Кіріспе

Американдық пресвитериандық пастор, педагог және құлдыққа қарсы күрескер Джон Рэнкин (5 ақпан 1793 – 18 наурыз 1886) – американдық пресвитериандық пастор, педагог және құлдыққа қарсы күрескер. 1822 жылы Огайо штатындағы Рипли қаласына көшіп келгеннен кейін, ол Огайодағы жер асты жолының алғашқы және ең белсенді «жетекшілерінің» бірі ретінде танылды. Азамат соғысына дейінгі көрнекті құлдыққа қарсы күрескерлер Уильям Ллойд Гаррисон, Теодор Уэлд, Генри Уорд Бичер және Харриет Бичер Стоу Рэнкиннің жазбаларымен және құлдыққа қарсы қозғалыстағы еңбегімен әсерленді. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Генри Уорд Бичерге «Кім құлдықты жойды?» деп сұрағанда, ол: «Пастор Джон Рэнкин және оның ұлдары» деп жауап берді.

Ерте мансап

Ранкин Теннесси штатының Джефферсон округіндегі Дендридж қаласында Ричард және Джейн (Стил) Ранкиннің отбасында дүниеге келді және қатаң кальвинистік үйде тәрбиеленді. Оның ата-анасы сауатты болған, бұл шалғай аймақ үшін ерекше жағдай еді. Олар бекем пресвитериандықтар болды және олардың балалары діни тәрбие алды. Джейн құлдыққа қарсы тұратын, келісімге келмейтін адам еді. Джонның мектебі ағаш қабырғалы және топырақ еденді болды. Ол бостандық үшін күрескен Сэмюэл Доактың басшылығымен Вашингтон колледжі академиясына оқуға түсті; ол 1816 жылы бітірді. Бітіргеннен кейін ол Абингдон пресвитериесінде пастор болды, бірақ оның құлдыққа қарсы көзқарастары қабылданбағандықтан 1817 жылы Теннессиді тастап кетіп, ешқашан қайтып оралмады.

Рипли және жер асты темір жолы

1822 жылы Риплиде көшедегі ұрыстар мен атыс-шабыстар жиі болып, ең көп таралған кәсіп – салон болды. Ранкиндердің алғашқы айларында наразылар мен қарсыластар жаңа уағызшыны қала бойынша ертіп, оның үйінің сыртына жиналып, Фронт-стрит 220 мекенжайында, өзеннен бірнеше метр қашықтықта тұрақты үй салынғанда күтіп отырды. Жергілікті газет оның құлдық туралы ағасына жазған хаттарын жариялай бастағанда (төмендегі бөлімді қараңыз), Ранкиннің құлдыққа қарсы қозғалысты қолдаушылар мен қарсыластар арасындағы беделі артты. Құл иелері мен аулаушылар оны басты күдікті санап, әртүрлі уақытта үйіне келіп, қашқандар туралы ақпарат сұрады. Біраз уақыттан соң Ранкин отбасын дұрыс тәрбиелеу үшін үйдің тым қолайлы екенін түсінді. 1829 жылы Ранкин әйелі мен тоғыз баласын (кейін барлығы он үш балаға жетті) 165 метр биіктіктегі төбедегі үйге көшірді. Бұл төбеден ауылдың, өзеннің және Кентукки жағалауының кең көрінісі ашылып, сонымен қатар ауыл шаруашылығы мен жеміс бақтарынан табыс табуға болатын. Ұлдарының бірі – Адам Лоури Ранкин, ол 1874 жылы Калифорнияда Тулере қауымдық шіркеуін құрды. Ранкин үйіне байланысты халық арасындағы әңгімелерде, Огайо өзенінің Кентукки штатының Мейсон округінен қашқан құлдарды бағыттау үшін алдыңғы терезеге шам немесе шырақ қойылған деген аңыз бар. Дегенмен, бұрын құл болған адамдардың естеліктерінде шамды тіреуге орнатылған жарық көзі еске түсіріледі. Үйдің өзенге жақын орналасқандығын ескеретін болсақ, бұл жарық көзінің көрінуіне ықтимал себеп. Осыдан отбасы Кентуккидегі қашқан құлдарға Огайо штатына қауіпсіз өтуге болатын уақытты хабарлау үшін флагштокқа шырақ көтеретін. Ранкин сонымен қатар құлдардың солтүстікке қарай қауіпсіз жолмен өтуі үшін үйге апаратын баспалдақ та салдырды. Азамат соғысына дейінгі қырық жылдан астам уақыт бойы Рипли арқылы азаттыққа қашқан көптеген құлдар осы отбасының үйінде тоқтады. Оның айтуынша, "бір уақытта он екіге дейін қашқан құлдарды қабылдадым, олардың барлығы Викторияның [Канада] иеліктеріне аман-есен жетті", кейде бүкіл отбасылар да қашып келді. Бұл үй Ранкин үйі деп аталып, қазір АҚШ Ұлттық тарихи ескерткіші болып табылады (суреттерді қараңыз).

Нағыз Элиза

Ранкин Синциннатидегі Лэйн семинариясына ұлының біреуін көру үшін келгенде, профессор Кальвин Стоуға 1838 жылы олардың үйінде қоныстанған әйел туралы айтты. Бұл әйел мұздай Огайо өзенін баласын құшақтап кешіп өтіп қашқан екен. Стоудың әйелі (Харриет Бичер Стоу) да осы оқиғаны естіп, кейіннен «Том ағаның үйі» кітабындағы Элиза кейіпкерін осы әйел үлгісінде жасады.

Фильмдегі бейнелеу

"Шекараның бауырлары" фильмі Рэнкиннің Риплидегі Жер асты теміржолындағы қызметін көрсетеді және Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Ұлттық Жер асты теміржолы Бостандық орталығының тұрақты экспонаттарының бірі болып табылады.

Құлдық туралы хаттар

Риплиде болған кезінде Рэнкин өзінің ағасы Томас Вирджиния штатының Аугуста округінде құлдар сатып алғанын білді. Ол ағасына құлдыққа қарсы бірнеше хат жазып, оларды жергілікті "Рипли" газетінің редакторы "Кастигатор" басылымында жариялады. 1826 жылы бұл хаттар кітап түрінде "Құлдық туралы хаттар" деген атпен жарық көргенде, Аппалач тауларының батысында құлдыққа қарсы пікірлердің тұңғыш рет нақты айтылған мысалы болды. Томас Рэнкин ағасының сөздеріне көніп, 1827 жылы Огайо штатына көшіп, құлдарын азат етті. 1830 жылдары "Құлдық туралы хаттар" кітабы АҚШ-тың барлық жерінде құлдықты жоюшылар үшін қалыпты оқу материалына айналды. 1832 жылы Уильям Ллойд Гаррисон бұл хаттарды өзінің құлдыққа қарсы "The Liberator" газетінде жариялады. Кейін Гаррисон Рэнкинге "құлдыққа қарсы әкесі" деп атап, "оның құлдық туралы кітабы мені құлдыққа қарсы күреске түсуге итермеледі" деді.

Ауызшадан тыс

1833 жылы Ранкин Америкалық құлдыққа қарсы қоғамды құруға қатысқандықтары арқылы Теодор Велдпен танысты. Велд Коннектикут штатынан, Нью-Йорк штатының Онейда округі арқылы, Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Лейн семинариясына оқуға келді. Ранкин 1834 жылғы ақпанда Лейнде Велд ұйымдастырған құлдыққа қатысты дебаттарға қатысып, оның салдары туралы памфлет жариялады. 1834 жылғы қарашада Ранкиннің Рипли шіркеуінде Велд Огайо штаты бойынша бір жылдық сөздер сериясын бастады, бұл штаттағы құлдыққа қарсы қозғалыстың беделін арттырды; Велдтің ықпалымен Ранкин да солай істеді. Көптеген жергілікті құлдыққа қарсы қоғамдар құрылды. 1835 жылғы сәуірде Огайо штатының құлдыққа қарсы қоғамы құрылды, оның алғашқы отырысында Огайо штатының Путнам қаласында (қазіргі Зейнсвиллде) Ранкин мен Велд маңызды рөл атқарды. Үйіне қайтып бара жатқанда Ранкин бұқаралық қарсылыққа тұңғыш рет тап болды, оған шіріген жұмыртқалар лақтырылды. Ол Чиликотеде шіркеуде сөз сөйлеу үшін тоқтағанда, терезеге тастар лақтырылды. 1836 жылы Велд Ранкинды "Жетілік" деп аталатын топқа қосылуға шақырды, олар Америкалық құлдыққа қарсы қоғам тарапынан таңдалып, Солтүстік штаттардағы шіркеулерге барып, дереу азат ету ("иммедиатизм") уағыздап, жергілікті құлдыққа қарсы қоғамдар құруға жіберілді. Оның қауымы оны бір жылға босатып, бұл іске қатысуға рұқсат берді, Ранкиннің осы мәселеге деген құлшыны оның "қауіпті" көзқарастарына қарсылықпен бірге күшейді, тіпті құлдыққа қарсы болған, бірақ құл көтерілісін тудырудан қорқып, көптеген адамдардың арасында да. 1841 жылы оған және оның ұлдарына түн ортасында үйі мен амбарын өртеп жіберуге келген шабуылшылармен күресуге тура келді. Улисс С. Грант 1838 жылдың күзінде Риплидегі Ранкиннің пресвитериан академиясында оқыды. Грант 1839 жылы АҚШ Әскери академиясына түсті. 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңның қабылдануы олардың қашқандарға көмектесуіне қатысты қауіпті және беделін арттырды, себебі енді мұны жасау тіпті еркін штаттарда да заңсыз болды. Алайда, Ранкин мен Салмон П. Чейз ұйымдастырған Огайо штатының Хайленд округіндегі құлдыққа қарсы қоғам отырысында Ранкин "Заңға бағынбау – Құдайға бағыну" деп мәлімдеді. Ранкиннің шіркеуден құл иелерін шығаруға тырысуынан туған қауымындағы қарсылық, оны 24 жыл қызмет еткеннен кейін 1846 жылы Рипли пресвитериан шіркеуінің пасторы қызметінен кетуге мәжбүр етті. Шіркеу мүшелерінің үштен бірінен астамы онымен бірге кетіп, Ранкинге еркін пресвитериан шіркеуін құруға көмектесті, онда Азамат соғысы басталар алдында 72 қауым болған болуы мүмкін. Соғыстан кейін Ранкин Риплидегі пресвитериан шіркеулерінің қайта бірігуін құптады.

"Азаттық ерлері"

1892 жылдың мамыр айында Джон Ранкиннің қайтыс болғаннан кейін алты жыл өткен соң, Огайо штатының Рипли қаласындағы Мейплвуд зиратында Ранкин мен оның әйелі Жан Лоури Ранкинге лайықты түрде "Азаттық Батырлары" деп аталған ескерткіш салтанатты түрде ашылды.

Ұлттық заңсыздықтарды жою салтанатының мәңгілік залы

Ранкин 2013 жылы Нью-Йорк штатының Питерборо қаласындағы Ұлттық құлдыраудан азат ету даңқ залына енгізілді.

Мұрағаттық материалдар

Ранкинге қатысты мұрағаттық материалдар Колумбус қаласындағы Огайо тарихи қоғамында сақтаулы.