Кіріспе

Камиль Сент-Сенстің органмен симфониясы (1886 жылы аяқталды)

До минор, Op. 78 нөміріндегі Симфония Камиль Сент-Сенс тарапынан 1886 жылы, оның шығармашылық жолының шарықталу кезеңінде аяқталды. Бұл симфония халық арасында «Орган симфониясы» деп белгілі, себебі кеш романтизм дәуіріндегі симфонияларға тән емес, төрт бөлімінің екеуінде түтікшелі орган пайдаланылған. Композитор оны «Симфония №3 «avec orgue» (органмен)» деп атады. Симфонияны Англиядағы Корольдік филармониялық қоғам (бұрынғы Филармониялық қоғам) тапсырыс еткен. Алғашқы орындалуы 1886 жылдың 19 мамырында Лондонда, Сент-Джеймс залында композитордың дирижерлігімен өтті. 1886 жылдың 31 шілдесінде досы және ұстазы Франц Лист қайтыс болғаннан кейін Сент-Сенс бұл туынды Листтің естелігіне арнады. Композитор бұл симфониялық формадағы соңғы тәжірибесі болатынын сезгендей, оны өзінің мансабының «тарихы» сияқты жазды: виртуоздық фортепианолық бөлімдер, романтизм дәуіріне тән керемет оркестрлік жазу және соборлар мен үлкен концерт залдарына (әдетте осы аспаппен жабдықталған) лайықты органның дыбысы. Сент-Сенс: «Мен оған бар күшімді салдым. Мен осы жерде жеткен жетістіктерді енді ешқашан қайталамаймын» деп атап өткен. 1887 жылы Франциядағы премьерасынан кейін симфонияның үлкен табысына байланысты Сент-Сенске тағы бір симфония жазу туралы ұсыныс жасалғанмен, ол ешқашан бұл жанрға оралмады. «Орган симфониясы» – көрнекті француз композиторларының симфониялық туындыларының біріншісі болды. Эдуард Лалоның G минорындағы симфониясы Сент-Сенстің үшінші симфониясының Лондон премьерасынан кейін жазылды (1886 жылдың тамыз және қараша айлары аралығында) және 1887 жылдың ақпан айында Консерттер Ламуруде орындалды. Сондай-ақ 1886 жылы Винсент д’Инди француз тау ауасымен симфониясын жазды, ал Сезар Франк 1887 жылдың жазы мен күзінде өз симфониясын құрастырды. Кейінгі мысалдарға 1891 жылы жазылған Эрнест Шоссонның B-flat тонындағы симфониясы және 1896 жылы жазылған Поль Дюкастың C тонындағы симфониясы жатады.

Өмірбаян

1885 жылдың 4 шілдесінде Филармониялық қоғамның директорлары жаңа, әсіресе француздық оркестрлік шығарма тапсыруға келісті, Шарль Гуноға басымдық берді, ал Лео Делибес, Жюль Массене және Сен-Сенс резервтік кандидаттар ретінде қарастырылды. Басқа композиторларға жолданған өтініштердің тағдыры әлі белгісіз (егер олар тіпті жіберілген болса), бірақ келесі жылы Қоғам Сен-Сенсті Лондонға оның таңдаған концертінде (Бетховеннің төртінші концерті) фортепиано солисі ретінде шақырды, және ол өзінің сирек орындалатын ля минорлық екінші симфониясын да қосуды сұрады. Қоғам «келесі маусымға арналған симфониялық шығарма» сұрауға жауап берді, ал Сен-Сенс дереу келісіп, 1885 жылдың 25 тамызындағы хатында «формалды міндеттеме бермей, сіздің тілегіңізге жауап беруге және Филармониялық қоғам үшін жаңа симфония жазуға бар күшімді саламын» деп жауап берді. Сен-Сенс пен оның баспагері Дюран және Филармониялық қоғамның құрметті хатшысы Франческо Бергер арасындағы хат алмасуына сүйене отырып, жаңа симфонияның құрастырылуы 1886 жылдың алғашқы айларында шоғырланды. Автограф бойынша, ол сол жылдың сәуір айында аяқталғаны белгілі. Филармониялық қоғамның өтінішіне жауап ретінде Сен-Сенстің нақты симфония жазу шешімі ерекше болды. Біріншіден, композитордың (1859 жылы) соңғы симфониясын жазғанына шамамен отыз жыл өткен еді, және оның концерттік композитор ретіндегі беделі негізінен фортепиано концерттері мен симфониялық поэмаларымен байланысты болды. Екіншіден, қоғамның француз композиторының оркестрлік немесе симфониялық шығармасына деген қызығушылығы, әдетте, нақты симфонияға жол бермес еді, себебі француз композиторлары оны жанр ретінде назарға алмады. Симфониялар Париж концерт залдарында үнемі орындалса да, Жюль Пазделуп, Эдуард Колонн және Шарль Ламуро оркестрлік қоғамдары құраған «Гранд концерттер» сериясының жартысынан астамында пайда болды, олардың көп бөлігі австро-герман және скандинавиялық композиторларға, әсіресе Бетховен, Мендельсон және Шуманға тиесілі болды. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басындағы француз симфониялық композиторлары, мысалы Госсек, Ледук немесе Мехул, XIX ғасырдың соңына қарай дерлік белгілі емес еді. Кейінгі француз композиторларының симфониялық еңбектері, Гуно мен Сен-Сенстің ерте симфониялары сияқты, өте сирек орындалды, ал Бизенің жастық шағындағы симфониясы 1933 жылға дейін белгісіз болып қалды. 1869 жылы Пасделуптың Бизенің «Рим симфониясының» премьерасы, оның «Concerts populaires» сериясында болған сирек ерекшеліктердің бірі, Париж концертке келушілер тарапынан жылы қабылдамады. Жанн Паслер мен Эндрю Деручи екеуі де Сен-Сенстің симфония жазу шешімін «Франциядағы вагнеризмге тікелей жауап» деп қарастырады. Симфонияны жазу алдында Сен-Сенс француз композиторларын Вагнерлік техника мен идеяларды қабылдамауға ескертті, олардың кемшіліктері немесе эстетикалық құндылығы болмағандықтан емес, француз мінезі мен сезімталдығымен түбегейлі үйлеспеушілігі үшін: «жас музыканттар, егер сіз бір нәрсе болғыңыз келсе, француз болып қала беріңіз!» 1871 жылы Сен-Сенс пен Ромен Буссин француз музыкасын көрсету үшін, оркестрлік және камералық музыка концерттерін ұйымдастыру арқылы Société nationale de musique-ді құрды. Алайда 1885 жылы Сен-Сенс өзін Ұлттық қоғамда одан сайын шеттетіліп бара жатқанын байқады. Бельгиялық композитор Сезар Франктің шәкірттері және вагнеризмнің жақтаушылары Винсент д’Инди мен Анри Дюпарк бақылауға алып, Société Nationale бағдарламасын француз емес, әсіресе неміс музыкасына ашты. Сен-Сенс пікірінше, олар «Кесареандық [яғни, Сезар Франк] және Вагнериандық топ» болды, олар Société Nationale-ді «құрылтайшылардың ниеттеріне қатысы жоқ, жабық салонға» айналдырды. Сондықтан Сен-Сенс үшін симфония, оның формасында, Франциядағы Вагнершіліктің өсуіне «музыкалық жауап берудің қолайлы құралы» болды деп есептеледі, «Вагнердің және оның француз жақтастарының кейбіреулерінің айтуынша, музыкалық драма Бетховенмен шаршағаннан кейін музыкалық драмаға міндетті болды», және симфония «Вагнердің және француз вагнершілерінің уайымдарына классикалық жауап беру» мүмкіндігі болды. Сен-Сенс өзінің симфония жазу шешіміне, оның бұрынғы ля минорлық симфониясын қосу туралы өтінішінен туындаған жанрға деген қызығушылықтан басқа себептерді айтқан жоқ.

Құрамы

Сент-Сенс симфонияны 1885 жылдың тамыз айының соңында жұмысын бастаған болуы мүмкін, бірақ сонымен бірге өзінің ең танымал туындыларының бірі – «Жануарлар карнавалы» композициясын да жасап жатқан. 1886 жылдың ақпан айындағы хат алмасуында ол өзінің баспагері Дюранға былай деп жазды:

Симфонияның бастапқы эскиздері Сент-Сенс симфонияның ашылу тақырыбын B минор тоналысында жазғанын көрсетеді. Екінші тақырыптың алғашқы нұсқасы C мажорда жазылған, кейіннен ол түпкілікті нысанына өңделді, ал одан кейінгі такттар (мм 102–140) да C мажор және C минор тоналыстарында жазылды, бұл жұмыстың соңғы тоналығы болды. Осылайша, кеңейтілген экспозицияның эскиздері Сент-Сенс симфонияның соңғы тоналығына қатысты күмәнда болғанын көрсетеді, ол Бергерге жазған хатында: «осы симфонияның шайтаны жарты тонға көтерілді; ол B минорда қалуға келмейді: қазір C минорда». Бұл өзгеріс «жаңа симфония, оның циклдік тақырыптық құрылымы, жеңіске толы мажорлық финалы және үздіксіз байланысқан бөлімдері, 19 ғасырдың ең ұлы үлгісі – Бетховеннің бесінші симфониясына» ұқсас болуы мүмкін еді. Бетховеннің бесінші симфониясы сияқты, орган симфониясы да, толқыған C минорлық ашылудан C мажорлық керемет аяқталуға дейін қиындықтан жеңіске қарай өту идеясын еске түсіреді. Деруши пікірінше, Сент-Сенс осы «ерекше дизайнды және бұрынғы симфонистерден мұра еткен кең формальды құрылымды, басқа жанрларда, әсіресе симфониялық поэмада жетілген композициялық тәсілдермен» үйлестіруге тырысқан, бұл туындының «эклектизмін», атап айтқанда оның ерекше аспаптарын (орган және фортепиано) және «симфониялық жанрға жат тембрлер мен стильдерді» көрсетеді. Симфонияның ашылу тақырыбы белгілі ортағасырлық әннен алынған алғашқы бес нотаны пайдалану арқылы «Dies irae» әнін еске түсіреді. 1886 жылы қайтыс болған «Франц Листтің естелігіне» арналғандықтан, Сент-Сенс осы мотивті Листтің «өлімнен қайта тірілуін және мәңгілігін» білдіру үшін қасақана қолданған деген болжам бар. Алайда, әртүрлі ғалымдар атап өткендей, бастапқы арналу Франц Листке емес, оның естелігіне «құрмет ретінде» жасалған, өйткені оның өлімі туындының Лондондағы тұсаукесері мен жариялануы арасында болды. 1886 жылдың 19 маусымында Лист Сент-Сенске жазған хатында «Лондондағы симфонияның табысына» және «арналуға» ризашылығын білдірді. Фэллон пікірінше, туынды бағдарламалық емес және «Dies irae» ноталарымен сәйкес келуі маңызсыз. Деруши талдауында, Сент-Сенс «Dies irae» арқылы симфониялық жанрдың қайта жаңаруымен байланысты қайта тірілу идеясын ойластырған болуы мүмкін. 1918 жылы Пьер Адютанға жазған хатында Сент-Сенс «егер симфония симфониялық жанрды жаңарту құрметіне ие бола алса, онда бұл менің C минордағы симфониям болар еді, өйткені оның ерекше бөлінуі және органның қолданылуы» деді. Алайда, Лондон тұсаукесеріне дайындаған кеңейтілген бағдарламалық жазбаларында Сент-Сенс өзінің жаңа туындысының жаңалықтарына назар аударды, оның циклдік ерекшеліктерін және клавиатуралық аспаптар үшін ерекше нотацияны, сондай-ақ кеңейтілген үрмелі аспаптар бөлімін атап өтті, бұл оның «симфониялық туындылар қазіргі заманғы аспаптардың жетістіктерінен пайда алуға рұқсат етілуі керек» деген ойын білдіреді. Бірақ ол «Dies irae» туралы немесе туындының бағдарламалық мағынасы туралы ештеңе айтпады. Сент-Сенс орган симфониясының 182 беттік қолжазбасын 1918 жылдың қыркүйегінде, 1921 жылы қайтыс болғанға дейін бірнеше жыл бұрын Bibliothèque nationale-ге тапсырды.

Премьера

Премьераны Сент-Сенс өзі дирижерлік етті, ол 1886 жылғы 19 мамырда Филармониялық қоғамның Лондонның Сент-Джеймс залында өткен концертінде болды. Концерттің бірінші бөлігінде Сент-Сенс Бетховеннің төртінші фортепиано концертін орындады, ал дирижерлік еткен – Артур Салливан. Екінші бөлігінде, қоғамның композиторларды өз шығармаларын орындауға шақыру дәстүріне сәйкес, Сент-Сенс өзінің жаңа симфониясын дирижерлік етті. Еңбегі үшін Сент-Сенс 30 фунт стерлинг сыйақы алды. Лондон премьерасына сыншылардың пікірі әсерсіз болды. «Лондон стандартында» (суретте) жарияланған қысқаша хабарламада сыншы, пікірін қалыптастыру үшін осы туындыны тағы бір рет тыңдау қажеттігін көрсетті. Симфонияның келесі орындалуы 1886 жылғы тамызда Аахенде өткен Фриц Венигман ұйымдастырған концертте болды. Концертте Сент-Сенстің барлық шығармалары орындалды, соның ішінде «Овернь рапсодиясы» (онда Сент-Сенс солист болды). Симфония концерттің екінші бөлігін құрады және жылы қабылданып, құшақтап алынды. Француз премьерасы, 1887 жылғы 9 қаңтарда Société des Concerts концертінде, одан да ынталы жауапқа ие болды. Көрермендердің реакциясы «жаңа туынды үшін бұрын-соңды болмаған» деңгейде болды, ал бір аптадан кейін өткен екінші қойылым да осындай жылы қарсы алынды. Амброаз Томас Société комитетінен осы туындыны үшінші рет орындауды сұрады, симфонияның «қуатты және ерекше ерекше екенін, ал неміс музыкасының үстемдігін ескере отырып, француз мектебін құрметтейтін осы туындыны тағы бір рет орындау дұрыс болады» деп мәлімдеді. Үшінші қойылым 1887 жылғы 13 наурызда ұйымдастырылды.

Кейінгі орындалулары

АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімі 1887 жылғы 19 ақпанда Нью-Йорк қаласындағы Метрополитен опера театрында Теодор Томас дирижерлігімен өтті. Симфонияның ерекше орындалысы 1913 жылғы 2 маусымда Сент-Сенс құрметіне Король залында өткен мерекелік фестиваль концертінде болды. Композитор қатысты (ол Моцарттың концертін орындады, бағдарламадағы одан басқа туынды жоқ), сол концертте Александр Маккензи оны "француз музыкасының барлық саласындағы прогреске жетекшілік етті, және сіз бүгін оның ең биік және ең дарынды өкілі деп толыққанды мойындалдыңыз" деп мақтады. 1915 жылдың мамырында Сент-Сенс Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесінде Францияның ресми өкілі ретінде Сан-Францискоға сапар шекті. Ол 3782 орындық Фестиваль залында Симфония №3-тің орындалуына қатысты. Карл Мюк Сан-Франциско симфониялық оркестріне дирижерлік жасады. Композиторға орындалыстан кейін тұрғызып шапалақтады, сондай-ақ композитор Джон Филип Соуза да қатысты. Сент-Сенс осы оқиғаға арнап "Hail California" атты тағы бір шығарма жазды, онда Соузаның танымал оркестрі де болды.

Аспаптар

Симфония 3 флейтадан (біреуі пикколомен қосарланған), 2 гобойдан, английский рожок, 2 кларнеттен, бас кларнеттен, 2 фагондан, контрафагондан, 4 валторнадан, 3 трубадан, 3 тромбондан, тубадан, литаврадан, треугольник, тарелкалардан, бас-барабаннан, фортепианодан (екі және төрт қолмен орындалатын), органнан және скрипкалар тобынан тұратын үлкен оркестр үшін жазылған. Сент-Сенстің клавиатуралық аспаптарды – фортепианоны (кейбір бөлімдерде екі, ал кейбірде төрт қолмен орындалатын) және органды пайдалануы, кеш романтикалық симфонияның оркестрлік құрамына ерекше қосымша болып табылады. Сент-Сенс Лондон премьерасы үшін жазған бағдарламалық жазбаларында түсіндіргендей, аспаптар құрамына орган мен фортепианоны қосу шешімі, негізінен дәстүрлі симфониялық оркестрлеу тәжірибесін жаңартқысы келгенінен туындады. Мендельсон органды өзінің екінші симфониясы, "Лобгесанг" ("Мадақ әні") шығармасына енгізген, бірақ ол симфониялық кантата еді. Ал Винсент д'Индидің "Француз тау әніне симфониясы", онда фортепиано концерті де бар, орган симфониясының премьерасынан кейін ғана басталды. Бұл құрам "бұрын ешбір қалыптасқан симфонияда қолданылмаған" еді. Сент-Сенс 1879 жылдың 2 шілдесінде Филармониялық қоғамның концертінде Бахтың ля-минорлы прелюдиясы мен фугасын орындағанда орган солисі болған (онда ол өзінің екінші фортепиано концертін де тартқан), және бұл аспаптың концерт залында болуы оны орган қосуға итермелеген болуы мүмкін. Ол концертте ойнаған орган 1882 жылы алынып тасталды да, оның орнына Брайсон Бразерс & Эллис компаниясы жасаған жаңа орган қойылды, бірақ Сент-Сенс бұл туралы білмеді. Бұл жаңа органның құрылымы өзгеше болды, сондықтан Maestoso финалының ашылу орган аккордтарының "күтілгендей әсерлі болмауы" мүмкін деген болжам бар.

Құрылымы мен талдауы

Симфонияда қалыпты төрт бөлімдік құрылым болғанымен (және көптеген жазбалар оны осылай бөліп көрсетеді), Сент-Сенс оны екі бөлімді туынды ретінде жазған. Ол Лондон премьерасына дайындаған бағдарламалық жазбасында былай деп жазды:

Симфонияның орташа орындалу уақыты шамамен 35 минутты құрайды. Симфониядағы тақырыптық материал, яғни грегориандық әндердің үзінділері біртұтастық құралы ретінде циклдік қолданылады; әрбір мелодия бірнеше бөлімде қайта келеді. Сент-Сенс сондай-ақ Листтің тақырыптық трансформация әдісін пайдаланады, сондықтан осы тақырыптар симфония бойында түрленеді және жаңа бейнелерде көрінеді.

Бірінші қимыл

Баяу кіріспеден кейін бірінші бөлім Мендельсонға (немесе Шубертке) тән сипаттағы тақырыпқа жетелейді, одан кейін жұмсақ мінезді екінші тақырып келеді, түрлі қосымша тақырыптар мажорда орындалады, ал көп ұзамай минор формасында қайталанады; екі бөлімде де хроматикалық үлгілер маңызды рөл атқарады. Бұл материал классикалық сонаталық аллегро формасында өңделеді және біртіндеп тынышқан көңіл-күйге ұласады, ол виолончель мен бас гитарадағы сәл алаңдатарлық үзіліс ноталар сериясына айналады, G тонында аяқталады, содан кейін органмен баяу және жұмсақ А нотасы тартылады, қозғалыстың poco adagio бөлімі үшін D мажорға жаңа кіріспе жасалады. Бұл орган мен скрипкалар арасындағы диалогқа дамиды, қайталануға дейін қозғалыстың басты тақырыбын еске түсіреді. Қозғалыс тыныш морендомен аяқталады.

Өнер көрсетулер

Симфония 2009 жылғы BBC Proms маусымында Кембридж университетінің 800 жылдығына арналған концерттің финалы ретінде BBC Симфониялық оркестрімен орындалды, себебі композиторға 1893 жылы университет құрметті доктор дәрежесі берілген еді. 2011 жылғы маусымда оны BBC National Orchestra of Wales қайтадан орындады, ал 2013 жылы ол BBC Proms-ке оралды, бұл жолы Пааво Ярви Orchestre de Paris оркестрін дирижерлік етті. 2021 жылы сэр Марк Эльдер The Hallé оркестрімен тағы да орындады.

Жазбалар

Симфония әлі күнге дейін стандартты репертуардың жиі орындалатын және жазылатын бөлігі болып табылады. Ең танымал жазбалардың бірі – Бостон симфониялық оркестрін жетектеген Чарльз Мунх, органда Бердж Замкокян орындаған нұсқасы. Юджин Орманди мен Филадельфия оркестрі 3-ші симфонияны бірнеше рет жазды, органшылар ретінде Вирджил Фокс, Э. Пауэр Биггс және Майкл Мюррей қатысты. 2006 жылы Ondine лейблі Оливье Латридің Verizon Hall-дағы Fred J. Cooper Memorial Organ-ның тұсаукесерлік концертінде, Кристоф Эшенбах дирижерлігімен Филадельфия оркестрімен орындаған симфониясын жазды. Ondine 2007 жылы SACD форматында 5.0 қоршау дыбысында шығарды. Бұл туындының тағы бір жоғары бағаланған жазбасы – 1957 жылы Пол Парай жетекшілігімен Детройт симфониялық оркестрінің, Марсель Дюпренің органмен орындауымен жасалған Mercury Records "Жанды орындау" жазбасы. Ол Mercury #432719 2 нөмірімен CD форматында қайта жарық көрді. BBC Radio 3 Record Review "Кітапхана құру" бағдарламасы Даниель Баренбойм жетекшілігімен Чикаго симфониялық оркестрінің Deutsche Grammophon жазбасын ұсынды; ерекшелігі, қолданылған орган 3000 мильден астам қашықтықта, Шартр соборында орналасқан және Гастон Литайзе орындады. Саймон Престон 1986 жылы Джеймс Левин дирижерлігімен Берлин филармониясын Deutsche Grammophon үшін жаздырды. 2021 жылы Тьерри Эскаиш Жан Жак Канторов дирижерлігімен Лиеж Корольдік филармониялық оркестрімен (толық симфониялар) жазба жасады. 2 SACD BIS. "Алтын Диапазон" сыйлығы. Сол жылы Оливье Латри Кристиан Маселару дирижерлігімен Orchestre National de France (толық симфониялар) оркестрімен жаңа жазба жасады. 3 CD Warner Classics. 5 Диапазон.

Халықтық мәдениеттегі қолданысы

Кейіннен "Maestoso" әнінің негізгі тақырыбы 1977 жылы Скотт Фицджеральд пен Ивон Килидің "Егер менде сөздер болса" поп-әнінде пайдаланылды. "Maestoso" бөлімі сондай-ақ Уолт Дисней әлемінің курортындағы Эпкоттағы Франция павильонында ойналатын "Impressions de France" фильмінің саундтрегіндегі соңғы музыкалық бөлік ретінде қосылған. Ән мен симфония 1995 жылғы "Babe" отбасылық фильмінде және 1998 жылғы оның жалғасы "Babe: Pig in the City" фильмінде басты тақырып ретінде қолданылды, сондай-ақ 1989 жылғы "Жарнамада қалай табысқа жетуге болады" комедиялық фильмінде де естіледі. Бұл туынды сонымен қатар Blue Stars Drum and Bugle Corps 2008 жылғы "Le Tour: Every Second Counts" шоуының финалында да қолданылды. Симфонияның мелодиясы "Аврора гимні" деген атпен Атлантиум империясының микроұлттық гимні ретінде де тағайындалған. Саундтрекке енгізілмегенімен, Эмир Кустурицаның "Жер асты" фильмінде Дворжактың 9-шы симфониясымен бірге "Maestoso" бөлімін естіруге болады. "Maestoso" сонымен қатар Laserium-нің алғашқы классикалық шоуының (және алғашқы сюжеті бар) "Crystal Odyssey" ашылу туындысы болды. Композитор Филип Спарк симфония негізінде қола оркестрі үшін сынақ туындысын жасады, ол 2010 жылы Ұлыбританияның Ұлттық қола оркестрлер чемпионатында Төртінші бөлім оркестрлеріне берілді. COVID-19 пандемиясы кезінде BBC Proms сериясы аясында органист Джонатан Скотт бос Корольдік Альберт залында соло органға арналған симфонияның толық транскрипциясын орындады.