Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Элла (немесе Элле немесе Аелле, шамамен 866 жылы туған, 867 жылы 21 наурызда қайтыс болған) – 9 ғасырдың ортасында ортағасырлық Англиядағы Нортумбрия патшалығының патшасы. Осы кезеңдегі Нортумбрия тарихына қатысты дереккөздер шектеулі болғандықтан, Элланың тегі белгісіз, ал оның билікке келу мерзімі күмәнді. «Англосаксон шежіресінен» (Anglo Saxon Chronicle) басқа, Элла скандинавиялық ауызша әңгімелерде, мысалы, норвегия сагаларында да еске алынады. Олардың айтуынша, Элла швед-даниялық аңызға толы викинг патшасы Рагнар Лодброкты тұтқынға алып, оны жыландар толы шұңқырға тастап өлтірген. 866 жылы Нортумбрияға жасалған тарихи шабуыл Рагнардың өліміне жауап ретінде болған, бұл туралы «Рагнар ұлдарының әңгімесінде» (Ragnarssona þáttr) жазылған. Норвегиялық дереккөздер Рагнардың ұлдары Элланы «қан бүркіт» әдісімен азаптап өлтіргенін алға тартса, англосаксондық деректер оның 867 жылы 21 наурызда Йорк қаласы түбіндегі шайқаста қаза тапқанын мәлімдейді. Роберта Франк «Викингтердің зұлматы және скальдиялық өлең: қан бүркітінің ритуалы» атты еңбегінде осы ритуалға қатысты тарихи дәлелдерді зерттеп, былай деп жазады: «Тоғызыншы ғасырдың басында сагалардағы түрлі мотивтер – бүркіт суреті, қабырғаны тілгілеу, өкпеге жасалған хирургиялық араласу және «тұзды стимулятор» – максималды қорқыныш тудыру үшін шеберлікпен үйлестірілген». Ол сага авторларының жауларын майдан даласында бетімен жатқызып, олардың арқасын құстар жыртып жегенін білдіретін аллитерациялық кенингтерді дұрыс түсінбегенін айтады. Егер осыға сенсек, онда оның «қан бүркіт» арқылы өлгені туралы айтылуы, шын мәнінде, шайқас алаңындағы өлімін сипаттауы мүмкін, бұл оның өлімі туралы екі мәліметті де үйлестіреді.
Ælla (or Ælle or Aelle, fl. 866; died 21 March 867) was King of Northumbria, a kingdom in medieval England, during the middle of the 9th century. Sources on Northumbrian history in this period are limited, and so Ælla's ancestry is not known, and the dating of the beginning of his reign is questionable. In addition to the Anglo Saxon Chronicle, Ælla is also mentioned in Scandinavian oral sources, such as the Norse sagas. According to the latter, Ælla captured the legendary Swedish Danish Viking king Ragnar Lodbrok and put him to death in a pit of snakes. The historical invasion of Northumbria in 866 occurred in retaliation for Ragnar's execution, according to Ragnarssona þáttr (The Tale of Ragnar's Sons). While Norse sources claim that Ragnar's sons tortured Ælla to death by the method of the blood eagle, Anglo Saxon accounts maintain that he died in battle at York on 21 March 867. Concerning the Norse claim, Roberta Frank reviewed the historical evidence for the ritual in her Viking Atrocity and Skaldic Verse: The Rite of the Blood Eagle, where she writes: "By the beginning of the ninth century, the various saga motifs—eagle sketch, rib division, lung surgery, and 'saline stimulant'—were combined in inventive sequences designed for maximum horror." She concludes that the authors of the sagas misunderstood alliterative kennings that alluded to leaving one's foes face down on the battlefield, their backs torn as carrion by scavenging birds. If this is to be believed, then it is easy to surmise that the mention of his death via the blood eagle is in fact a description of his death on the battlefield, which would make both accounts of his death consistent.
Англосаксондық есептер
Элла Осберхтің (Осбрихт) тақтан түсірілуінен кейін патша болды. Оның билеуінің басталуы дәстүрлі түрде 862 немесе 863 жылға дейін саналады, бірақ 867 жылға дейін Нортумбрия патшалығының жылнамасы туралы мәліметтер сенімсіз. Оның билеуі 866 жылға дейін басталған болуы мүмкін. Элланың билеуі туралы көбінесе ештеңе белгілі емес; Симеон Дурхемдік Элланың Биллингем, Илеклиф, Вигеклиф және Крейс жерлерін басып алғанын айтады, бұл жерлер шіркеуге тиесілі болған. Элла көптеген дереккөздерде тиран және заңсыз патша ретінде сипатталғанымен, бір дереккөз ол Осберттің бауыры болғанын мәлімдейді. 866 жылдың ортасында Нортумбрияға келген Ұлы Бутпарастар әскері, негізінен даниялық, норвегиялық және фриздік викингтерден құралған, 21 қарашаға дейін Йоркті басып алды. Осыдан кейінгі оқиғаларды Симеон Дурхемдік, Ассер және Этельвард сияқты тарихшылар егжей-тегжейлі сипаттаған, ерекшеліктері ғана әртүрлі. Historia Regum Anglorum бойынша, даниялықтардың шапқынынан кейін Осберт пен Элла арасындағы бұрынғы "жанжал" "құдайлық кеңеспен" және басқа Нортумбрия ақсүйектерімен "жайылды". Осберт пен Элла "күштерін біріктіріп, әскер құрып, 867 жылдың 21 наурызында Йорк қаласына келді". Көптеген "кемешілер" (викингтер) жақындап келе жатқан Нортумбриялықтардан қашатын сияқты көрінді. "Христиандар олардың қашқанын және қорқып жатқанын байқап", шабуыл жасады, бірақ викингтердің "күштірек" екенін анықтады. Қоршауда қалған Нортумбриялықтар Осберт пен Элла қаза тапқанша "әр жақтан аяусыз соғысты". Тірі қалған Нортумбриялықтар "даниялықтармен бейбітшілікке келді". Англо-саксондық жылнамасында викинг басшыларының есімдері көрсетілмеген, бірақ ол "Хингвар мен Хабба" (вероятно, Ивар мен Убба) кейін Шығыс Англия королі Эдмундты өлтіргенін айтады. Убба сонымен қатар Флоридің Аббосы мен Санкто Кутберто тарихында Нортумбриядағы әскердің басшысы ретінде аталған. Симеон Дурхемдік викинг әскерінің басшыларын "Хальфден [Хальфданн], Ингуар [Ингвар], Хабба, Бейсекг, Гутрун, Оскителл [Кетилл], Амунд, Сидрок және тағы бір герцог, Осберн, Франа және Гарольд" деп тізімдеген.
Ælla became king after Osberht (Osbryht) was deposed. The beginning of his reign is traditionally dated to 862 or 863 but evidence about Northumbrian royal chronology is unreliable prior to 867. His reign may have begun as late as 866. Almost nothing is known of Ælla's reign; Symeon of Durham states that Ælla had seized lands at Billingham, Ileclif, Wigeclif, and Crece, which belonged to the church. While Ælla is described in most sources as a tyrant and an illegitimate king, one source states that he was Osberht's brother. The Great Heathen Army, composed mostly of Danish, Norwegian and Frisian Vikings, landed in Northumbria in mid 866 and had captured York by 21 November. Subsequent events are described by historians such as Symeon of Durham, Asser and Æthelweard in accounts that vary only in detail. According to the Historia Regum Anglorum, following the invasion of the Danes, the previous "dissension" between Osberht and Ælla "was allayed by divine counsel" and other Northumbrian nobles. Osberht and Ælla "having united their forces and formed an army, came to the city of York" on 21 March 867. A majority of the "shipmen" (Vikings) gave the impression of fleeing from the approaching Northumbrians. "The Christians, perceiving their flight and terror", attacked, but found that the Vikings "were the stronger party". Surrounded, the Northumbrians "fought upon each side with much ferocity" until both Osberht and Ælla were killed. The surviving Northumbrians "made peace with the Danes". The Anglo Saxon Chronicle does not name the Viking leaders, but it does state that "Hingwar and Hubba" (probably Ivar and Ubba) later killed King Edmund of East Anglia. Ubba was also named as a leader of the army in Northumbria by Abbo of Fleury and by the Historia de Sancto Cuthberto. Symeon of Durham lists the leaders of the Viking army as "Halfdene [Halfdann], Inguar [Ingvar], Hubba, Beicsecg, Guthrun, Oscytell [Ketill], Amund, Sidroc and another duke of the same name, Osbern, Frana and Harold."
Отбасы
Элла Нортумбриялық Осберттің бауыры ретінде танылды. Аңгло-нормандық шежіре бойынша, Элланың Этельтрит есімді қызы болған және ол арқылы 913 жылы қайтыс болған Бамбургтың Эдвульфі, "Солтүстік ағылшындардың патшасы" немересі болған.
Ælla has been identified as the brother of Osberht of Northumbria. According to an Anglo Norman genealogy, Ælla had a daughter named Æthelthryth and through her was the grandfather of Eadwulf of Bamburgh, "King of the Northern English" who died in 913.
Скандинавтық көздер
Рагнарсонның айтуынша, 866 жылы Йоркті басып алған әскерді Хвицерк, Бьёрн Айронсайд, Зигурд Зыялы көз, Ивар Сүйексіз және Убба, Рагнар Лодброктың ұлдары басқарған. Олар әкесінің өлімінен кек алып, Эллаға қанқұс жасаған. Алайда, англосаксондық дереккөздер Элла мен Осберхт Йорк шайқасында қаза тапқан десе, англосаксондық хроникада "екі патша да сол жерде қаза тапты" деп жазылған. Скандинавиялық және англосаксондық деректерде маңызды рөл атқаратын Сүйексіз Ивар кейде Ирландия жылнамаларында аталған Дублин патшасы, викинг көшбасшысы Имармен байланыстырылады. Дегенмен, бұл ықтимал емес, себебі Имардың әкесі көбінесе Лохланның Гофраиды деп есептеледі, ал оның бауырлары Әмлеиб Конунг және Ауйсле деп аталады. Дороти Уайтлоктың айтуынша, Иварр мен Имар есімдері скандинав қоғамында "жиі кездесетін" есімдер болған.
According to Ragnarssona þáttr, the army that seized York in 866 was led by Hvitserk, Björn Ironside, Sigurd Snake in the Eye, Ivar the Boneless and Ubba, sons of Ragnar Lodbrok, who avenged his death by subjecting Ælla to the blood eagle. However, Anglo Saxon sources claim that Ælla and Osberht died in battle at York, with the Anglo Saxon Chronicle stating that "both the kings were slain on the spot". Ivar the Boneless, who plays a major role in both Norse and Anglo Saxon accounts, is sometimes associated with the Viking leader Ímar , a King of Dublin mentioned in the Irish annals. This is unlikely, however, as Ímar's father is usually said to be Gofraid of Lochlann and his brothers are usually named as Amlaíb Conung and Auisle. As Dorothy Whitelock notes, the names Ívarr and Ímar were "not uncommon" in Norse societies.
Басқа
Гектор Бойс екі Нортумбриялық ханзада, Осбрехт пен Элла, Стирлинг қамалын басып алғанын хабарлайды.
Hector Boece relates that two Northumbrian princes, Osbrecht and Ella, took the castle at Stirling.
Мәдени сілтемелер
Нортумбрияның патшасы Аелла Джеффри Чосердің «Заңгердің әңгімесі» шығармасында маңызды көмекші рөлде ойнайды. Элланың рөлін Франк Тринг «Викингтер» (1958) фильмінде басты қарсыласы ретінде сомдады. Эллаға негізделген кейіпкерді Иван Кей «Викингтер» (2013) тарихи телесериалында ойнайды, бірақ бұл оқиғалар нақты Элланың билік құруынан шамамен 70 жыл бұрын өтеді. Сериалда бұл Элланың тағын басып алғаны туралы ешқандай ақпарат берілмейді, ал ол Нортумбрияда 15 жылдан астам билік еткені көрсетіледі. Сонымен қатар, сериалда Элланың Джудит есімді қызы бар екені айтылады, ол тарихи Осбурдың рөлін, Ұлы Альфредтің анасы ретінде сомдайды. Кейіпкердің аты Альфредтің әкесі Фландриялық Джудиттен алынған сияқты, бірақ одан басқа ортақ ештеңе жоқ. Бернард Корнуэллдің «Соңғы патшалық» тарихи романында Элла кітаптың басында шағын рөлде қысқаша көрінеді. Ол Осберт пен Утредпен бірге, Берницияның ойдан шығарылған елдорманы, Нортумбрия армиясын алып, Йорк қаласына шабуыл жасаған даниялықтарды мойдалап жеңуге тырысады. Шайқас нортумбриялықтар үшін апатты аяқталады, себебі норвегиялық әскер кері шегінгендей болып көрсетіледі, ал Элла шайқас алаңында қаза табады.
Aella, King of Northumbria, has a major supporting role in Geoffrey Chaucer's The Man of Law's Tale. Ælla was played by Frank Thring in the film The Vikings (1958) as the main antagonist. A character broadly based on Ælla is played by Ivan Kaye in the History Channel's drama series Vikings (2013), though it is set nearly 70 years before the real Ælla's reign. The show gives no indication that this Ælla had usurped his throne, and he is shown to have reigned in Northumbria for more than 15 years. The show also gave Ælla a daughter, Judith, who takes the historical role of Osburh, as the mother of Alfred the Great. The character's name seems taken from Judith of Flanders, Alfred's stepmother, but doesn't share much more. In The Last Kingdom, a historical novel by Bernard Cornwell, Ælla appears very briefly as a minor character at the beginning of the book. He, along with Osberht and Uhtred, a fictional Ealdorman of Bernicia, lead a Northumbrian army to repel invading Danes at York. The battle ends disastrously for the Northumbrians when the Norse army feigns a retreat, and Ælla dies on the field.