Кіріспе

Хуан Цонси (24 қыркүйек 1610 – 12 тамыз 1695), Тайчон (太冲) әдепті атымен белгілі, Мин әулетінің соңғы және Циң әулетінің басындағы қытай натуралисі, саяси теоретик, философ және әскер адам болған.

Өмірбаян

Хуан Цзэцзян провинциясының Юяо қаласында туған. Ол Мин әулетінің лауазымды адамы және Вэй Чжунсянға қарсы шыққаннан кейін түрмеде қайтыс болған Донглин қозғалысының жақтаушысы Хуан Цунсудың ұлы болды. Хуан Цонси 1623 жылы 14 жасында лицензиат атағын алды және сол жылы Пекинге әкесімен бірге барды, онда әкесі цензор қызметін атқарды. Осы кезеңде Донглин фракциясы мен евнухтар арасындағы күрес қызғандыққа жетті, нәтижесінде 1625 жылы әкесі қызметтен босатылып, екеуі үйлеріне оралды. Біраз уақыттан кейін Хуан Цонси Е Баолинге үйленді. 1626 жылы Хуан Цунсу Пекинге қамауға алынып бара жатқанда, ұлын Ван Янмин мектебінің танымал философы Лю Цзончжоумен таныстырды. Хуан Цонси Людің берілген шәкіртіне айналып, Ван Янмин мектебін қолдады. Хуан Цунсу 1626 жылы өлім жазасына кесілді. Екі жыл өткен соң, жаңа император таққа отырғанда Хуан Цонси әкесінің өлім жазасына кесілуіне наразылық білдіру үшін астанаға жол тартты. Бірақ ол келгенге дейін евнухтардың тобы жойылды және олардың билігінде қайтыс болғандар құрметпен ескерілді. Дегенмен Хуан астанада батыл кек алу әрекеттері жасап, көптеген адамдардың құрметіне ие болды. 1631 жылы әкесінің соңғы тілегі бойынша ол Қытай тарихын зерттеуге белсенді түрде кірісті. 1633 жылы Хуан Мин әулетінің алғашқы он үш билеушісінің «Шилу» немесе «Шын жазбаларын» аяқтады. Цинь әулетінің басталуымен және Руан Дачэннің билікке келуімен, Донглин мүшелерінің ұрпақтары, соның ішінде Хуан Цонси тұтқындалуға жататын болды. Кейін Лианг Цичао Хуанның осы кезеңде Жапонияға қашып, тұтқындалудан құтылғанын болжады, бірақ бұл туралы бір ғана өлеңде айтылған. Хуан 1649 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Минге адал күштерге көмектесті. Содан кейін Хуан оқумен шұғылданып, өмірінің көп бөлігін туған жеріне жақын өткізді. Ол 1695 жылы 84 жасында қайтыс болды.

Зерттеу

Хуан конституциялық құқықтың қажеттілігін баса көрсеткен алғашқы неоконфуцийшілердің бірі ретінде танымал болды. Ол сондай-ақ министрлердің императорларын ашық түрде сынауы керек екенін және билеушілердің өз елдеріне жауапкершіліктері бар екенін ашық түрде жақтады. Бұдан өзге, император өзінің премьер-министрінің және Императорлық академия басшысының пікірлерін ескеруі тиіс. Аймақтарда жергілікті әулет өкілдері, ғалымдар мен студенттер жиналып, жергілікті билік өкілдерімен және лауазымды тұлғалармен мәселелерді ашық талқылау үшін кеңес құруы керек. Хуанның алғашқы еңбегі 52 жасқа келгенде ғана аяқталды, ал оның толық ықпалы Цинь династиясының соңғы жылдарында сезілді.

Таң атқанша күту

Таң шапағын күту – Ванли (1573–1619) билеген кезеңнен бері түрлі ғалымдар тарапынан ұсылған саяси реформа идеяларының жиынтығы. Саяси трактат өзімшіл, тәлкеулес билікті айыптаумен басталады және әлем халыққа тиесілі болуы керек екенін жариялайды. Оның үшінші және бесінші бөлімдері, сәйкесінше «Заңдар туралы» және «Мектептер туралы» бөлімдері ерекше танымал. Біріншісінде Хуан барлық заңдар мен реттеуші органдардың саяси мақсаттарымен жетелемелдік емес, жергілікті қажеттіліктерден туындауы керек екенін айтады. Екіншісінде ол білім беру жүйесін қоғамдық мәселелер бойынша білімді пікірлерді талқылауға арналған жартылай ресми аламат ретінде пайдалануды жақтайды. «Жақсы адамдарды іріктеу» деген атпен белгіленген алтыншы және жетінші бөлімдерінде Хуан императорлық емтихан жүйесін реформалау туралы ойларын жеткізеді. Келесі бөлімдерде ол жер иеліктерінің тең бөлінуі, азаматтық және әскери қызметтегі адамдардың аражігін ажырату, салық реформасы және Мин әулеті кезінде евнухтардың билігі мәселесін талқылайды.

Мин ғалымдарының жазбалары

"Мин ғалымдарының жазбалары" – Мин әулеті кезінде пайда болған барлық маңызды ой-пікір мектептерінің жүйелі зерттеуі. Ол олардың байланысын және географиялық таралуын қарастырды, сондай-ақ әр мектептің көрнекті өкілдерінің өмірі мен ұстанымдарын сын тұрғысынан бағалады. Бұл еңбек қалыпты түрде қытай философиясының тұңғыш тарихы ретінде танылады. Кейіннен Лян Цычао бұл еңбекті жаңа тарихнама түрі деп атады. Хуан Цзонси қайтыс болған кезде Су және Юань әулеттерінің аяқталмаған зерттеуін мұра етіп қалдырды.