Кіріспе

Дума (дума, көпше - dumy) – XVI ғасырда Гетман дәуірінде Украинада пайда болған (мүмкін, Киевтің бұрынғы эпостық түрлеріне негізделген) әнделген эпостық өлең. Тарихи тұрғыдан алғанда, думыны кобзари деп аталатын көшпелі қазақ бардтары орындаған, олар өздерін кобза немесе торбанмен сүйемелдеген. Бірақ Ресей императрицасы Екатерина II гетьманатты жойғаннан кейін, эпикалық ән айту соқыр көшпелі музыканттардың саласына айналды, олар кобзар атауын сақтап, әндерін бандурамен (сирек кобзамен) немесе реля/лирамен (украиндық түрдегі саз) сүйемелдеген. Думалар речитативте, «дума режімі» деп аталатын, төртінші сатысы көтерілген Дориан режіміне сәйкес орындалады. Думалар тарихи оқиғаларға негізделген әндер, олардың көпшілігі әскери қимылдармен байланысты. Бұл тарихи оқиғалардың ішінде діни және моральдық элементтер де кездеседі. Онда қазақтардың түрлі діндердегі жауларға қарсы күресі немесе діни мерекелерде болған оқиғалар тақырыбы көтеріледі. Думаның сюжеттері негізінен соғыс туралы болғанымен, думаның өзі шайқаста батылдықты насихаттамайды. Дума отбасымен, қоғаммен және шіркеумен қарым-қатынаста дұрыс мінез-құлықты ұстану керек деген моральдық үгіп береді. Алайда, кобзари тек діни әндер мен думаларды ғана орындаған жоқ. Олар сондай-ақ «сатирикалық әндерді» (кейде ашық және ұстамсыз); би әуендерін; сөздерімен немесе сөздерсіз; лирикалық әндер мен тарихи әндерді де орындаған.

Шығу тегі

Әскери және діни қатынастар 1648 жылғы қазақтар көтерілісінен бастау алды. Украина католик Польша-Литва мемлекетінің бақылауына өтті, ол Шығыс православие шіркеуіне кемсіту шараларын жүргізді. Осы көтерілістен кейін украин жерлері бөлініп, украин шіркеуі бағындырылды. Қазақтар діни қысымға қарсы шығып, ақырында жерлерін жоғалтты. Бұл шіркеуде үлкен мәселе тудырды, себебі қазақтар діннің қорғаушылары болған, ал олар жеңіліске ұшырағандықтан, ал дін қатесіз болғандықтан, қазақтардың өзінде күнә болған деуге болады. Сондықтан, дүмi діни мағынасы зор, ол жеңіс туралы емес, өлім мен жеңіліс туралы ән. Павло Житетский дүмi стилі халықтық және білімді мәдениеттердің ерекше үйлесімі ретінде қалыптасқанын айтты.

Мәтіндік ерекшелік

Дүйма, басқа эпикалық түрлермен салыстырғанда, эпикалық шығарма ретінде, фантастикалық элементтерден тұрмайды.

Тілдік ерекшеліктері

Дүмбілдің ең басты элементі – тіл. Ритмикасы әдетте, соңында тұрған етістікке түсетін риторикалық болады. Параллелизмдер жиі қолданылады, эпитеттер қалыпты жағдай, нақты сандарды қолдану да кең таралған. Ескіше тілдік формалардың қолданылуы, сондай-ақ ойды баяулату тәсілі де жиі кездеседі.

Ілеспелік

Дюми әдетте аспаптық сүйемелдеумен орындалады, көбінесе бандура, кобза немесе лирамен бірге. Слобожандық дәстүрде бандура мелодияның көп бөлігін дауыспен бірге орындайды, хроматикалық өзгертулер мен мелизмдерден басқа, ал Дориандық ладтың I, IV және V сатыларында кездейсоқ аккордтар қолданылады. Аспап сонымен қатар прелюдиялар, интерлюдиялар және постлюдиялар үшін де пайдаланылады. Полтава дәстүрінде аспаптық сүйемелдеу әлдеқайда қарапайым, музыкант әуенді емес, тек Дориандық ладтың тоникасы мен доминантына негізделген аккордтарды орындайды. Полтава лирасымен сүйемелдегенде дума орындалған кезде дауыспен бірге ешқандай әуен ойнатылмайды. Мелодиялық аспаптық ойнау тек прелюдиялар, интерлюдиялар және постлюдиялармен шектеледі. Чернигов дәстүрінің өкілдері орындаған дүмінің нағыз транскрипциясы немесе жазбасы бізге жеткен жоқ. Дүмі оқудың басқа дәстүрлері туралы пікірталас 20-ғасырда дәстүрлі емес көздерден келген айтарлықтай араласуды көрсетті, бұл көптеген жазбаларды кобзарьлар дүміді орындаған дәстүрлі стильге сәйкес емес және түпнұсқа емес деп санайды.