Кіріспе

1955 жылы Сингапурда азаматтық тәртіпсіздіктер

1955 жылдың 12 мамырында Сингапурда Хок Ли автобусы төңкерілісі болды. Төңкеріліс полиция, Хок Ли біріккен автобус компаниясының автобус жүргізушілері және автобус жүргізушілерін қолдаған студенттер арасындағы қақтығыс салдарынан басталды. Сол жылдың ақпан айында Хок Ли біріккен автобус компаниясы Сингапур автобус жүргізушілері кәсіби одағымен байланысы болған 229 автобус жүргізушісін жұмыстан шығарды. Осының нәтижесінде автобус жүргізушілері ереуілге шықты. Мәміле жасау әрекеттеріне қарамастан, ереуіл 12 мамырда тәртіпсіздікке ұласып, төрт адам қаза тауып, отыз бір адам жарақат алды.

Соғыстан кейінгі жағдайлар және кәсіподақтардың пайда болуы

Деколонизацияның жаһандық үрдісі Сингапур саясатының либерализациясына негіз салды. 1948 жылғы конституция Сингапурдың саяси және сот жүйесін реформалап, 1948 жылғы алғашқы сайлаулардың өтуіне мүмкіндік берді. Бұл ішінара либерализация британдықтардың Оңтүстік-Шығыс Азиядағы стратегиялық мүдделеріне, әсіресе Малайядағы шаруалардың көтерілістері арқылы қауіп туып, тоқталды.

Британдықтардың рөлі

Өздерінің бақылауын сақтап қалу үшін британдықтар коммунистік бүліктер мен милитаризм туралы наратив құруға тырысты, бұл аймақтың қауіпсіздігіне қауіп төндіруі мүмкін еді. Коммунистік қызметтерді шектеу ниетімен 1948 жылы төтенше жағдай ережелері енгізілді. Бұл ережелер Сингапурдағы азаматтық қоғамның жиналыстарын шектеуді күшейтті. Шеңберлі конституция британ үкіметімен қабылданғаннан кейін сайлаулар өтті, нәтижесінде Дэвид Маршалл мен Еңбек фронты партиясы билікке келді. Бұл жаңа конституция төтенше жағдай ережелері бойынша шектеулерді уақытша жеңілдетуге алып келді, бұл өз кезегінде Сингапурда тұратын халықтың саясатқа деген қызығушылығын арттырды. Бұл жаңадан қолға алынған либерализация кезеңінде көптеген кәсіподақтардың құрылуына әкелді, бұл өз бизнес мүдделеріне қатысты алаңдаған көптеген жұмыс берушілерді мазалады. Қысымшыл отаршылдық білім беру және еңбек саясаты қытай студенттері мен жұмысшыларын кемсітті. Әділетсіз отаршылдық саясат 1954 және 1955 жылдары еңбек дауларының әртүрлі эпизодтарына әкелді. 1954 жылы 13 мамыр күні халыққа қызмет ету туралы жарлық қабылданды. Ал 1955 жылы үш маңызды ереуіл болды: Хок Ли автобус жұмысшыларының ереуілі, Сингапур тракциялық компаниясының ереуілі және Сингапур порты басқармасының ереуілі.

Сингапурдың еңбек қозғалысындағы американдықтардың рөлі

Америкалық шенеуніктер Сингапурдағы әлеуметтік наразылықтың күшеюіне және Еңбек фронтының еңбек радикализмін бақылаудағы әлсіздігіне алаңдады. 1955 жылдың наурыз және маусым айлары аралығында 129 ресми және қолдау ереуілдеріне 31 000 жұмысшы қатысқан деп есептелді. АҚШ үкіметінің деректерінен алынған кейбір тұлғалардың маңыздылығын зерттеуге қатысты жұмыстар жасалды. Американдық дипломаттар коммунистік идеологияның таралуына ықпал етіп, 1954 жылдан кейінгі Сингапурдағы студенттік және жұмысшылық қозғалыстарға қарсы іс-қимылдар жасауға британ үкіметін қысымға салды. Осының нәтижесінде Хок Ли оқиғасы сияқты оқиғалар коммунистердің ұйымдастырған зорлық-зомбылық актісі ретінде көрсетілді. Кумар Рамакришнаның Сингапурдағы коммунистік қауіп туралы жаңа зерттеуі Сингапур тарихы бойынша зерттеулердің қарама-қарсылыққа бөлінуін қажет етеді және тарихшылардың белгілі бір ұстанымды қабылдауын ұсынады. Салтты тарихи түсіндірмелер жұмысшылар мен студенттердің әрекеттерін зорлық пен коммунизмнен туған нәрсе ретінде бейнеледі. Хок Ли оқиғасы бойынша жүргізіліп жатқан жаңа зерттеулер отарлық қоғамдағы өмір салтынан туындаған студенттер мен жұмысшылардың әлеуметтік және экономикалық алаңдаушылықтарына назар аудара отырып, адамдардың тәжірибесін басты орынға қойды.

Студенттік қозғалыс

Билвир Сингх Хок Ли көтерілістері «коммунистердің студенттер сияқты [Коммунистік Біріккен Фронттың] басқа да элементтерін жұмылдыру қабілетін» көрсетті деді. Сингхтың Хок Ли көтерілістерін қайта құруы Бладворт, Драйсдейл және Лидің еңбектеріне негізделген. Оның талдауы отаршылдық көзқараспен сәйкес келеді және студенттердің Хок Ли оқиғасына қатысуы коммунистік іріткі салудың кең ауқымды жоспарының бір бөлігі болды деген қорытындыға келеді. Бладворт өзінің баяндамасын «коммунистік» студенттерді Хок Ли оқиғасында болған зорлық-зомбылықтың ортасында айыптаудан бастайды. Ол наразылықтың себебін кәсіподақ жетекшісі Фонг Суи Суанға жатқызады және автобус компаниясының әрекеттерін жақтауға бейімделген көзқарас ұстанады. Жоғарыдағы дәстүрлі есептерде студенттердің қатысуы коммунистік әрекет деп қарастырылады және студенттерге ешқандай саяси сана берілмейді. Көтеріліске қатысқан студенттер Сингапурлық қытай орта мектептері студенттер одағының (SCMSSU) мүшелері болды. Жұмысшылар мен студенттер арасындағы қарым-қатынас тарихтың көптеген жазбаларында көбінесе назардан тыс қалады, осылайша студенттердің қатысуы зорлық-зомбылық экстремистік қозғалыстың бір бөлігі деген кең таралған пікірге әкеледі. Британдықтар қытай мектептерін ағылшын тіліндегі білім беру мекемелерімен алмастыру стратегиясын қабылдады. 1949 жылы отаршылдық әкімшілік жариялаған он жылдық білім беру жоспары қытай тіліндегі мектептерге студенттердің қабылдануын айтарлықтай азайтуға бағытталды. Қытай студенттері жоғары білімге жолдама беруде маңызы жоқ емтиханға тап болды. Ұлттық қызмет туралы заң да қытай студенттерінің білімін бұзды, себебі отаршылдық үкімет емтихан тапсыруға міндетті болған жағдайда оларды кейінге қалдыруға келіспеді. Бұл 1954 жылғы 13 мамырдағы оқиғаға әкелді. 1955 жылдың қаңтарында студенттердің SCMSSU-ны тіркеу туралы өтініші қабылданбады және одан кейін студенттер одағының құрылуына кедергі келтіру үшін отаршылдық үкімет тарапынан қойылған негіссіз талаптар деп санайтын көптеген қиындықтарға тап болды. Сонымен қатар, Сингапурдағы Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарға үкіметтен көмек немесе өтемақы алмағандығы туралы газет хабарлары студенттерге олардың мүдделерін ескермейтін үкімет үшін күресуге мәжбүр етілгенін еске салды. Студенттер биліктегі элитаның шешімдеріне әсер ете алатын саяси күш ретінде жұмысшылардың одақтастары ретінде көрінді. Лох және басқалар көптеген жұмысшылардың бұрынғы студенттер екенін және қытай мектебінің студенттері еңбек келіссөздеріне қатысқан жұмысшылардың болашағының көрінісі екенін атап өтті. Студенттердің алаңдаушылығы және жұмысшыларға деген жанашырлығы Хок Ли автобус жұмысшыларын қолдауға әкелді.

Жұмысшылар

С. М. Тернбулл көтерілістердің себебін Халықтық әрекет партиясы (ХӘП) ішіндегі орташа және солшыл саясат арасындағы күреске байланысты деп есептеді және жұмысшылардың қатысуын "кедергі жасау және зорлық-зомбылықтың бірлескен, тікелей әскери науқаны" деп сипаттады. Екі жағдайда да автобус жұмысшыларына ешқандай саяси сана берілмеді, өйткені оқиға коммунистер бастаған, бірақ соңында бақылаудан шығып кеткен спонтандық оқиға ретінде қарастырылды. 1950 жылдары жұмысшылар отаршылдық қоғамның көптеген әсерлеріне тап болды. Рендел конституциясы Сингапур саясатының либералдануына жағдай жасады, сонымен қатар 1946 жылы 11 кәсіподақтан 1955 жылы 236 кәсіподаққа дейін өскенін ескерсек, жұмысшылардың жалақы мен еңбек жағдайларына қатысты алаңдаушылығы артты. Соғыстан кейінгі отаршылдық әкімшілік сыбайлас жемқорлық және тиімсіздікке толы деп танылды және жұмысшылардың нашар жұмыс және экономикалық жағдайлары үшін кінәланды. Кәсіподақ қозғалысының дамуына жұмыс берушілердің кәсіподақтарды мойындаудан бас тартуы және олардың орнына, қазіргі кәсіподақталған жұмысшыларға қауіп тудыратын жаңа ұйымдар құруы кедергі келтіргендіктен, ереуілдер жиіледі. Пая Лебар автобус компаниясының еңбек дауы 1955 жылы болған 275 ереуілдің бірі болды. Осы белсенділік Хок Ли автобусы жұмысшыларының ереуіліне дем берді. Хок Ли автобусы жұмысшыларының ереуілі Малайя Коммунистік партиясының (МКП) толық бақылауында болмағанына және жұмысшылардың отаршылдыққа қарсы күреске деген ынтасы соншалықты зор болғанына куәлік бар, тіпті МКП оларды тоқтатуға күш жеткізбеді. Сондықтан, Хок Ли автобусындағы оқиға коммунистік спонтандық әрекет емес, жұмысшылар мен жұмыс берушілердің мүдделерінің қақтығысынан туындаған нәтиже болды, ал Рендел конституциясының позитивті аспектілерінің бірі – кәсіподақтардың құрылуына жасалған прогрессивті қадамдар осы қақтығысты күшейтті. Бұл белсенділіктер Сингапурдың қиын экономикалық жағдайға тап болған кезде, тауар бағасы шамамен 19 пайызға өскен, бірақ 1950 мен 1955 жылдар аралығында жалақы тек 0,8 пайызға ғана өскен кезде туындады. Ли Ти Тонг сияқты жұмысшылардың нашар еңбек жағдайлары мен отаршылдық саяси экономиканың қатал шындықтары оларды үкіметке наразылық білдіруге итермеледі. Бұл жұмысшылар арасындағы тәртіпсіздікке әкелді, өйткені көптегендері күнкөріспен күресіп жатты. Бұл ереуілдер өте тиімді болды, өйткені 1955-1956 жылдар аралығында жұмысшылардың жалақысы сағаттық еңбек ақысы бойынша шамамен 10 пайызға өсті.

Шабуыл және көтеріліс

Хок Ли Автобустар компаниясы Сингапурда жұмыс істейтін он бір қытайлық автобус компаниясының бірі болды. 1955 жылдың ақпан айында жұмысшылар өздерінің кәсіподағын құрып, Сингапур автобус жұмысшылары одағына (SBWU) қосылды. Осыдан кейін компания кәсіподақты тарату мақсатымен, кәсіподақтың ұйымдастырушыларын дереу жұмыстан босатты. 24 ақпанда компания қарсы сары кәсіподақ құрып, 200 жаңа жұмысшыны жұмысқа алды. 1955 жылдың 22 сәуірінде автобус жұмысшыларының одағы қауіп сезініп, ереуілге шақырды. Компания 1955 жылдың 24 сәуірінде SBWU-мен байланысы бар 229 жұмысшыны жұмыстан босатты. Бұл жұмысшыларды одан әрі ашуландырып, автобус паркінде адам блокадасын ұйымдастырды, автобустардың кетуін тоқтатты. Бас министр Дэвид Маршалл компания басшылығымен олардың жағдайын түсіндіруге тырысты, бірақ оның әрекеттері нәтижесіз болды. 1955 жылдың 12 мамырында жұмысшылардың талаптарын реттеуге арналған көпжақты келіссөздер полиция мен ереуілшілердің қақтығысынан тоқталды. Қақтығыс Александра жолы мен Тьонг Бахру көшелерінде болды. Полиция 2000 студент пен ереуілшіні көз жасын шығаратын газбен таратуға тырысты. Нәтижесінде төрт адам қаза тапты, олардың ішінде Эндрю Тео, Ерікті арнайы констебль, оны халық ұрып өлтірді, Юэн Яу Пханг, тағы бір қытай полиция қызметкері, оның машинасының ішінде өрт сөндірілді деп хабарланды, Джин Д. Саймондс, американдық баспасөз тілшісі, сондай-ақ халық тарапынан ұрылды және Чонг Лон Чонг, Чин Кан мектебінің он алты жасар оқушысы, оның өлімі ең көп назар аударды. Баспасөз, оның ішінде жергілікті баспасөз және ағылшын тіліндегі Straits Times басылымы кейінірек сот тергеушісі Чонгтың анасына берген адвокаттың қорытындысында баланың атылғаннан кейін өлді ме, әлде әлі тірі ме екені белгісіз екенін хабарлады. Сонымен қатар, сотта тұтқындалған төрт адамның студент емес екені анықталды. Хокинс есебі көлікті басқару үшін бірыңғай орган құруды ұсынды. Бұл есеп көптеген автобус компанияларында байқалған операциялық қиындықтарға, нашар басқаруға және еңбекке қанағаттанбаушылыққа нақты реакция болды. 1970 жылы Р.П. Уилсон Сингапурдағы қоғамдық көлікті қайта ұйымдастыру мәселесін зерттеу үшін тағайындалды, нәтижесінде 1970 жылы үкімет басқаратын Сингапур көлік кеңесші кеңесі құрылды, ол автобус компанияларын мемлекеттік меншікке беруді және тиімді көлік жүйесін құруды көздеді. Көптеген жұмысшылар үшін бұл ереуілдер оларға отаршылдықтан тыс "сингапурлық" сананы қалыптастыруға көмектесті. Алайда, ереуілдер мен жұмысшылардың сезімдері тез арада басылды. Сингапурдың жаңғырту жобасының бір бөлігі туризм саласын кеңейту болды, ал тиімді көлік жүйесі осы өсу үшін маңызды болды. Бұл Сингапурдың қажетті жаңару және экономикалық даму жолына кедергі келтіретін кез келген белсенділікке орын қалдырмады.

БАҚ өкілдіктері

Бұл оқиғаға бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығы қоғамдық пікір-таластарға ұйтқы болды. 1988 жылы Сингапур радио хабар тарату корпорациясының "Ұлттың күнделігі" телесериалы Хак Ли оқиғасын оншы эпизодында қамтиды. Хок Ли оқиғасы сондай-ақ 1950 жылдардағы Сингапурдағы зорлық-зомбылық және коммунизм туралы "Азия жаңалықтары" арнасының "Ашу күндері" деректі фильмінде де көрсетілген. Фильмге жауап ретінде "Хок Ли автобусындағы тәртіпсіздіктер – факті ме әлде фантазия ма? (CNA)" деген үш бөлімді сын жарияланды. Бұл сынды "The Online Citizen" жариялады. Көтеріліс "Сапар: Ұласқан заман" драмасында да бейнеленді.