Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жерлеу әдістері
Burial methods
Адам денесінің қалдықтарын жою, сондай-ақ соңғы демалысқа жіберу, қайтыс болған адамның денесімен айналысудың практикасы және процесі болып табылады. Дене жою әдістері жұмсақ тіндердің салыстырмалы түрде жылдам ыдырайтынын, ал сүйек қаңқасы белгілі бір жағдайларда мыңдаған жылдар бойы сақталуын ескеруі керек. Дене жоюдың бірнеше әдісі бар. Құрметке толы жора-жолдас болатын соңғы демалыс рәсіміне де жиналады. Дегенмен, дене жою тәсілі көбінесе рухани құндылықтармен байланысты, қайтыс болғандарды еске алу және оларға құрмет көрсету ниетімен жасалады, және осы рәсімдерге қатаң ережелер қойылуы мүмкін. Соғыс, табиғи апаттар сияқты жаппай өлім болған жағдайларда немесе дене жою мүмкіндігі шектеулі болғанда, практикалық мәселелер маңыздырақ болуы мүмкін. Дене жоюдың ежелгі әдістеріне римдіктер, гректер, индуистер және кейбір майялардың өртеу салған әдісі; қытайлықтар, жапондықтар, балийліктер, яһудилер, христиандар және мұсылмандар, сондай-ақ кейбір майялардың жерлеу салған әдісі; ежелгі египеттіктер қолданған бальзамдаудың бір түрі – мумификация; тибеттік буддистер, кейбір моңғолдар және зороастрийлердің аспанға жерлеу және "Тыныштық мұнарасы" деп аталатын ұқсас әдісі жатады. Қазіргі заманғы, бірақ әлі сирек кездесетін, соңғы демалысқа жақындату әдісі – крионика; бұл әдіс толыққанды нәтиже бермесе де, соңғы демалысқа жақын деп есептеледі.
Disposal of human corpses, also called final disposition, is the practice and process of dealing with the remains of a deceased human being. Disposal methods may need to account for the fact that soft tissue will decompose relatively rapidly, while the skeleton will remain intact for thousands of years under certain conditions. Several methods for disposal are practiced. A funeral is a ceremony that may accompany the final disposition. Regardless, the manner of disposal is often dominated by spirituality with a desire to hold vigil for the dead and may be highly ritualized. In cases of mass death, such as war and natural disaster, or in which the means of disposal are limited, practical concerns may be of greater priority. Ancient methods of disposing of dead bodies include cremation practiced by the Romans, Greeks, Hindus, and some Mayans; burial practiced by the Chinese, Japanese, Bali, Jews, Christians, and Muslims, as well as some Mayans; mummification, a type of embalming, practiced by the Ancient Egyptians; and the sky burial and a similar method of disposal called Tower of Silence practiced by Tibetan Buddhists, some Mongolians, and Zoroastrians. A modern method of quasi final disposition, though still rare, is cryonics; this being putatively near final, though nowhere close to demonstrated.
Әдетте қолданылатын құқықтық әдістер
Кейбір мәдениеттерде өлгендерді әртүрлі қабірлерге, жеке-жеке немесе қабірлер орналасқан арнайы жер учаскелеріне қояды. Зиратта жерлеу – қабірлердің кең таралған түрінің бірі. Кейбір жерлерде жер асты суларының деңгейі жоғары болғандықтан жерлеу мүмкін болмайды, сондықтан қабірлер жер бетіне орналастырылады, мысалы, АҚШ-тың Луизиана штатындағы Нью-Орлеан қаласында. Ал басқа жерлерде қабір үшін арнайы ғимараттар әдетте әлеуметтік жағынан беделді және бай адамдарға арналған; мұндай жер үсті қабірлері мавзолейлер деп аталады. Көне заманда беделді тұлғалар өздерінің мәйіттерін шіркеулердің жер асты крипталарында сақтау құқығына ие болған. Бірақ қазіргі кезде гигиеналық талаптарға байланысты мұндай әрекеттерге көбінесе тыйым салынған. Жерлеу әрқашан мәңгілік болған жоқ. Кейбір аймақтарда жер жетіспеушілігіне байланысты зираттарды қайта пайдалануға тура келген. Мұндай жағдайларда, мәйіт сүйекке айналғаннан кейін, сүйектер шығарылып, оларды сүйек сақтау орнына (оссарийге) қоюға болады.
Some cultures place the dead in tombs of various sorts, either individually, or in specially designated tracts of land that house tombs. Burial in a graveyard is one common form of tomb. In some places, burials are impractical because the groundwater is too high; therefore tombs are placed above ground, as is the case in New Orleans, Louisiana, US. Elsewhere, a separate building for a tomb is usually reserved for the socially prominent and wealthy; grand, above ground tombs are called mausoleums. The socially prominent sometimes had the privilege of having their corpses stored in church crypts. In more recent times, however, this has often been forbidden by hygiene laws. Burial was not always permanent. In some areas, burial grounds needed to be reused due to limited space. In these areas, once the dead have decomposed to skeletons, the bones are removed; after their removal they can be placed in an ossuary.
Жерге көму
Жерге жерлеу әдетте шұңқыр немесе траншея қазу арқылы жасалады, содан кейін марқұм мен оның заттары салынып, үстіне жабылады. Адамдар 100 мың жылдан бері қайтыс болғандарын жерлеп келеді. Бұрынғы және қазіргі кезде жерлеу рәсімдері мен салты әр мәдениетте әртүрлі болған және әлі де болып келеді. Жерлеу көбінесе қайтыс болғанға деген құрметті білдіреді деп есептеледі. Ол шіру иісін болдырмауға, туыстарға жабылу сезімін сыйлауға және жақындарының денесі шіруін көруден сақтауға пайдаланылған.
A ground burial is usually accomplished by excavating a pit or trench, placing the deceased and objects in it, and covering it over. Humans have been burying their dead for over 100,000 years. Burial practices and rites varied from culture to culture in the past and still vary to this day. Burial is often seen as indicating respect for the dead. It has been used to prevent the odor of decay, to give family members closure, and prevent them from witnessing the decomposition of their loved ones.
Жүктеу
Кремциялау – ежелгі дәстүр; ол ежелгі Римде мәйіттің жою тәсілінің бірі болған (сонымен қатар Грецияда, әсіресе Монастиракидегі Карамеикос зиратында кездесетін үймеленген дөңгелектермен жабылған қабірлер). Викингтер кейде ұзын кемелерінде өртеліп, кейіннен осы орын тік тастармен белгіленген. ХХ ғасырдың соңынан бастап, кейбір діни топтардың наразылығына қарамастан, кремация кеңінен таралды. Яһуди заңы (Халаха) кремациялауға тыйым салады, себебі кремацияланған адамның жаны мәңгілік тынысын таба алмайды деп есептеледі. Рим-католик шіркеуі көп жылдар бойы бұған тыйым салған, бірақ 1963 жылдан бері дененің қайта тірілуіне сенбеуді білдірмесе, шіркеу рұқсат береді. Шіркеу кремацияланған қалдықтарды жерлеуге немесе қабірге қоюға шарт қояды; оларды шашыратуға немесе үйде сақтауға рұқсат етілмейді. Көптеген католик зираттарында қазір кремацияланған қалдықтарды сақтауға арналған колумбарийлер немесе оларға арналған бөлімдер бар. Протестантизмнің кейбір тармақтары кремациялауға рұқсат береді, ал консервативті тармақтары көбінесе рұқсат етпейді. Шығыс православие шіркеуі мен ислам да кремациялауға тыйым салады. Индуистер, джайндар, сикхтер және буддистердің кейбір секталары, мысалы Жапонияда кездесетіндер арасында кремациялау кең таралған.
Cremation is also an old custom; it was the usual mode of disposing of a corpse in ancient Rome (along with graves covered with heaped mounds, also found in Greece, particularly at the Karameikos graveyard in Monastiraki). Vikings were occasionally cremated in their longships, and afterwards the location of the site was marked with standing stones. Since the latter part of the twentieth century, despite the objections of some religious groups, cremation has become increasingly popular. Jewish law (Halakha) forbids cremation, believing that the soul of a cremated person will be unable to find its final repose. The Roman Catholic Church forbade it for many years, but since 1963 the church has allowed it, as long as it is not done to express disbelief in bodily resurrection. The church specifies that cremated remains be either buried or entombed; they do not allow cremated remains to be scattered or kept at home. Many Catholic cemeteries now have columbarium niches for cremated remains, or specific sections for those remains. Some denominations of Protestantism allow cremation; the more conservative denominations generally do not. The Eastern Orthodox Church and Islam also forbid cremation. Among Hindus, Jains, Sikhs and some sects of Buddhists such as those found in Japan, cremation is common.
Жаңбырсыздық
Мәйіттерді қабырғаға салу – жер үстіндегі қабірге немесе мавзолейге мәңгілік сақтау. Қабір – әр түрлі өлшемдегі, құрылымдық жағынан жабық жерлеу орны немесе жерлеу камерасы. Мавзолей қабірдің бір түрі болып саналады, немесе қабір мавзолейдің ішінде орналасуы мүмкін. Ең танымал қабірлердің бірі – Үндістанның Агра қаласындағы Тадж-Махал. Тадж-Махал император Шах Джахан әйелі, императорша Мумтаз Махалдың естелігі үшін салған. Олардың екеуінің де денелері осы ғимаратта жерленген.
Immurement of corpses is the permanent storage in an above ground tomb or mausoleum. A tomb is generally any structurally enclosed interment space or burial chamber, of varying sizes. A mausoleum may be considered a type of tomb, or the tomb may be considered to be within the mausoleum. One of the most famous immurements sites is the Taj Mahal located in Agra, India. The Taj Mahal was built by Emperor Shah Jahan in memory of his wife, Empress Mumtaz Mahal. Both of their bodies were buried in this building.
Аспанды көму
Аспанда жерлеу – өлген денелерді құстарға ашық далада немесе адамдардан жасырылған, арнайы салынған биік мұнаралардың үстінде жеуге мүмкіндік береді. Аспанда жерлеуден кейін қалған сүйектерді автоматты түрде кремациялауға болады, немесе кейбір ежелгі американдық тайпалары жасағандай, сүйектерді сақтауға немесе жерлеуге болады. Аспанда жерлеуді ежелгі парсылар, тибеттіктер және кейбір американдықтар прототарихи дәуірде қолданған. Атап айтқанда, жер қабатының беткі бөлігінің шалшықтығы және отынның жетіспеуі тибеттіктерді джатор, яғни "құстарға садақа беру" рәсімін жасауға итерген. Мумбай және Карачидегі зороастрийлер денелерді "Үнсіздік мұнараларына" қойды, онда құстар денелерді шірітеді. Аспанда жерлеу қоршаған ортаға пайдалы, себебі ол ауа ластануына себеп болмайды және басқа жою тәсілдерімен салыстырғанда дене тез ыдырайды. Мәйіттің етінен ажыратылып, тек сүйектері қалдырылатын әдіс – аспанда жерлеудің бір түрі болып табылады. Сүйектерді содан кейін, жоғарыда айтылғандай, өртеп немесе толығымен жерлеуге болады.
Sky burial allows dead bodies to be eaten by vultures on open grounds or on top of specially built tall towers away from human sight. Sky burials can be followed by optional automatic cremations of the skeletons left behind, or the bones can then be stored or buried, as practiced by some groups of Native Americans in protohistoric times. Sky burials were practiced by the ancient Persians, Tibetans and some Native Americans in protohistoric times. Specifically, the conditions of a shallow active layer as well as the lack of firewood led the Tibetans to practice jhator or "giving alms to the birds". The Zoroastrians in Mumbai and Karachi placed bodies on "Towers of Silence", where birds then could decompose the bodies. Sky burials can provide benefits to the environment, since it does not produce air pollution and the decomposition of the body occurs fairly quickly, when compared to other forms of disposal practices. Exposures, which can be a form of sky burial, are where the corpse is stripped of its flesh, leaving only the bones. The bones can then either be cremated or buried whole, as stated above.
Теңізде жерлеу
Теңізде жерлеу – бұрынғы буынларда мәйіттің теңізге салмақтармен орап, байлап батып кетуі үшін жіберуді білдіретін. Бұл әскери-теңіз күштерінде және теңізші елдерде кең таралған практика болды; Англия шіркеуінде осы рәсімді қамту үшін "Ортақ дұғалар кітабына" арнайы жерлеу қызметтері қосылды. Бүгінгі күнде "теңізде жерлеу" сөзі күлді теңізге шашуды да білдіруі мүмкін, ал "теңізде толық дене жерлеу" – өртемеген мәйіттің теңіздің түбіне батыруын білдіреді. Заңдар мемлекеттерде әртүрлі. Бұл түсінікке кемеде жерлеу де кіруі мүмкін, яғни мәйітті қайыққа салып теңізге жіберу.
"Burial at sea" in past generations has meant the deliberate disposal of a corpse into the ocean, wrapped and tied with weights to make sure it sinks. It has been a common practice in navies and seafaring nations; in the Church of England, special forms of funeral service were added to the Book of Common Prayer to cover it. In today's parlance, "burial at sea" may also refer to the scattering of ashes in the ocean, while "whole body burial at sea" refers to the entire uncremated body being placed in the ocean at great depths. Laws vary by jurisdictions. The concept may also include ship burial, a form of burial at sea in which the corpse is set adrift on a boat.
Компостирлеу
Адам денесін компосттау процесі, сондай-ақ табиғи органикалық тотығу (НОР) немесе террамация деп аталады, органикалық затты адам қалдықтарынан ажыратуға болмайтын топырақты жақсартушыға айналдырады. Бұл дене ағаш ұнтақтарының қоспасына салынып, термофильді микроорганизмдердің денесін ыдыратуына мүмкіндік беру арқылы жүзеге асырылады. АҚШ-та адам денесін компосттау алты штатта заңдастырылған: Вашингтон, Колорадо, Вермонт (2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап), Орегон, Калифорния (2027 жылы) және Нью-Йорк. Бірінші мұндай компосттау нысаны Вашингтон штатының Кент қаласында 2020 жылдың желтоқсан айында денелерді қабылдады. Бұл идея Сиэтл қаласының архитекторы Катрина Спейдтің "Қаладағы өлім жобасы" деп атаған бұрынғы компосттау идеясынан туындады. Католик шіркеуі бұл процедураға және оны заңдастыратын заңдарға қарсы шығады.
The process of composting human corpses, also called natural organic reduction (NOR) or terramation, turns organic matter into soil conditioner that is unrecognizable as human remains. It is performed by placing the body in a mix of wood chips, allowing thermophile microbes to decompose the body. In the United States, human composting has been legalized in six states: Washington, Colorado, Vermont (from 1 January 2023), Oregon, California (in 2027), and New York. The first such composting facility, based Kent, Washington, accepted bodies in December 2020. It developed from an earlier composting idea, formulated by architect Katrina Spade of Seattle, Washington, as the Urban Death Project. The Catholic Church opposes this procedure and laws that legalize it.
Тарату
Еріту – денені қышқыл немесе сілтілі ерітіндіде еріту арқылы ыдырату, содан кейін сұйық күйде жою процесін білдіреді. Сілтілік гидролиз (сонымен қатар Резомация деп аталады) – нақты бір әдіс. Бұл әдісті қолдаушылар, шығарындылар мен бальзамдау сұйықтарының зиянына байланысты, оның кремация және жерлеуден гөрі экологиялық таза екенін айтады. Алайда, көптеген адамдар "көлекке құйылып кету" идеясын ар-ұяты жоқ деп санайды.
Dissolution involves the breaking down of the body by solvation, e. g. in acid or a solution of lye, followed by disposal as liquid. A specific method is alkaline hydrolysis (also called Resomation). Advocates claim the process is more environmentally friendly than both cremation and burial, due to emissions and embalming fluids respectively. On the other hand, many find the idea of being "poured down the drain" to be undignified.
Қамтамасыз етуге дайындық
Әр түрлі діндер мен мәдениеттерде денені жоюмен қатар әртүрлі жобалау рәсімдері бар. Кейбіреулері дененің барлық бөлігі бірге жерленуі керек дейді. Егер мәйітке қатысты мәйіт тексерісі жасалса, алынып тасталған дене бөліктері қайта тігіліп, қалған денемен бірге жерленуі үшін қайта орналастырылады. Денеді дереу жою мүмкін болмаған жағдайда, ол әдетте моргта сақталады. Мұндай мүмкіндік болмаған жерлерде, мысалы, жау майданында, мәйіт қаптары қолданылады. Батыс әлемінде денені бальзамдау – дайындық шараларының стандартты бөлігі болып табылады. Бұл жобалау процесі кезінде мәйітті уақытша сақтауға бағытталған.
Different religions and cultures have various funeral rites that accompany the disposal of a body. Some require that all parts of the body are buried together. If an autopsy has occurred, removed parts of the body are sewn back into the body so that they may be buried with the rest of the corpse. When it is not possible for a body to be disposed of promptly, it is generally stored at a morgue. Where this is not possible, such as on a battlefield, body bags are used. In the Western world, embalming of the body is a standard part of preparation. This is intended to temporarily preserve the corpse throughout the funeral process.
Мумияландыру
Мумификация – денелерді кептіру және мүшелерді алу процесі. Ең танымал осы істі жасағандар – ежелгі египеттіктер. Египеттіктердің салты бойынша, денелер шайырлармен бальзамдалады, ал мүшелер алынып, құмыраларға салынады. Содан кейін денелер бинттермен оралып, мүшелердің құмыраларымен бірге қабірлерге қойылады. Көптеген ақсүйектер мен жоғары дәрежелі чиновниктердің денелері бальзамдалып, сәнді саркофагтарға салынып, жерлеу кесенелерінде сақталады. Перғаундар бальзамдалған денелерін пирамидаларда немесе Патшалар сарқырамасында сақтаған. Дегенмен, Чилидегі Чинчорро мумиялары бүгінгі күнге дейін жер бетіндегі ең көне мумиялар болып табылады. Чинчорро мумиялау процесіне Қара мумия техникасы және Қызыл мумия техникасы кірген.
Mummification is the drying bodies and removing of organs. The most famous practitioners were ancient Egyptians. In the Egyptian practices, bodies are embalmed using resins and organs are removed and placed in jars. Bodies are then wrapped in bandages and placed in tombs, along with the jars of organs. Many nobles and highly ranked bureaucrats had their corpses embalmed and stored in luxurious sarcophagi inside their funeral mausoleums. Pharaohs stored their embalmed corpses in pyramids or the Valley of the Kings. However, the Chinchorro mummies of Chile are to date the oldest mummies on Earth. The Chinchorro mummification process included the Black Mummy technique, as well as the Red Mummy technique.
Құқықтық реттеу
Көптеген мемлекеттерде адам денесін жоюға қатысты заңдар қабылданған. Отбасы мүшесінің қазасын жерлеу толыққанды заңды болғанымен, заң осы әрекеттің рұқсат етілген орындарын шектеуі мүмкін, кейбір жағдайларда жерлеуді белгілі бір, лицензиясы бар мекемелер бақылайтын жерлермен ғана шектеуі мүмкін. Сонымен қатар, көптеген жерлерде денені дұрыс жою ережесін бұзу қылмыс болып саналады. Ал кейбір жерлерде қайтыс болған адам туралы хабарламау, сондай-ақ оның денесін жою туралы хабарламау да қылмыс құрайды.
Many jurisdictions have enacted regulations relating to the disposal of human bodies. Although it may be entirely legal to bury a deceased family member, the law may restrict the locations in which this activity is allowed, in some cases expressly limiting burials to property controlled by specific, licensed institutions. Furthermore, in many places, failure to properly dispose of a body is a crime. In some places, it is also a crime to fail to report a death, and to fail to report the disposal of the body.
Дене мүшелерінің аурулары немесе некроздар
Некроз сияқты кейбір жағдайлар дене мүшелерінің, мысалы, аяқ-қолдың немесе ішкі органдардың өліміне алып келуі мүмкін, бірақ бұл адамның өліміне себеп болмайды. Мұндай жағдайларда, әдетте, дене мүшелеріне жаназа рәсімі жасалмайды. Жұқпалы гангренаның алдын алу үшін, өлі тіндерді хирургиялық жолмен алып тастау әдетте қажет. Хирургиялық жолмен алынған дене мүшелері, егер жоғарыда айтылғандай мәдени себептермен сақтау қажет болмаса, медициналық қалдықтар ретінде жойылады. Керісінше, донорлық органдар мен тіндер адамның өлімінен кейін де ұзақ жылдар бойы сақталып, тіршілік етуі мүмкін.
Certain conditions such as necrosis can cause parts of the body such as limbs or internal organs to die without causing the death of the individual. In such cases the body parts are usually not given a funeral. Surgical removal of dead tissue is usually necessary to prevent gangrenous infection. Surgically removed body parts are typically disposed of as medical waste, unless they need to be preserved for cultural reasons, as described above. Conversely, donated organs or tissue may live on long after the death of an individual.
Өлі денелерді суға заңсыз тастау
Кремциялау – индустардың Антиэсти рәсімдері барысында жүзеге асырылатын соңғы демалыс рәсімінің дәстүрлі жолы. Дегенмен, кейбір жағдайларда кремация мүмкін болмайды, сондықтан "Жал Права" – денені өзенге жіберу амалы қолданылады. Жал Праваға үйленбеген қыздар, жұқпалы аурудан қайтыс болғандар, жылан уытқандар, 5 жасқа дейінгі балалар, қасиетті адамдар, жүкті әйелдер, өз-өзіне қол жұмсағандар және кремацияға қажетті отынға шамасы келмейтін кедейлер жатады. Егер отбасы денені толықтай өрте алмайтын болса, отта жанып үлкермеген дене бөліктері суға жіберіледі. Ганг өзені осы рәсімдер үшін ең көп таралған орын, себебі ол индустар үшін қасиетті және діннің жаназалау дәстүрлерінде маңызды рөл атқарады. Варанаси қаласы, Ганг өзенінің жағасында орналасқан, осы практиканың орталығы болып табылады. Маникарника Гат сияқты Ганг бойындағы ірі діни орындар осы мақсатқа арналған.
Cremation is the traditional manner of Hindu final deposition which takes place during Antyesti rites, however, some circumstances do not allow for cremation so instead "Jal Pravah" is practiced – the release of the body into a river. Situations that call for Jal Pravah are unwed girls, death from infectious disease, death from snakebite, children under age 5, holy men, pregnant women, people who have committed suicide, and the very poor who cannot afford the wood for cremation. When a family can only afford enough wood to partially incinerate a body, the remaining body parts that were not consumed by fire are set adrift in the water. The Ganges is the most common location for these ceremonies because it is sacred to Hindus and plays a central role in the religion's funerary traditions. The riverside city of Varanasi is the center of this practice where massive religious sites along the Ganges, like Manikarnika Ghat, are dedicated to this purpose.