Кіріспе

Пьер Альберт Биро (22 сәуір 1876 – 25 шілде 1967) – француз авангард ақыны, драматург және театр директоры. Ол 1916 жылдан 1919 жылға дейін шығарған «Sic» журналы арқылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде авангардтың тұрақты жақтасы болды. Ол футуризм мен кубизмді қорғады. Дадаистер оны өздерінің бірі деп есептеді, бірақ ол ешқашан бұл қозғалысқа қатыспады. Ол өзін «nunique» мектебінің негізін қалаушы деп жариялады (грек тілінен νῦν / nun, «қазір» деген мағынада), оқушылары жоқ, жалғыз шебері болған әдеби мектеп. Соғыстан кейін ол сюрреалистерден алшақтады, оларға Гийом Аполлинермен бірге ат берген болатын, және ол солипсистік туындылар жасады, әртүрлі салаға тырысып көрді, өз кітаптарын басып шығарды, көркемдік шығармашылықтың балалық қуанышын дамытты, өйткені ол өзі былай деп жазды: «Мен поэзиялық шығармашылықта қуанышымды табамын және мен өз қолыммен жасаған туындыларымда қуанышымды табамын. Бәрі де ойын сияқты, мен ойнауды жақсы көремін, мен балалық рухты сақтаймын». Сюрреалистердің көптеген өнер саласында өте тамаша болуға талпынуы үшін оны қысымға алуына және Филипп Супоның оны шынайы поэзиялық таланты жоқ, әдемі мінезді адам деп сынауына қарамастан, ол Франсис Пикабия мен Аполлинердің мақтауына және достығына ие болды, олар оны «Пироген» деп атады («от тудырушы»), өйткені ол инноватор және бұзушы ретінде «жанды» мінезге ие болды. Кейін Гастон Башелард оның философиялық көзқарастарының тереңдігін жоғары бағалап, «ол философтан гөрі денеге жақсы сана бергені үшін» оған алғыс айтты, сондай-ақ ол Жан Фоллен, Паскаль Пиа және тіпті бүгінгі Валери Рузо сияқты әртүрлі ақындарға әсер етті.

Балалық шақ пен жасөспірімдік кезең

Пьер Альберт Биро (оның тегіне әлі екінші есімін қосып қойған жоқ) 1876 жылдың 22 сәуірінде Ангулемде дүниеге келді. Оның анасы Маргарита "кесте тікті, пианинода ойнады және ән айтты". Оның әкесі Морис Биро "үнемі жаңа кәсіп бастады, бірақ олардың бәрі де тығыз болмады". Ол музыкант Жермен де Сурвиллмен танысты. Сол жылы ол балаларын тастап кетті. Оның қыздары Курбевоидегі Өнерлер жетімханасына, ал ұлдары Суретшілер бауырластығына түсті. 1913 жылы ол Герменге үйленді.

SIC

1916 жылдың қаңтарынан 1919 жылдың желтоқсанына дейін Альберт Биро авангардтық «SIC: Sons Idées Couleurs, Formes» журналын басқарды, онда футуристер, дадаистер және сюрреалистердің туындылары жарияланды. «SIC» журналы «Nord Sud» журналынан кейін Цюрих дадаистерінің, атап айтқанда Тристан Цараның мәтіндерін таратумен айналысқан екінші париждік басылым болды. «SIC» көптеген авангардтық бастамаларға орталық болды, тіпті Альберт Бироның өзі ұнатпағандарына дейін, бірақ ол тәуелсіздік пен объективтілік принципін сақтады. 1919 жылы жабылуға дейін «SIC» журналы 53 нөмір шығарды.

Жаңадан туу

Пьер Альберт Биро Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тыныс алу жеткіліксіздігіне байланысты жалпы жұмылдырудан қашып құтылды, бұл Даданың барлық еліктеуді, әдеби дәстүрді және тіршілікке деген құрметсіздігін еске түсіреді, бірақ одан гөрі әлдеқайда жұмсақ түрде. Бір айға ертерек жарияланған Альберт Бироның туындысы, дадаистердің өмірді еліктемей, жаңа өмір құруға ұмтылысынан алыс емес. Бірақ ең бастысы, осы алғашқы нөмірді жариялау – өзіне ешкім беймәлім және авангардтық айналымдармен байланысы жоқ, оқшауланған суретшінің шақыруы, созған қолы деп қарастыру керек. Ол Пауль Клодельді "кешегі әдемі ақын" деп әжуалай сөйлеп, "Бүгінгі ақынмен кездескім келеді" деп жалғастырғанда, осы соңғы сөзін әдеби мағынасында қабылдауға болады.

Аполлинаремен ынтымақтастық

Олардың алғашқы кездесуінен бастап, Северини 1916 жылдың шілдесінде Аполлинер Париждегі итальян ауруханасында емделіп жатқан кезде ұйымдастырды, Альберт Биро одан басшылық қағида ретінде реалистік емес театр идеясы бойынша өзі қоятын пьеса жазуды сұрады. Аполлинер оны «үстін табиғи драма» деп атауды ұсынды; бірақ Альберт Биро натурализм мектебімен немесе үстін табиғи әлемді еске түсірумен байланысты болғысы келмеді, сондықтан олар «сюрреализм» деген сөзді келісті. «Les Mamelles de Tirésias» пьесасы 1917 жылдың 24 маусымында Мобель консерваториясында қойылды. Музыкасын Гермен Альберт Биро, декорацияларын кубист суретші Серж Ферат, костюмдерін Ирен Лагут жасады. Нақты реализмнен бас тарту идеясымен маскалар пайдаланылды. Көрермендерге Пикассоның суреті және Матисс жасаған ағаш кескінімен безендірілген бағдарлама сатылды. Соғыс кезеңінің белгісіз жағдайына байланысты туындының жасалуы қиын жағдайларда өтті. Бюджет қысқартылып, декорациялар қағаздан жасалды. Терезаның ұшатын кеуделерін гелиймен толтырылған шарлармен көрсету жоспарланған, бірақ газ әскерге қажет болғандықтан, олар жиырылған матадан жасалған шарларды пайдаланды. Режиссер актерлердің соңғы сәтте бас тартуынан да мүлтiктеп құтылды, ал музыканттар болмағандықтан Герменнің музыкасы ойнатыла алмады. Ақырында, бір ғана пианист, сонымен қатар дыбыс эффектілерін де басқарды, музыканы орындады. Көрермендерге толы ойналған бұл пьеса Дада кешінің әсерін қалдырды: ыстық пікірлердің арқасында қойылым сахнада да, көрермендер арасында да өтті. «Журналистер [ ] дау шығарды. [ ] Пьеса суреттеп айтуға келмейтін шумен аяқталды». Сол жылы Альберт Биро Аполлинердің алғы сөзін жазған «31 қалта өлеңін» жариялады. Өкінішке орай, Аполлинер келесі жылы қайтыс болып, «Les Mamelles de Tirésias» тәжірибесі қайталанбады. Келесі жылдың қаңтар айында Альберт Биро Аполлинердің естелігіне арнап SIC журналының үш саны шығарды, сондай-ақ Роджер Аллард, Луи Арагон, Андре Билли, Блез Сендрар, Жан Кокто, Пол Дерме, Макс Джейкоб, Ирен Лагут, Пьер Реверди, Жюль Романс, Андре Салмон, Тристан Цара және т.б. жазған қоштасу сөздерін жинады.

"Жалғыздық уақыты"

"30-жылдары және театрлық тәжірибелерден кейін Альберт Биро бұл уақытты өзінің жалғыздық кезеңі деп атайды." – Жан Фоллен. 1965 жылы Арлетттің тырыстығының арқасында Галлимар кеңейтілген, бірақ толық емес "Грабиноулорды" жариялады. Бір жарнама оны "сюрреализмнің классикасы" деп көрсетуге келісім берді, бұл Альберт Бироны таң қалдырды, тіпті ашуландырды, өйткені ол ешқашан топқа кірмеген, ешқандай манифестке қол қоймаған және ешқандай демонстрацияға қатыспаған. 1966 жылы ол "сюрреализмнің құпиялары мен фантастикасына, оның Фрейдтік көріністеріне қызығушылық танытпағанын" мәлімдеді. Автор 1963 жылы соңғы нүктені қойған бұл пьеса – оның барлық туындыларындағы жалғыз толыққанды нүкте – тек 1991 жылы Жан Мишель Плейс арқылы "Грабиноулордың алты кітабының" толық нұсқасы ретінде жарияланды. Пьер Альберт Биро 1967 жылдың 27 шілдесінде қайтыс болды. Арлетт оның қайтыс хабарламасына "Қара пантерадан" бір шумақ қосты:

"Сені жақсы көретіндер сені әдемі, тік, соғыс, от және түстерге толы, толық тістерімен шағып, күн жүйесіне тістеп кіретіндей көреді."

Прозалық шығарма

Оның "Грабиноулор" романы 1919 жылы жарық көрді. Бернард Журдан барлық пунктуация белгілерінен айырылған, сана ағыны стилінде жазылған осы туындының басты кейіпкерінің аты "Біз Альберт Биро" деген сөздердің шамалы өзгертілген түрі екенін дәл анықтады; Грабонулоур, өте қазіргі заманғы адам, түрлі оқиғалардың батыры, олардың кейбіреулері күнделікті, ал кейбіреулері фантастикалық, Рабле және Льюис Кэрролл туындыларының кейіпкерлеріне сілтеме жасайды, бірақ ең бастысы – Фантомас, Тарзан, Арсен Люпин сияқты қазіргі мифологияның суперқаһармандарына және ғарыш пен уақыт арқылы саяхаттайтын ғылыми фантастиканың кейіпкерлеріне еліктейді. Пьер Альберт Биро – өте ерекше тұлға, кейінгі ұрпақтарды 1934 жылғы "Ремі Флош, қызметкер" ("employé") романымен қызықтырған, белгілі бір шеңберден шыққан ақын. Ол Гомер, Эсхил және Вергилийдің әдеби аудармаларын жасаған, сондай-ақ ортағасырлық ақындардың өлеңдерін қазіргі француз тіліне аударған және поэзия ғылымын зерттеген.

Театр

1917 жылы Альберт Биро Гвилом Аполлинердің "Les mamelles de Tirésias" атты пьесасының тұңғыш қойылымын сахналады. Ол өзінің көптеген пьесаларын жазды, оның ішінде "Barbe Bleue" ("Көк сақал"), "Les Femmes pliantes" ("Иілгіш әйелдер") және "L'homme coupé en morceaux" ("Бөлік-бөлік кесілген адам"). 1929 жылы ол өзінің "Le Plateau" театрын ашты. Басқалардың пьесаларын қоюға қаржысы жетпегендіктен, ол "Pièces Études" ("Оқу пьесалары") деп аталатын қысқа спектакльдер сериясын жасады.