Кіріспе
Тіл білімі, әсіресе генеративтік грамматикада, фи белгілері (грек әрпі φ 'phi' арқылы белгіленеді) – бір сөйлемдегі басқа сөз немесе сөз тіркесінің түріне қарай сөздің немесе морфеманың өзгеруін көрсететін семантикалық процестің морфологиялық көрінісі. Бұл өзгерістерге тұлға, сан, жыныс және жағдай (кейс) кіруі мүмкін, олар зат есімдер мен есімдіктермен келісім арқылы кодталады (есімдіктердің тек фи белгілерінен тұрады делінеді, оларда лексикалық түбір жоқ). Фи белгілерінің жиынтығына лексикалық категорияларды және жағдай белгілерін сипаттауға қолданылатын ±N (атаулы) және ±V (етістік) сияқты басқа да белгілер кіреді. Фи белгілері көбінесе сан, жыныс, тұлға немесе өздіксіздік үшін түсінілетін лексикалық түбірлерде (немесе кейбір теориялар бойынша синтаксистік құрылымда) болатын «көрінбейтін» белгілер ретінде қарастырылады. Олардың көрінбейтін табиғатына байланысты, фи белгілерін көбінесе тілді ана тілі ретінде білетін адамдар ғана түсіне алады, немесе аудармада осы белгілердің барлығы түсіндірілген болса ғана түсініледі. Көптеген тілдерде pro drop құбылысы кездеседі, яғни олар лексикалық түбірлердің фи белгілерін анықтау үшін басқа лексикалық категорияларға сүйенеді.
In linguistics, especially within generative grammar, phi features (denoted with the Greek letter φ 'phi') are the morphological expression of a semantic process in which a word or morpheme varies with the form of another word or phrase in the same sentence. This variation can include person, number, gender, and case, as encoded in pronominal agreement with nouns and pronouns (the latter are said to consist only of phi features, containing no lexical head). Several other features are included in the set of phi features, such as the categorical features ±N (nominal) and ±V (verbal), which can be used to describe lexical categories and case features. Phi features are often thought of as the "silent" features that exist on lexical heads (or, according to some theories, within the syntactic structure) that are understood for number, gender, person or reflexivity. Due to their silent nature, phi features are often only understood if someone is a native speaker of a language, or if the translation includes a gloss of all these features. Many languages exhibit a pro drop phenomenon which means that they rely on other lexical categories to determine the phi features of the lexical heads.
Жынысы
Ағылшын тілінде сөйлемдегі басқа элементтердің келісімін талап ететін гендерлік кластың номиналды сөз тіркестері жоқ. Голланд тілі де тек екі гендерді – бейтарап және жалпы гендерді ажыратады. Әлемдегі көптеген тілдерде гендерлік кластар бар. Мысалы, неміс тілінде үш гендер бар: әйел, еркек және бейтарап. Сонымен қатар, ол анықтауыштарында міндетті түрде кейс формаларын көрсетеді:
masc. fem. neut. pluralnom. derdiedasdieacc. dendiedasdiegen. desderdesderdat. demderdemden
Case in terms of reflexivity is overt in English for every person (see the table for Pronominal Case Forms in English):myself, yourself, himself, herself, yourselves, ourselves, themselvesThe pattern for the reflexive form of the third person masculine pronoun does not follow the same pattern of reflexivity as the other pronouns in terms of case form marking for pronominal English. In many languages, reflexivity is not overt for person. A prime example is apparent in French se. French se is used to express reflexivity for every expression of the third person, regardless of gender or number. It also functions as a middle, an inchoative, an applicative and an impersonal. For this reason, some theories suggest that reflexive phi features for languages such as French posit in a level on the syntactic structure that is silent, between the determiner and the noun. This creates a new "silent" projection to a node specifically for φ reflexives in French structure.
еркек. әйел. бейтарап. көпше
жағдай. der die das die
барыс. den die das den
иелік. des der des der
тап. dem der dem den
masc. fem. neut. pluralnom. derdiedasdieacc. dendiedasdiegen. desderdesderdat. demderdemden
Case in terms of reflexivity is overt in English for every person (see the table for Pronominal Case Forms in English):myself, yourself, himself, herself, yourselves, ourselves, themselvesThe pattern for the reflexive form of the third person masculine pronoun does not follow the same pattern of reflexivity as the other pronouns in terms of case form marking for pronominal English. In many languages, reflexivity is not overt for person. A prime example is apparent in French se. French se is used to express reflexivity for every expression of the third person, regardless of gender or number. It also functions as a middle, an inchoative, an applicative and an impersonal. For this reason, some theories suggest that reflexive phi features for languages such as French posit in a level on the syntactic structure that is silent, between the determiner and the noun. This creates a new "silent" projection to a node specifically for φ reflexives in French structure.
Рефлексивтілік тұрғысынан кейс ағылшын тілінде әрбір тұлға үшін ашық көрінеді (ағылшын тіліндегі прономиналдық кейс формаларының кестесін қараңыз): myself, yourself, himself, herself, yourselves, ourselves, themselves. Үшінші тұлғадағы еркек есімдігінің рефлексивті формасы, кейс формасы бойынша белгіленуі тұрғысынан, басқа есімдіктерге қарағанда басқа үлгіні ұстанады. Көптеген тілдерде рефлексивтілік тұлға бойынша ашық көрінбейді. Бұған француз тіліндегі "se" мысалы жатады. Француз тіліндегі "se" әрбір үшінші тұлғаның өрнегі үшін, гендеріне немесе санына қарамастан, рефлексивтілікті білдіру үшін қолданылады. Ол сонымен қатар орта, бастама, қолдану және жеке есімдік ретінде де жұмыс істейді. Осы себепті, кейбір теориялар француз тілі сияқты тілдердегі рефлексивті фи-белгілері синтаксистік құрылымда анықтауыш пен есімнің арасындағы үнсіз деңгейде орналасады деп болжайды. Бұл француз тілінің құрылымындағы φ рефлексiвтері үшін арнайы түйінге жаңа "бейіл" проекцияны жасайды.
masc. fem. neut. pluralnom. derdiedasdieacc. dendiedasdiegen. desderdesderdat. demderdemden
Case in terms of reflexivity is overt in English for every person (see the table for Pronominal Case Forms in English):myself, yourself, himself, herself, yourselves, ourselves, themselvesThe pattern for the reflexive form of the third person masculine pronoun does not follow the same pattern of reflexivity as the other pronouns in terms of case form marking for pronominal English. In many languages, reflexivity is not overt for person. A prime example is apparent in French se. French se is used to express reflexivity for every expression of the third person, regardless of gender or number. It also functions as a middle, an inchoative, an applicative and an impersonal. For this reason, some theories suggest that reflexive phi features for languages such as French posit in a level on the syntactic structure that is silent, between the determiner and the noun. This creates a new "silent" projection to a node specifically for φ reflexives in French structure.
Сөздіктер туралы келісім
Фи белгісі келісімі етістікте болғанда, ол әдетте грамматикалық рөлге (жатысқа қарсы толықтаушы), тұлғаға, жынысқа немесе септеуге қатысты белгілерді көрсетеді. Етістік келісімінің маңызды саласы – тартымдылық, онда етістіктер күтілетін бақылаушы емес, бірақ жақын тұрған есімдік тіркесінің грамматикалық санына сезімтал болады. Басқаша айтқанда, келісім – зондтың c-командалық аймағындағы зондтың басы мен мақсат арасындағы қарым-қатынас ретінде қарастырылады.
Комбинациялық талдау
Сөйлеу бөліктерін жіктеу үшін синтаксистік жіктеу, кейбір етістіктер мен есімдердің номинативті әріптестерімен болжамды қарым-қатынасының себебін және неге кейбіреулерде мұндай қарым-қатынас жоқ екенін түсіндіреді. Болжамды формалар – есімнен туындаған, ал болжамсыз формалар – тікелей түбірден алынған деп айтылады. Мысал ретінде ағылшын тіліндегі "hammer" және "tape" етістіктері келтіріледі. "Hammer" сияқты етістік – түбірден алынған форма, яғни ол NP немесе VP құрамында қолданылуы мүмкін. Ал "tape" сияқты есімнен туындаған етістікті алдымен NP-ден өзгерту қажет, себебі оның мағынасы есімнің семантикасына тікелей байланысты. Категориялық белгілердің қалай анықталатыны әлі де пікір талқыбында, және сөздердің мағынасын қалай түсіндіруге және санатқа қалай жататынын түсіндіруге тырысатын көптеген басқа теориялар бар. Бұл, тіл білімі қоғамдастығында әлі келісімге келмеген, категориялық ерекшелік теорияларындағы ашық мәселе. Бұл қызығушылық тудырады, себебі тұлға, сан және род сияқты фи-белгілер – табиғи тілдерде көптеген рет байқалған нақты белгілер және ережеге негізделген грамматикадағы тұрақты үлгілер болып табылады.