Қызыл қабақтар (Coccinia) – Африка мен Азияда өсетін 25 түрден тұратын гүлді өсімдіктер туысы. Әсіресе, C. grandis медицинада және тағамда қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Genus of flowering plants
Қызыл қабақтар – 25 түрі бар туыс (грекше Coccinia, kokkinia немесе kokkinias сөздері "қызыл" немесе "алая" деген мағына береді). Олар Сахара төңірегіндегі Африкада таралған, ал C. grandis түрі Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда да кездеседі, сондай-ақ Жаңа дүниеге де әкелінген. Айта кетейік, C. grandis өсірілетін дақыл есептеледі және оны тағамдық және емдік мақсаттарда пайдаланады.
The scarlet gourds are a genus (Coccinia from the Greek, kokkinia or kokkinias "red" or "scarlet") with 25 species. It is distributed in sub Saharan Africa and with one species, C. grandis also in South Asia and Southeast Asia, and it is also introduced into the New World. Incidentally, C. grandis is also a cultivated crop and it is used for culinary and medical purposes.
Сипаттама
Кокциния түрлері көпжылдық, өрмелегіш немесе жабылатын шөптесін өсімдіктер. Өрмелеуге қарапайым немесе екі бөлікті тікұшақтар көмектеседі. Көптеген түрлер гипокотильден, кейде тамырдан түйіршік дамытады. Жас жапырақтары (котиледондар) қарапайым, бүтін және ұшы дөңгелек болады. Жапырақтары көбінесе сабақты, сирек сабақсыз болады. Жапырақтары қарапайымнан терең тілімделгенге дейін, әдетте жиегінде тісті болады. Жапырақтың төменгі жағында көбінесе нектар шығаратын кішкентай бездер орналасқан. Кокциния түрлері екі үйлі, яғни әрбір өсімдік тек еркек немесе тек әйел гүлдерін шығарады. Гүлдің тостаған жапырақтары біріккен, бес үшбұрышты немесе сызықты жапырақшадан тұрады. Гүлдің күлте жапырақтары да негізінен біріккен, бес бос жапырақшасы бар. Гүлдің түсі қаймақ ақтан сарғыш-сарыға дейін, сирек қар ақ немесе қызғылт түсті болады. Еркек гүлдері жалғыз немесе шоғырларда, көбінесе масақ гүлшошасында орналасса, әйел гүлдері көбінесе жалғыз, кейде масақ гүлшошасында болады. Еркек гүлдерде бір жіпшеге жалғанған үш аталық бар. Аталықтың тозаңдықтары шар тәрізді бас құрайды. Тозаң S пішіндес қаптарда (текелерде) пайда болады. Әйел гүлдері үш қабықшадан тұратын және бір тоғсылдан тұратын төмен орналасқан жұмыртқалыққа ие. Әр қабықша бүгілген немесе екі бөлікті стигмамен аяқталады. Еркек гүлдерде әйел мүшелері болмаса, әйел гүлдерінде үш сәлсіз аталық (тозаңдықсыз) болады. Жемісі қызыл еті және қызыл қабығы бар жидек, сирек бойында ақ жолақты ұсақ-түйектері кездеседі. Тұқымдары шырынды қабықшаға (арилге) оралған, сұрғылт-бейж түсті, жалпақ немесе бұршақ пішіндес болады.
Coccinia species are perennial climbing or creeping herbs. Climbing is supported by simple of unequally bifid tendrils. Most species develop a tuber from the hypocotyl, sometimes on roots. The cotyledons are simple, entire and have an blunt tip. The leaves are usually stalked, rarely sessile. The leaves are simple to deeply lobed, usually with teeth along the margin. The lower leaf side often bears small nectar producing glands. Coccinia species are dioecious, meaning that individual plants produce flowers with only male or only female organs. The sepals are connected and have five triangulate to lineal lobes. The corolla is also connected at the base and has five free lobes. The color of the corolla is creamy white to yellowish orange, rarely also snow white or pinkish. The male flowers are solitary, in fascicles or often in racemes, female flowers are usually solitary, sometimes also in racemes. Male flowers have three stamens that are connected to a single filament column. The anthers form a globose head. The pollen is produced in S shaped thecae. Female flowers have an inferior ovary consisting of three carpels and producing a single style. Each carpel ends in a bulging or 2 lobed stigma. Whereas male flowers lack any sign of female organs, female flowers contain three sterile stamens (staminodes). The fruit is a berry with red flesh and a red skin that rarely exhibits a white longitudinal mottling. The seeds are enclosed in a juicy hull (aril), grayish beige, flat to lentil shaped.
Тарату
Барлық түрлер Сахараның оңтүстігіндегі Африкада, жартылай шөлейтті саванналардан ылғалды ормандарға дейін, сирек тау ормандарының ішінде кездеседі. Түрлер осы әртүрлі орталарға бірнеше рет тәуелсіз түрде бейімделген. C. grandis түрі тропикалық Азияда да таралған, сондай-ақ Австралияға, Тынық мұхитының бірнеше аралдарына және тропикалық Америкаға таралуда. Кейде бұл түр жаулап алушылыққа ұшырайды, мысалы, Гавайиде, онда ол зиянды арамшөп деп есептеледі.
All species occur in sub Saharan Africa, from semi arid savannas to rain forests, rarely also mountain forests. The species adapted to these different habitats one to several times independently. One species, C. grandis also occurs in tropical Asia, but is also spreading to Australia, several Pacific Islands and the tropical Americas. Sometimes it behaves invasive, e. g. in Hawaii, where it is regarded as obnoxious weed.
Қолдану
Кокциния туысы ең көп танымал C. grandis, көбінесе "мытырлы сабиз" деп аталады. Оның піскен жемістерін шикі жеуге болады, ал піспегенін пісіріп дайындайды. Піспеген жағдайда оны карриге қосады. Жас жапырақтары мен жаңа өршіктері де жеуге жарамды. Қолданылатын барлық өсімдіктер каротиноидтардың жақсы көзі болып табылады. Кокциния абиссиниканың түйнегі пісіріліп, Эфиопиядағы Оромо халқы үшін крахмалдың маңызды көзі болып табылады. Сондай-ақ, жергілікті ас дайындауда да қолданылады. Дегенмен, көптеген түрлер мен түрлер ішіндегі популяциялар кукурбитациндерге байланысты ащы болуы мүмкін. Кокциния грандисі аюрведа медицинасында қант диабетін емдеу үшін де кеңінен қолданылады, ал қазіргі зерттеулер оның осы мақсатта тиімді болуы мүмкін екенін көрсетеді.
The genus Coccinia is best known for C. grandis, commonly known as "ivy gourd". Its fruits can be eaten raw when ripe or cooked when unripe. In the latter case, it is used in curries. Young leaves and shoots are also edible. All used plants are a good source of carotenoids. The tuber of Coccinia abyssinica is cooked and a source of starch for the Oromo people in Ethiopia. Local culinary uses also exist. However, many species and also populations within species can be bitter due to cucurbitacins. Coccinia grandis is also well known in ayurvedic medicine for diabetes treatment, and modern research seems to confirm that it might be of value in that application.