Кіріспе

Сахналық сиқырлы иллюзия. Оқты ұстау – бұл сиқыршының тікелей өзіне атылған оқты ұстағандай көрінетін сахналық сиқырлы иллюзия. Көбінесе оқ ауызда ұсталады, кейде қолға, ал кейде тағам табағы сияқты басқа заттармен ұстағандай болады. Penn & Teller өз эффектілерінде лазерлік көздеуіштер орнатылған мылтықтарды қолданады, бұл трюктің қызығуын және драматизмін арттырады. Сиқыршылар оқты тістерінің арасында ұстап, содан кейін аузынан шығарып алады.

Әдіс

Сиқырлы иллюзиялардағыдай, оқ ұстаудың бір ғана жолы жоқ. Қолданылатын әдіс әр орындаушыға қарай өзгеше болады, ал қару немесе оқ әлдебір тәсілмен жасақталған. Егер көрермен оққа белгі қойса, онда ол қолмен шеберлікпен орындаушыға беріледі немесе сахнадан тыс көмекші басқа оққа сол сияқты белгі қойып, орындаушыға жеткізеді. Бұл әдістің ең қарапайым түрінде қару бос оқтармен атылады, ал оқ өтуі тиіс шыны панелі скваб арқылы бұзылуға дайын тұрады. Орындаушы оны көрсетуге дайын болғанға дейін оқты аузында сақтайды. Егер қару көрермендердің алдында толтырылу керек болса, онда оққа балауыз оқ салынады. Орындаушы назарды аудару арқылы нағыз оқ бар патронды балауыз оқ бар патронмен ауыстырып, нағыз оқты (оны латунь корпусынан оңай алуға болатындай) аузында жасырады. Оқ атылғанда балауыз шыныны сындырады, бірақ орындаушыға ешқандай зиян келтірмейді. Тағы бір әдіс – оқты тиейтін мылтықты пайдалану. Ол оқ-дәріге біртіндеп отын, мақта, снаряд (әдетте қорғасын шар) және тағы да мақта салынып, ұшқышпен тығыздалады. Мылтық көрермендердің алдында, көбінесе көрерменнің бірінің көмегімен зарядталады. Оның бір түрі магниттік снарядты және ұшына кішкентай магнит бекітілген өзгертілген ұшқышты пайдалануға негіделген. Орындаушы мақтаны тығыздау үшін ұшқышты қолданады, ал магнит снарядты енгізгеннен кейін бірден кері тартып алады. Содан кейін орындаушы оны ұшқыштан алып, иллюзияның соңында көрсетеді. 1894 жылы «Chicago Tribune» газетінде басқа бір әдіс сипатталған, онда ұшқыш кішкентай металл түтікпен өзгертіледі, ол снарядты тығыздағандай көрінеді, бірақ ішінде тек отын мен мақта қалады. Жоғарыда айтылғандай, орындаушы оқты көрсету үшін сақтап алады. Бұл тәсілдің тағы бір нұсқасында шотландтық фокусник Джон Генри Андерсон нағыз снарядты «қара қорғасыннан» (графиттен) жасалған снарядқа ауыстырған, ол ұшқышпен тығыздалғанда және мылтықтан атылғанда шаңға айналады. Қазіргі заманғы қарулардың көпшілігі арттан зарядталатын болғандықтан, ұшқышты пайдалану әдістері көнеріп қалған. Тағы бір әдіс – шын қаруды пайдалану, ол нағыз снарядпен зарядталған, және атушы орындаушыны қасақана өткізіп жіберуі керек, ал орындаушы бұрыннан оқты аузында сақтап алыпты. Осы процедура осы трюктан ерте өлімге себеп болды және кейіннен тоқтатылды.

Тарих

Бір кездегі ең алғашқы құжаттамалық деректердің бірі – Жан Часанионның «Естеліктер кітабы» («Histoires mémorables des grans & merveilleux iugements et punitions de Dieu») (1586), оны 1597 жылы пастор Томас Берд «Құдайдың үкімдерінің театры» деп аударған. Бұл жерде сиқыршы қара сиқыр арқылы өзін зақымсыз етуге тырысқан деп есептелген, бірақ бұл қате түсінік болғанымен, қолмен жасалған және дайындалған құралдармен жасалған әдіс анық сипатталған. Бердтің нұсқасында: «Лотарингияда Кулен есімді бір адам болған, ол осы қарғыс атқан өнерге тым берілген, оның айла-шарғыларының бірі таң қалдыратын: ол өзіне қарсы мылтық немесе тапанша атуға рұқсат беріп, оқтарын қолымен ұстап алып, ешқандай жарақат алмаған». Құдай осы қарғыс атқан қара сиқырды қолданғаны үшін жазалаған: «Бірақ бір күні оның қызметшілерінің бірі оған ашуланып, барлық шеберлігіне қарамастан, тапаншамен соққы беріп, оны сол жерде өлтірген». 18 ғасырда бірнеше көшедегі суретшілер осы әдістің түрлі нұсқаларын жасады. Филип Астли өзінің 1785 жылғы «Табиғи сиқыр немесе физикалық ойын-сауықтар ашылды» атты кітабында бұл әдісті 1762 жылы өзі ойлап тапқанын жазды. Алайда, 1761 жылы жарық көрген екі кітапта оқ ұстау туралы айтылған: Томас Дентонның «Сиқыршының бетпердесі сызылды» және Анри Декремпстің «La Magie blanche dévoilée» (біріншісі – француз мәтінінің ағылшын тіліне аудармасы). Шындығында, Астлидің кітабы Декремпстің материалдарының көп бөлігін плагиаттаған, соның ішінде ұқсас мұқаба суреті де болған, бірақ материалды өзгертіп, сиқыршыларды жақсы жағынан көрсетуге тырысқан. 1813-1818 жылдар аралығында «Үнді жонглерлері» деп танымал болған топ, Серінгапатамнан келгендері туралы жарнамалап, Лондон мен Дублиндегі қойылымдарында осы әдісті көрсеткен. 1817 жылы «Таймс» газеті Дублинде болған қайғылы оқиға туралы хабарлады, онда «әдеттегідей дайындалғаннан гөрі, ұнтақ пен оқпен толыққан пистолет қателікпен қолданылыпты». Бірақ кейінірек газетте жарияланған хабарламада труппаның басшысы, мырза Рамусами бұл оқиғаға қатысты емес екенін мәлімдеп, ешкімнің қаза болмағанын айтты. 1840 жылдары Джон Генри Андерсон бүкіл Ұлыбританиядағы театрларда қарулы әдістерді көрсетуді бастады. Андерсон, немесе «Солтүстіктің Ұлы сиқыршысы» деп аталған ол П.Т. Барнум, патша Николай, королева Виктория және принц Альберт үшін өнер көрсетіп, АҚШ және Австралияда гастрольдік сапарлар жасады, осылайша оқ ұстауды кең таралған сиқырлық иллюзиялардың біріне айналдырды. Андерсонның кем дегенде төрт қарсыласы оның әдісін өз өнерлерінде қолданды. Қашу шебері және қауіп-қатерге бет бұрушы Гарри Гудини 1918 жылдың сәуір айында Нью-Йорк ипподромында оқ ұстауды көрсетуді жоспарлаған, бірақ оны іске асырмады. Ол Гудиниге хат жазып, (ішінара): «Өміріңді қауіпке тігуге болатын барлық нәрсені жоюға достарың мен отбасың талап етеді» деген кеңес берді. Гудини 1922 жылы Бостондағы бір кездесуде өзінің мансабының бір кезеңінде осы әдісті орындағанын мәлімдеді.

Жарақат алушылар мен өлім-жітім

Оқ ұстау – бұл, әрине, сиқыршының тіпті бақыланатын жағдайда да орындауға таңқастырғыш және ең қауіпті иллюзияларының бірі. Бұл трюк туралы көптеген аңыздар бар, соның ішінде кем дегенде 12 сиқыршы оны орындау кезінде қаза тапқан деген мәлімдемелер де бар. Өлім жағдайларының аздығына қарамастан, орындаушының атылғаны туралы бірнеше хабарламалар бар. Оқ ұстауға тырысқандарға қарғыс тиеді деген әңгіме де тарады. Көптеген сиқыршылар өлім, мүшелердің кесілуі және қарғыстар туралы әңгімелерді көптеген трюктерді сахналаудың бір бөлігі ретінде пайдаланып, қызығушылықты арттырады. Томас Фрост 1876 жылы жариялаған "Сиқыршылардың өмірі" атты кітабында 1820 жылдары Торрини Де Гриси және Де Лински есімді екі орындаушының өз ұлдары мен әйелдерінің өліміне жауапты болғанын жазды. 1869 жылы доктор Эпштейн есімді орындаушы, оқ зарядын қаруға тығыздау үшін қолданған таяқтың ұшы ішінде сынғаннан кейін, қару атылғанда сол таяқпен жарақаттанды. Қарулы трюк орындау кезінде қаза тапқан орындаушының ең жақсы құжатталған жағдайы – Chung Ling Soo (америкалық сиқыршы Уильям Эллсворт Робинсонның сахналық аты), ол жабдықтың істен шығуы салдарынан осы трюк орындау кезінде қаза тапты. Трюк үшін қолданылған қару, оқтың түтігінің астындағы түтікшеге бос оқ ату үшін орнатылған. Бірақ қару істен шығып, негізгі түтікшеге салынған оқ кездейсоқ түрде Судың өкпесіне тиді. Бұл оқиға шамамен 70 жылға оқ ұстау трюкінің танымалдылығын азайтты.

Өткен ғасырдағы өнер көрсетулер

Америкалық менталист Теодор Аннеманн 1930 жылдары, 1942 жылы қайтыс болғанға дейін, өзінің мансабында оқ ұстаудың әсерлі сыртқы нұсқасын көрсетті. Неміс әртісі Ральф Биалла 1950 жылдары 2000 DM төлемақымен оқ ұстау ойынын ойнай бастады. 22 калибрлі мылтықтан оқ атылды, ал оқ шыныдан өткендей көрінді, бірақ Биалла оны тістерімен ұстады. Ол бұл трюкті орындағанда тоғыз рет жараланғанын мәлімдеді. 1975 жылдың шілдесінде тау өткеліндегі апаттан қаза тапты. 1964 жылы Найджел Бэкхерст (кейін Найджел Гордон ретінде танылды) .22 калибрлі пневматикалық мылтықты пайдаланып, оқ ұстаудың нұсқасын жасады, оны Стаффордшир әртәзілер қоғамына қабылдау үшін көрсетті. Кейіннен ол "Абракадабра" журналында қолданылған әдісті сипаттайтын мақала жазды және 2000 жылға дейін "The Theatre of The Damned" театрымен көрсетілімдерін жалғастырды. 1980 жылдың мамырында Карл Скенс "That's Incredible!" телешоуында оқ ұстау көрсетті. Скенс өзінің "иллюзиясыз немесе қылықсыз оқты ұстаған алғашқы әртіс" екенін айтты, яғни .22 калибрлі оқ оның аузына қойылған металл ыдысқа шынымен атылған. Оның оқ ұстау нұсқасын дайындау мылтықты берік тіреуге орнатуды қамтыды. 1980 жылдың шілдесінде Дороти Дитрих Халықаралық әртәзілер бауырластығы үшін оқ ұстау нұсқасын орындауға және "Evening Magazine" телешоуында көрсетуге шақырылды. Оның нұсқасы ерекшелігі – тәуелсіз комиссияның оқ-дәрілерді сатып алып, күзетпен әкелуге рұқсат беруі. 1988 жылы ол казиноның 10 жылдығына орай Атлантик-Ситидегі Дональд Трамптың Resorts International кешенінде оқ ұстау көрсетті. Бұл көрініс "Just for the Record, The Best of Everything" атты австралиялық телешоу үшін жазылды. Тағы бір рет ол Рич Литтл жүргізген "You Asked for It" телешоуында трюк жасады. Одан кейін ол "Autobus du Canada" атты канадтық телешоуда орындап, канадтық теледидар әртісіне төленген ең жоғары гонорарды алды. Ол оқ ұстауды аузымен ұстайтын жалғыз әйел екенін жариялады. 2006 жылы оқ ұстау трюгі "MythBusters" телешоуында тексерілді. Команда адам жауының оқ күшіне төзіге алатынын анықтау үшін сойылған шошқаның басын пайдаланды. Адам тістерінен мықты болғанына қарамастан, шошқаның тістері мен жақ сүйегі зардап шекті. Трюк "сәтсіздікке ұшырады" деп шешілгеннен кейін, командаға дәл уақытталған механикалық оқ ұстау құрылысын жасау тапсырылды. Бұл құрылғы оқты ұстауда шамалы ғана сәттілікке жетті, тек "жақтары" адам пішіндес металл жақтан ұзын, беті кең қазқайыңға ауыстырылғаннан кейін ғана. Тіпті жоғары жылдамдықты фотосуреттердің көмегімен дәл уақытта, оқ соққыдан кейін металлдың танылмайтын массасына айналды. Крисс Ангел бұл трюкті кем дегенде екі рет орындады. 2006 жылдың ақпан айында Пенн Жиллетпен радиосұхбатта Ангел "осылай сенуге болатын" эфирге шықпаған қойылым бар екенін айтты, сондықтан A&E телеарнасы оны көрсетпеді. Бұл қойылымда оның музыкант досы Джонатан Дэвис Крисс аузына сәйкес келетін арнайы жасалған металл тостағанға жоғары қуатты мылтықпен атқандай болды. "Criss Angel BeLIEve" телешоуының 3-ші эпизодында Ангел төселген қолғапты пайдаланып оқ ұстаудың нұсқасын орындайды. Дэвид Блейн оқты аузындағы болат шынымен ұстайтын оқ ұстау нұсқасын орындайды.