Кіріспе

Элла (немесе Элле немесе Аелле, шамамен 866 жылы туған, 867 жылы 21 наурызда қайтыс болған) – 9 ғасырдың ортасында ортағасырлық Англиядағы Нортумбрия патшалығының патшасы. Осы кезеңдегі Нортумбрия тарихына қатысты дереккөздер шектеулі болғандықтан, Элланың тегі белгісіз, ал оның билікке келу мерзімі күмәнді. «Англосаксон шежіресінен» (Anglo Saxon Chronicle) басқа, Элла скандинавиялық ауызша әңгімелерде, мысалы, норвегия сагаларында да еске алынады. Олардың айтуынша, Элла швед-даниялық аңызға толы викинг патшасы Рагнар Лодброкты тұтқынға алып, оны жыландар толы шұңқырға тастап өлтірген. 866 жылы Нортумбрияға жасалған тарихи шабуыл Рагнардың өліміне жауап ретінде болған, бұл туралы «Рагнар ұлдарының әңгімесінде» (Ragnarssona þáttr) жазылған. Норвегиялық дереккөздер Рагнардың ұлдары Элланы «қан бүркіт» әдісімен азаптап өлтіргенін алға тартса, англосаксондық деректер оның 867 жылы 21 наурызда Йорк қаласы түбіндегі шайқаста қаза тапқанын мәлімдейді. Роберта Франк «Викингтердің зұлматы және скальдиялық өлең: қан бүркітінің ритуалы» атты еңбегінде осы ритуалға қатысты тарихи дәлелдерді зерттеп, былай деп жазады: «Тоғызыншы ғасырдың басында сагалардағы түрлі мотивтер – бүркіт суреті, қабырғаны тілгілеу, өкпеге жасалған хирургиялық араласу және «тұзды стимулятор» – максималды қорқыныш тудыру үшін шеберлікпен үйлестірілген». Ол сага авторларының жауларын майдан даласында бетімен жатқызып, олардың арқасын құстар жыртып жегенін білдіретін аллитерациялық кенингтерді дұрыс түсінбегенін айтады. Егер осыға сенсек, онда оның «қан бүркіт» арқылы өлгені туралы айтылуы, шын мәнінде, шайқас алаңындағы өлімін сипаттауы мүмкін, бұл оның өлімі туралы екі мәліметті де үйлестіреді.

Англосаксондық есептер

Элла Осберхтің (Осбрихт) тақтан түсірілуінен кейін патша болды. Оның билеуінің басталуы дәстүрлі түрде 862 немесе 863 жылға дейін саналады, бірақ 867 жылға дейін Нортумбрия патшалығының жылнамасы туралы мәліметтер сенімсіз. Оның билеуі 866 жылға дейін басталған болуы мүмкін. Элланың билеуі туралы көбінесе ештеңе белгілі емес; Симеон Дурхемдік Элланың Биллингем, Илеклиф, Вигеклиф және Крейс жерлерін басып алғанын айтады, бұл жерлер шіркеуге тиесілі болған. Элла көптеген дереккөздерде тиран және заңсыз патша ретінде сипатталғанымен, бір дереккөз ол Осберттің бауыры болғанын мәлімдейді. 866 жылдың ортасында Нортумбрияға келген Ұлы Бутпарастар әскері, негізінен даниялық, норвегиялық және фриздік викингтерден құралған, 21 қарашаға дейін Йоркті басып алды. Осыдан кейінгі оқиғаларды Симеон Дурхемдік, Ассер және Этельвард сияқты тарихшылар егжей-тегжейлі сипаттаған, ерекшеліктері ғана әртүрлі. Historia Regum Anglorum бойынша, даниялықтардың шапқынынан кейін Осберт пен Элла арасындағы бұрынғы "жанжал" "құдайлық кеңеспен" және басқа Нортумбрия ақсүйектерімен "жайылды". Осберт пен Элла "күштерін біріктіріп, әскер құрып, 867 жылдың 21 наурызында Йорк қаласына келді". Көптеген "кемешілер" (викингтер) жақындап келе жатқан Нортумбриялықтардан қашатын сияқты көрінді. "Христиандар олардың қашқанын және қорқып жатқанын байқап", шабуыл жасады, бірақ викингтердің "күштірек" екенін анықтады. Қоршауда қалған Нортумбриялықтар Осберт пен Элла қаза тапқанша "әр жақтан аяусыз соғысты". Тірі қалған Нортумбриялықтар "даниялықтармен бейбітшілікке келді". Англо-саксондық жылнамасында викинг басшыларының есімдері көрсетілмеген, бірақ ол "Хингвар мен Хабба" (вероятно, Ивар мен Убба) кейін Шығыс Англия королі Эдмундты өлтіргенін айтады. Убба сонымен қатар Флоридің Аббосы мен Санкто Кутберто тарихында Нортумбриядағы әскердің басшысы ретінде аталған. Симеон Дурхемдік викинг әскерінің басшыларын "Хальфден [Хальфданн], Ингуар [Ингвар], Хабба, Бейсекг, Гутрун, Оскителл [Кетилл], Амунд, Сидрок және тағы бір герцог, Осберн, Франа және Гарольд" деп тізімдеген.

Отбасы

Элла Нортумбриялық Осберттің бауыры ретінде танылды. Аңгло-нормандық шежіре бойынша, Элланың Этельтрит есімді қызы болған және ол арқылы 913 жылы қайтыс болған Бамбургтың Эдвульфі, "Солтүстік ағылшындардың патшасы" немересі болған.

Скандинавтық көздер

Рагнарсонның айтуынша, 866 жылы Йоркті басып алған әскерді Хвицерк, Бьёрн Айронсайд, Зигурд Зыялы көз, Ивар Сүйексіз және Убба, Рагнар Лодброктың ұлдары басқарған. Олар әкесінің өлімінен кек алып, Эллаға қанқұс жасаған. Алайда, англосаксондық дереккөздер Элла мен Осберхт Йорк шайқасында қаза тапқан десе, англосаксондық хроникада "екі патша да сол жерде қаза тапты" деп жазылған. Скандинавиялық және англосаксондық деректерде маңызды рөл атқаратын Сүйексіз Ивар кейде Ирландия жылнамаларында аталған Дублин патшасы, викинг көшбасшысы Имармен байланыстырылады. Дегенмен, бұл ықтимал емес, себебі Имардың әкесі көбінесе Лохланның Гофраиды деп есептеледі, ал оның бауырлары Әмлеиб Конунг және Ауйсле деп аталады. Дороти Уайтлоктың айтуынша, Иварр мен Имар есімдері скандинав қоғамында "жиі кездесетін" есімдер болған.

Басқа

Гектор Бойс екі Нортумбриялық ханзада, Осбрехт пен Элла, Стирлинг қамалын басып алғанын хабарлайды.

Мәдени сілтемелер

Нортумбрияның патшасы Аелла Джеффри Чосердің «Заңгердің әңгімесі» шығармасында маңызды көмекші рөлде ойнайды. Элланың рөлін Франк Тринг «Викингтер» (1958) фильмінде басты қарсыласы ретінде сомдады. Эллаға негізделген кейіпкерді Иван Кей «Викингтер» (2013) тарихи телесериалында ойнайды, бірақ бұл оқиғалар нақты Элланың билік құруынан шамамен 70 жыл бұрын өтеді. Сериалда бұл Элланың тағын басып алғаны туралы ешқандай ақпарат берілмейді, ал ол Нортумбрияда 15 жылдан астам билік еткені көрсетіледі. Сонымен қатар, сериалда Элланың Джудит есімді қызы бар екені айтылады, ол тарихи Осбурдың рөлін, Ұлы Альфредтің анасы ретінде сомдайды. Кейіпкердің аты Альфредтің әкесі Фландриялық Джудиттен алынған сияқты, бірақ одан басқа ортақ ештеңе жоқ. Бернард Корнуэллдің «Соңғы патшалық» тарихи романында Элла кітаптың басында шағын рөлде қысқаша көрінеді. Ол Осберт пен Утредпен бірге, Берницияның ойдан шығарылған елдорманы, Нортумбрия армиясын алып, Йорк қаласына шабуыл жасаған даниялықтарды мойдалап жеңуге тырысады. Шайқас нортумбриялықтар үшін апатты аяқталады, себебі норвегиялық әскер кері шегінгендей болып көрсетіледі, ал Элла шайқас алаңында қаза табады.