Қасиетті Рим Империясының Лиеж Князь-Епископтығы (980–1795)

Кіріспе

Киелі Рим империясының мемлекеті (980–1795)

Лиеж князьдік епископтығы немесе Лиеж княздығы – Киелі Рим империясының шіркеулік княздығы, оның көп бөлігі қазіргі Бельгияда орналасқан. Императорлық мүлік болғандықтан, Лиеж епискобы, князь ретінде, Императорлық диетада орын және дауысқа ие болды. Лиеж князьдік епископтығын Лиеж епархиясымен шатастыруға болмайды, ол аумақты жағынан үлкен болса да, князь-епископ тек қана епископтың әдеттегі міндеттерін атқарды. Лиеж епископтары 980 және 985 жылдар аралығында князь-епископ мәртебесіне ие болды, осы кезде 972 жылдан бері епископ болып келген Ноткер епископ император Отто II-ден Хуй графтығының әкімшілік билігін алды. 1500 жылдан бастап князьдік епископтық Төменгі Рейн-Вестфалия округіне қарады. Оның құрамына қазіргі Бельгияның Льеж және Лимбург провинцияларының көп бөлігі, сондай-ақ Бельгия мен Нидерландының басқа аймақтарындағы эксклавтар кірді. 1789 жылдан 1791 жылға дейін ол қысқа мерзімге республика (Лиеж Республикасы) болды, бірақ 1791 жылы князьдік епископтыққа қайта оралды. Епископтың князь ретіндегі рөлі 1795 жылы Францияға қосылған кезде толыққан тоқталды. 1815 жылы оның иелігіндегі жерлер Нидерланд Біріккен Корольдігінің құрамына кірді, ал 1830 жылы олар Бельгия болып бөлінген сол корольдіктің бөлігіне айналды. Лиеж епископтары басқарған княздық ешқашан Он жеті провинцияның немесе испандық және австриялық Оңтүстік Нидерландының құрамына кірген жоқ, бірақ 16 ғасырдан бастап оның саясатына Бургундия герцогтары, кейіннен Габсбургтар күшті ықпал етті. 1559 жылы оның 1636 приходы сегіз архидиакондыққа және жиырма сегіз кеңеске (христиандықтарға, яғни деканаттарға) біріктірілді. Епископтықтың ең маңызды қалалары (bonnes villes) мыналар болды: Льеж, Беринген, Билзен, Борглун, Бри, Шатель, Сини, Кувин, Динан, Фосс-ла-Вилл, Хамонт, Хассельт, Херк-де-Стад, Хуй, Масейк, Пир, Синт-Трюиден, Стоккем, Тюин, Тонгерен, Вервьер, Визе және Варем. Маастрихт қаласы Лиеж князь-епискобы мен Брабант герцогының (кейіннен Біріккен провинциялардың Генерал штатының) бірлескен юрисдикциясында болды. Осылайша, князьдік епископтықтың екінші қаласы ежелгі тәртіп режимі кезеңінің соңына дейін ерекше мәртебесін сақтап келді.

The Prince Bishopric of Liège or Principality of Liège was an ecclesiastical principality of the Holy Roman Empire that was situated for the most part in present day Belgium. It was an Imperial Estate, so the bishop of Liège, as its prince, had a seat and a vote in the Imperial Diet. The Prince Bishopric of Liège should not be confused with the Diocese of Liège, which was larger and over which the prince bishop exercised only the usual responsibilities of a bishop. The bishops of Liège acquired their status as prince bishops between 980 and 985 when Bishop Notker of Liège, who had been the bishop since 972, received secular control of the County of Huy from Emperor Otto II. From 1500, the prince bishopric belonged to the Lower Rhenish–Westphalian Circle. Its territory included most of the present Belgian provinces of Liège and Limburg, and some exclaves in other parts of Belgium and the Netherlands. It briefly became a republic (the Republic of Liège) from 1789 to 1791, before reverting to a prince bishopric in 1791. The role of the bishop as prince permanently ended when the state was annexed by France in 1795. In 1815 the territories it had held became part of the United Kingdom of the Netherlands, and in 1830 they were within the part of that kingdom which split off to become Belgium. The principality ruled by the bishops of Liège was never part of the Seventeen Provinces or the Spanish and Austrian Southern Netherlands, but from the 16th century onwards its politics were strongly influenced by the dukes of Burgundy and later the Habsburgs. In 1559 its 1,636 parishes were grouped into eight archdeaconries, and twenty eight councils, chrétientés (deaneries). The most important cities (bonnes villes) of the bishopric were: Liège, Beringen, Bilzen, Borgloon, Bree, Châtelet, Ciney, Couvin, Dinant, Fosses la Ville, Hamont, Hasselt, Herk de Stad, Huy, Maaseik, Peer, Sint Truiden, Stokkem, Thuin, Tongeren, Verviers, Visé and Waremme. The city of Maastricht fell under the joint jurisdiction of the prince bishop of Liège and the duke of Brabant (later the States General of the United Provinces). The second city of the prince bishopric thus kept its special status throughout the ancien régime.

Ортағасырлық билік

Орта ғасырдағы епископтардың діни округі 1559 жылға дейін олардың иелігіндегі княздықтан әлдеқайда үлкен болды. Дегенмен, княздық жері біртіндеп қайырымдалықтар мен сатып алулар арқылы кеңейді. 10 ғасырда епископтар діни округтың құрамына кіретін Хуй графтығына билік құқығын алды. Епископ Нотгер (972–1008) және оның ізбасарлары Киелі Рим империясының князьдары деп есептелді. Бұл жағдай Француз революциясына дейін сақталды, және осы шамамен сегіз ғасырлық кезеңде Лиеж князьдік епископтығы императордың бағыныштылығында болғанымен, белгілі бір автономияны сақтап келді. Бұл тәуелсіздікке негізінен Франция мен Германия арасында стратегиялық жағдайда орналасқандықтан, халықаралық саясатта бірнеше рет маңызды рөл атқарған епископтардың қабілеттері себеп болды. Орта ғасырлар бойы княздық 1096 жылы Буйлон иелігін (1678 жылы Францияға өткен), 1366 жылы Луон графтығын және 1568 жылы Хорн графтығын қосып алып кеңейді. Княздықтың негізін қалаушы Нотгер Санкт-Ламберт соборын және епископ сарайын да қайта жаңартты. Ол сонымен қатар өзінің билігі кезінде гүлденген қаладағы басқа да құрылыс жұмыстарына қатысты (Қасиетті Пауыл, Қасиетті Иоанн Евангелист, Сент-Крой және Сент-Денис шіркеулері). Бұл епископ қаланың шіркеу ұйымдарын нығайтты. Ол шіркеу басшыларының бірі болып, өз діни округінде Барлық Әулиелер күнін кеңінен жариялады, оны сақтауға рұқсат берді. Нотгердің басшылығымен, Гераклийдің жұмысын жалғастыра отырып, Лиеждегі білім беру ошақтары дамыды. Осы екі епископпен (және Вазомен) «Лиеж мектептері сол кездегі ең жарқын әдеби орталықтарының бірі болды». 11 ғасырда бұл қала шынымен де «Солтүстік Афинасы» деп аталды. «Лиеж бір ғасырдан астам уақыт бойы ғылым саласындағы елдер арасында ерекше орынға ие болды, оны ешқашан қайта қалпына келтіре алмады». Кейінгі епископтар – Лоуздық Балдерик (1008–1018), Вольбодо (1018–1021), Дурандус (1021–1025), Реджинард (1025–1038), Нитард (1038–1042), білімді Вазо және Теодуин (1048–1075) Нотгердің мұрасын сәтті сақтап қалды. Бұл мектептер көптеген данышман ғалымдарды тәрбиеледі және Католик шіркеуіне Степан IX және Николай II папаларын сыйлады. Епархия сонымен қатар Париж университетін маңызды дәрігерлермен – Сен-Тиеррилік Вильям, Лиеждік Жерар және Фонтендік Годфримен қамтамасыз етті. Лиеждік Алгер (1055–1131) сол кезеңнің маңызды зиялысы болды. Ол алғаш рет Сент-Бартоломей шіркеуінің диаконы болып тағайындалды және соңында Клуни монастырында зейнеткерлікке шықты. Генрих Верденнің (1075–1091) тұсында соғысты болдырмау және Құдай тыныштығын сақтау үшін сот құрылды (tribunal de la paix). Отберт (1091–1119) Буйон иелігін сатып алып, княздықтың аумағын кеңейтті. Ол өзінің қонағы болып қайтыс болған император Генрих IV-ке адал болды. Генрих Намурлық (1119–1121) шейіт ретінде құрметтелді. Александр Джульерс (1128–1134) тұсында папа, император және Клерволық Бернард Лиежге келді. Захрингендік Рауль епископтығы реформатор Ламберт ле Бегтің уағызымен ерекшеленді, ол Бегиндерді құрғандығымен есептеледі. Альберт Лувенский 1191 жылы Лиеж епископы болып сайланды, бірақ император Генрих VI сайлаудың күмәнді екендігін айтып, кафедраны Хохштадт Лотхариға берді. Альбероның сайлануын папа растады, бірақ 1192 жылы ол қызметке кіріскеннен кейін көп ұзамай Реймсте үш неміс рыцары оны өлтірді. Император бұл кісі өлтіруге қатысқан болуы мүмкін, бірақ Альберо қасиетті деп жарияланды. 1195 жылы Альберт де Куик (1195–1200) Лиеж халқының саяси құқығын ресми түрде мойындады. 12 ғасырда кафедральдық тарап, епископпен бірге, княздықтың тарихында маңызды рөл атқарды. Жоғары және төменгі таптар арасындағы күрес, оған князь-епископтар жиі араласатын, 13 және 14 ғасырларда дамыды және 15 ғасырда епископтық қаланың тоналып, қирауымен аяқталды. Роберт Туротттің (1240–1246) тұсында, Корнильон аббаттығының монахы Сент-Жулиана белгілі бір көріністерге байланысты Қасиетті Тағамды құрметтеу үшін мейрам өткізу жобасын қолға алды. Көп ойланғаннан кейін епископ оның идеясын мақұлдады, бірақ қайтыс болғаннан кейін мейрамды ұйымдастыру мүмкін болмады. Бұл жұмысты аяқтау Лиеждегі доминиканның бұрынғы преоры, папаның легаты ретінде қалаға оралған Сент-Шердің Хьюға тапсырылды. 1252 жылы Хью Қасиетті Тағам мейрамын өз діни округінде міндетті етті. Лиеждегі архидиакон болғаннан кейін папа IV Урбан болып сайланған Иоанн Троялық бүкіл шіркеуде Корпус Кристи мейрамын тойлауға шақырды. Лиеждің тағы бір архидиаконы Григорий X деген атпен папа болды және лайықсыз Гелдерс Генриді (1247–1274) қызметтен шеттетуге қатысты. 1316 жылы Адольф II де ла Марк (1313–1344) тұсында қол қойылған Фекше бейбітшілігі билеуші-епископ пен оның азаматтары арасындағы қарым-қатынасты реттеді. Дегенмен, ішкі келіспеушіліктер жалғасты, және Арнольд Хорн епископтығы (1378–1389) халықтық партияның жеңісімен ерекшеленді. 1366 жылы Луон графтығы епископтыққа қосылды.

The large diocese of the medieval bishops was, until 1559, much larger than the princedom which was in their possession. However, the princely domain was gradually enlarged by donations and by acquisitions. In the 10th century, the bishops received secular lordship over the county of Huy, which lay within the diocese. Bishop Notger (972–1008) and his successors are thus referred to as princes within the Holy Roman Empire. This situation continued until the French Revolution, and throughout that period of nearly eight centuries the Prince Bishopric of Liège succeeded in maintaining a level of autonomy, though it remained under the emperor. This virtual independence was owed largely to the ability of its bishops, who on several occasions played an important part in international politics, being strategically positioned between France and Germany. Throughout the Middle Ages, the prince bishopric was further expanded with the lordship of Bouillon in 1096 (ceded to France in 1678), the acquisition of the county of Loon in 1366 and the county of Horne in 1568. Notger, the founder of the principality, also rebuilt the cathedral of St Lambert, as well as the episcopal palace. He was also involved in other building activities in the city, which flourished under his rule (churches of St Paul, St. John the Evangelist, Sainte Croix and St Denis). This bishop also strengthened the parochial organization of the city. He was one of the first church leaders to spread the observance of All Souls' Day, which he authorized for his diocese. Under Notger's administration, following up on the work of Heraclius, educational institutions in Liège flourished. With these two bishops (and Wazo) "The schools of Liège were, in fact, at that time one of the brightest literary foci of the period". In the 11th century the city was indeed known as the Athens of the North. "Liège for more than a century occupied among the nations a position in regard to science which it has never recovered". Subsequent bishops, Balderic of Looz (1008–1018), Wolbodo (1018–1021), Durandus (1021–1025), Reginard (1025–1038), Nitard (1038–1042), the learned Wazo, and Theoduin (1048–1075), valiantly sustained the heritage of Notger. The schools formed many brilliant scholars, and gave the Catholic Church popes Stephen IX and Nicholas II. The diocese also supplied the University of Paris with a number of important doctors — William of Saint Thierry, Gerard of Liège and Godfrey of Fontaines. Alger of Liège (1055–1131) was an important intellectual of the period. He was first appointed deacon of church of St Bartholomew and finally retired at the monastery of Cluny. In the reign of Henry of Verdun (1075–1091) a tribunal was instituted (tribunal de la paix) to prevent war and enforce the Peace of God. Otbert (1091–1119) increased the territory of the principality by purchasing the Lordship of Bouillon. He remained faithful to emperor Henry IV, who died as his guest. Henry of Namur (1119–1121) was venerated as a martyr. During the administration of Alexander of Juliers (1128–1134) the pope, the emperor and St Bernard of Clairvaux visited Liège. The episcopate of Raoul of Zachringen was marked by the preaching of the reformer Lambert le Bègue, who is credited with founding the Béguines. Albert of Louvain was elected Bishop of Liège in 1191, but Emperor Henry VI, on the pretext that the election was doubtful, gave the see to Lothair of Hochstadt. Albero's election was confirmed by the pope but in 1192, shortly after he took office, he was assassinated by three German knights at Reims. It is probable that the emperor was privy to this murder but Albero was canonized. In 1195, Albert de Cuyck (1195–1200) formally recognized the political franchise of the people of Liège. During the 12th century, the cathedral chapter, along with the bishop, assumed a more important role in the history of the principality. The struggles between the upper and lower classes, in which the prince bishops frequently intervened, developed through the 13th and 14th centuries, and culminate in the 15th century in the pillage and destruction of the episcopal city. In the reign of Robert of Thourotte (1240–1246), Saint Juliana — a nun of Cornillon Abbey — was led by certain visions to the project of having a feast established in honour of the Blessed Sacrament. After much hesitation, the bishop approved of her idea but death prevented the institution of the feast. The completion of the work was left to a former prior of the Dominicans in Liège, Hugh of Saint Cher, who returned to the city as papal legate. In 1252 Hugh made the feast of the Blessed Sacrament an obligation throughout his diocese. John of Troyes, who, after having been archdeacon at Liège, was elected pope as Urban IV, encouraged the observance of the feast of Corpus Christi in the whole Church. Another archdeacon of Liège became pope under the name Gregory X and deposed the unworthy Henry of Gueldres (1247–1274). The Peace of Fexhe, signed in 1316 during the reign of Adolph II de la Marck (1313–1344), regulated the relations between the prince bishop and his subjects. Nevertheless, internal discord continued and the episcopate of Arnold of Horne (1378–1389) was marked by the triumph of the popular party. In 1366, the county of Loon was annexed to the bishopric.

Бургундия мен Габсбургтердің ықпалы

1384 жылы Фландрия графы Людовик Мале қайтыс болғаннан кейін, Төменгі елдер Бургундия Нидерландының құрамына біріктіріле бастады. Князьдік әлі де номиналды түрде тәуелсіз болғанымен, Бургундия герцогтарының үкіметке ықпалы күшейді. Луи Бурбон (1456–1482) Бургундия герцогы Филипп Жақсының саяси амалдары арқылы Лиеж тағына отырғызылды. Халық Бургундия үкімшілігіне қарсылық көрсетті, нәтижесінде Лиеж соғыстары, 1466 жылы Динанттың және 1468 жылы Лиеждің Чарльз Шалақпен қирауы болды, бұл князьдікте демократиялық үстемдіктің аяқталуын білдірді. Карл V 1540 жылдары Он жеті провинцияның бірігуін аяқтады және князьдікті де бейресми түрде бақылады. Ол Эрард де Ла Маркты (1505–1538) тағайындады, ол жаңару дәуірін бастады. Эрард өнерді қолдаған білімді меценат болды. Ол протестант реформаторларына қарсы күресті бастады, оны оның ізбасарлары, әсіресе Жерар Грозбеек (1564–1580) жалғастырды. Бұл күреске көмектесу үшін Павел IV (Super Universi, 12 мамыр 1559) бұйрығымен Төменгі елдерде жаңа епископтықтар құрды. Жаңа епархиялар көбінесе Лиеж епархиясының есебінен құрылды; оның көптеген приходтары Рермонд, 's-Hertogenbosch және Намур епархияларына берілді немесе Мехелен және Антверпен епархияларына қосылды. Лиеж епархиясындағы деканаттардың саны 13-ке дейін азайтылды. Лиеж Испанияның Ломбардия және Испания Нидерланды арасындағы әскери дәлізді құрайтын, Габсбургтер одақтастарының тізбегіндегі соңғы буынды құрады. Испания аумағымен толық қоршалған Лиеж бейтараптық туралы шарттармен қорғалды, олар испан әскерлерінің билеуші епископтың аумағы арқылы өтуіне рұқсат берді, егер олар бір жерде екі түннен артық тұрмаса. Сексен жылдық соғыста Габсбургтердің әскери логистикасы үшін князь-епископтіктің маңыздылығы 1595 жылы голландтардың басып кіруіне қарсы испандықтардың араласуына себеп болды. XVII ғасырдағы епископтардың көпшілігі шетелдіктер болды, олардың көпшілігі бір уақытта бірнеше епископтық орынды иеленді. Олардың жиі болмауы Чирукс және Григнукс арасындағы жанжалдарға кең мүмкіндік берді, оған Баварияның Максимилиан Генрих (Кельн архиепискобы, 1650–1688) 1681 жылғы жарлықпен тоқтатты. XVIII ғасырдың ортасында француз энциклопедистерінің идеялары Лиежде тарала бастады; Епископ де Вельбрюк (1772–1784) олардың таралуын ынталандырып, 1789 жылғы Лиеж революциясына жол ашты. Француз революциясымен ішінара байланысты, князь-епископ Цезарь Константин Франсуа де Хёнсбройктің абсолюттік үкімшілігіне қарсы наразылық Лиеж революциясына ұласты. 1791 жылдың басында революция Киелі Рим империясының бұйрығымен әскерлер тарапынан басып жанылды. Князь-епископтік 1795 жылы Францияға қосылғанда таратылды. Оның аумағы төменгі Мез, Оурте және Самбре-Мез департаменттеріне бөлінді.

Upon the death of Louis of Male, count of Flanders, in 1384, the Low Countries began their unification within the Burgundian Netherlands. Though the principality was still nominally independent, the Dukes of Burgundy have had an increasing influence on its government. Louis of Bourbon (1456–1482) was placed on the throne of Liège by the political machinations of Philip the Good, Duke of Burgundy. The population resisted Burgundian rule leading to the Liège Wars, the destruction of Dinant in 1466, and of Liège in 1468 by Charles the Bold, marking the ending of democratic ascendancy in the principality. Charles V completed the union of the Seventeen Provinces in the 1540s, and unofficially also controlled the principality. He nominated Érard de La Marck (1505–1538) who brought a period of restoration. Erard was an enlightened protector of the arts. It was he who commenced the struggle against the Protestant reformers, which his successors carried forth, especially Gerard of Groesbeeck (1564–1580). With the object of assisting in this struggle, Paul IV, by Bull (Super Universi, 12 May 1559), created new bishoprics in the Low Countries. The new bishoprics were created largely at the expense of the diocese of Liège; many of its parishes were given to the dioceses of Roermond, 's Hertogenbosch, and Namur, or were added to the existing dioceses of Mechelen and Antwerp. The number of deaneries in the diocese of Liège was reduced to 13. Liège formed the last link in the chain of Habsburg allies that made up the so called Spanish Road, a military corridor between Spanish controlled Lombardy and the Spanish Netherlands. Completely encircled by Spanish territory, Liège was protected by treaties of neutrality which permitted the passage of Spanish troops through the prince bishop's territory provided that they spent no more than two nights in one place. The importance of the prince bishopric to Habsburg military logistics in the Eighty Years War prompted Spanish intervention foiling a Dutch invasion in 1595. Most of the bishops in the 17th century were foreigners, many of them holding several bishoprics at once. Their frequent absences gave free scope for those feuds of the Chiroux and the Grignoux to which Maximilian Henry of Bavaria (archbishop of Cologne, 1650–1688) put a stop by the Edict of 1681. In the middle of the 18th century the ideas of the French encyclopedists began to be received at Liège; Bishop de Velbrück (1772–1784), encouraged their propagation and thus prepared the way for the 1789 Liège Revolution. Partially connected with the French Revolution, a protest against the absolutist rule of prince bishop César Constantin François de Hoensbroeck developed into the Liège Revolution. At the beginning of 1791, the revolution was crushed by troops on the orders of the Holy Roman Empire. The prince bishopric was dissolved in 1795, when it was annexed by France. Its territory was divided amongst the départements of Meuse Inférieure, Ourthe, and Sambre et Meuse.