Кіріспе

Угандадағы адам құқықтары соңғы онжылдықтарда оппозицияны қудалаудың күшеюіне, сайлаулар мен мерзімдік шектеулер, сыбайлас жемқорлық, жер құқықтары, экологиялық мәселелер, әйелдердің, балалардың және геилердің құқықтарымен айналысатын үкіметтік емес ұйымдарға қарсы шаралар қабылдануына қарай өзгеріп келеді. 2012 жылы Relief Web ұйымы демеушілік еткен гуманитарлық ахуал туралы есепте Уганда елеулі дамуларға қол жеткізгені айтылды. 2013 жылдан бері Freedom House ұйымының "Әлемдегі бостандық" есебінде Уганда "Еркін емес" деп танылған ел ретінде қарастырылады. Угандадағы адам құқықтарына қатысты бірнеше алаңдатарлық мәселе бар, ал "Еркін емес" санаты саяси құқықтар мен азаматтық бостандықтардың төмен деңгейіне байланысты.

Заң

1995 жылы Уганда Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімге қол қойды, ол Халықаралық адам құқықтарының Жарғысының бір бөлігі болып табылады.

Солтүстік аймақтағы қақтығыс

1986 жылдың тамызынан бастап түрлі бүлікші топтар президент Ювери Мусевени үкіметіне қарсы күреске шыққаннан бері шамамен 2 миллион угандалық адамдар қоныс аударып, ондаған мың адам қаза тапты. 1987 жылдан бері «Тәңірдің қарсыластары армиясы» (LRA) 67 000 баланы бала-жауынгерлер мен құлдар ретінде пайдалану үшін ұрлады. 2006 жылы Уганда халықтық қорғаныс күштерінің (UPDF) сәтті операциясы нәтижесінде LRA-ның зорлық-зомбылығын тоқтату туралы келісімге қол қойылды, бұл Угандадағы LRA-ның қақтығысына нүкте қойды. Елдің солтүстігіндегі бұрынғы қақтығыс экономиканы қиратты, зардап шеккен аймақтардың дамуын тежеді және көптеген ауыр адам құқықтары бұзылғанға әкелді. Бұл бұзушылықтар LRA-дан қашу үшін үйлерін тастап, ел ішіндегі жер аударылғандарға көрсетілген нашар төтенше жағдай көмегіне байланысты болды. Қақтығысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан бері өткен он екі жыл ішінде осы жер аударылғандардың көп бөлігі өз үйлеріне оралды және оңалту және қайта дамыту бағдарламасы іске асырылуда. Бұл мәселе Уганда үкіметі және Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан мойындалды.

2021 жылдың 2 сәуіріне дейін Доминик Онгвен, бұрынғы бала-жауынгер және LRA көшбасшыларының бірі, Халықаралық қылмыстық сотта (ICC) 2002 жылдың 1 шілдесі мен 2005 жылдың 31 желтоқсаны аралығында Солтүстік Угандада жасалған 70 жыныстық және гендерлік сипаттағы қылмыс үшін сотталды.

Саяси бостандық

2005 жылдың сәуірінде оппозициядағы екі парламент депутаты саяси мотивациямен жасалған күдікті айыптаулар бойынша тұтқындалды. Рональд Рейган Окуму мен Майкл Ньеко Окула 2006 жылы президент Йовери Мусевенидің қайта сайлануына ең үлкен қауіп төндіретін деп саналатын Демократиялық өзгерістер форумынан (ДФК) шыққан. Президент Мусевениге қарсы ең белгілі оппозиционер Кицца Бесигье үш рет президенттікке кандидат болып, әр жолы жеңіліске ұшырады. Соңғы жеңілісінен кейін (2011 жылғы сайлау) Бесигье барлық ДФК партиясының мүшелерін парламентке бойкот жариялауға және сайланған орындарын иеленбеуге шақырды. Партия мүшелері осы талапқа бағынбағандықтан Бесигье партия басшысы лауазымынан бас тартты. Бесигье өзінің саяси бостандығы бірнеше рет бұзылғанын айтты. Атап айтқанда, 2011 жылы ол алдын ала тергеуге қамауға алынды, бірақ Уганда соттары бұл қамауды заңсыз деп тапқандықтан дереу босатылды. 2016 жылғы өткізілген сайлау науқанынан кейін Мусевени қайтадан президенттік лауазымға сайланды. Оның қайта сайлануы Amnesty International ұйымымен тәуелсіз расталғанмен, Amnesty International сайлау кезіндегі зорлық-зомбылық және баспасөз бостандығының шектелуіне қатысты алаңдаушылық білдірді.

2020 жылы елдің әртүрлі аймақтарында 2021 жылғы жалпы сайлауға дейін жүргізілген сайлау науқаны кезінде полиция және басқа да қауіпсіздік органдары ондаған адамды қаза тапты. Сайлаудан екі күн өткен соң, 2021 жылдың 16 қаңтарында 35 жылдан бері президент болып келе жатқан Мусевени сайлау комиссиясы тарапынан президенттікке жеңімпаз деп жарияланды. Комиссия оның жалпы дауыстардың 58,6%-ын алғанын, ал Ұлттық Бірлік Платформасының (ҰБП) басшысы Роберт Кягуланьи 34,8% дауыс жинағанын мәлімдеді. Кягуланьи Жоғарғы Сотқа шағым түсірді, бірақ 22 ақпанда судьялардың бейтараптығына күмән келтіріп, арыздан бас тартты.

Баспасөз бостандығы

2002 жылдың соңында тәуелсіз Monitor газеті әскерилер мен полиция тарапынан уақытша жабылды. 2004 жылы газеттің журналистеріне шабуылдар жалғасты, ал екеуі UPDF өкілімен «қозғалысқа қатысқандармен байланысы бар» деп айыпталды. 2004 жылдың ақпан айында Жоғарғы Сот «жалған жаңалықтарды жариялау» қылмысын күштен тыс және конституцияға қайшы деп шешті. 2005 жылы Уганда Сахара астындағы Африканың 48 елі арасында 13-ші орынды алып, ең еркін баспасөз болып бағаланды. 2010 жылы Уганда 48 елдің ішінде 15-ші орынды иеленді. 2012 жылдың 24 қаңтарында фотожурналист Исак Касамани газетте жарияланған хабарламасында оппозициялық митингті баяндап жатқанда полиция қызметкері өзіне оқ атқандарын мәлімдеді. Осы оқиға бойынша тәуелсіз тергеу жүргізіліп, шетелдік азамат жасаған тәуелсіз есепте аталған күні тірі оқтар атылмағаны анықталды. Бұл есеп жарияланғаннан кейін Уганданың министрі Джеймс Баба оқиғаға қатысты хабарлау стандартынан алаңдап, бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты ережелерді жақын арада қарастыратынын мәлімдеді. Бұл халықаралық алаңдау тудыратын мәселе. 2012 жылдың қараша айында «Ұлттың ахуалы» пьесасының қоса режиссері Джон Сегава Уганданың Медиа кеңесінің одан әрі көрсетілімдерге тыйым салу туралы шешім қабылдағанын хабарлады. Сегава театр ұжымы қойылымды жалғастыра беретінін және тыйымға бағынбайтынын айтты.

Гомосексуалистерді қудалау

2009 жылдың қазан айында Уганда парламентіне "Гомосексуализмге қарсы заң жобасы 2009" деген атаумен заң жобасы ұсынылды. Бұл заң жобасы гомосексуалдарға қатысты ауыр жазалар көздеп, оның ішінде өлім жазасын да қарастырды. Алғашқы нұсқасы бойынша және ұсынылған күйінде бұл заң жобасы басқа адамды гомосексуал деп күдіктенген кез келген азаматты оны полицияға хабарлауға міндеттейді, әйтпесе ол да айыппұл төлеуге немесе түрмеге қамалуға жазалануы мүмкін. Заң жобасы сондай-ақ, үй иелеріне белгілі гомосексуалдарға пәтер жалға беруге тыйым салуды және гомосексуализм тақырыбын жария түрде талқылауға шектеу қоюды көздейді. Халықаралық қауымдастық бұл заң жобасына қарсы күшті наразылық білдіріп, оның заңға айналуы мүмкін екеніне алаңдаушылық танытты. АҚШ президенті Барак Обама оны «ұятты» деп сипаттады. Күшейіп бара жатқан халықаралық қысымның нәтижесінде заң жобасы комитет кезеңінен өте алмады. 2012 жылдың 7 наурызында парламент депутаты Дэвид Бахати осы заң жобасын қайтадан енгізді, бұл көптеген дау-дамаылға себеп болды. Ол өлім жазасы қарастырылған ереже қажетсіз деп танылып, 8-ші шақырылған парламент комитетінде заң жобасынан алынғанын мәлімдеді. Осылайша, 9-шы шақырылған парламентке енгізілген заң жобасында өлім жазасы туралы ереже болған жоқ. Бұл заң жобасы әлі де көп сынға ұшырап, даулы мәселе болып қалып отыр. Ол қайтадан кеңінен айыптауға ұшырады. Уганда үкіметі бұл айыптауларға жауап ретінде бұл заң жобасы жеке депутаттардың бастамасы екенін және үкімет тарапынан қолдау таппағанын мәлімдеді. 2014 жылдың 24 ақпанында президент Ювери Мусевени «Гомосексуализмге қарсы заңға» қол қойды. Келесі күні «Red Pepper» таблоиді 200 деп хабарланған гомосексуал ер адамдардың тізімін жариялады. Заңның қатаңдауынан кейін Швеция, АҚШ және Нидерланды сияқты бірнеше батыс елдері Угандаға көрсетіп келген көмектерін тоқтатты. Дүниежүзілік банк бұл заңға байланысты Уганданың денсаулық сақтау жүйесіне 90 миллион долларлық қарыз беруді кейінге шегерді.

Уганда қауіпсіздік күштерінің құқық бұзушылықтары

2003 жылдың 14 маусымында [Зорлық қылмыстармен күрес бөлімінің] қызметкерлері 29 жастағы Нсанги Мурисидиді достарына тонау жасауға көмектескен деген күдікпен және қару-жарақ иелігінде болды деген айыппен ұстады. Туғандары оны кездесуге әрекет етті, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. 18 маусымда отбасының адвокаты оның Кампала қаласының шетінде орналасқан Кирекадағы VCCU штаб-пәтерінде ұсталғанда қайтыс болғаны туралы хабарлама алды. Өлім куәлігінде өлімнің себебі – дене сұйықтықтары мен қанның көп мөлшерде жоғалтылуы, мидың ауыр қан кетуі және мүлікке ауыр күйіктер салғандығы көрсетілген. Денесінде сондай-ақ 14 терең жара анықталды. Қазан айында Ішкі істер министрі AI-ға тергеу басталғанын хабарлады, бірақ одан кейін ешқандай прогресс туралы мәлімдеме жасалмады. 2020 жылы полиция, армия (UPDF) және Жергілікті қорғаныс күштері COVID-19-қа қарсы күресу үшін қабылданған әлеуметтік арақашықтық және басқа да шараларды сақтауға күш қолданды, бұл күш кейде артық, қажетсіз және тіпті өлімге әкелді. 2020 жылдың наурыз айынан бастап кемінде 66 адам қаза тауып, шамамен 12 адам карантин шараларын бұзғаны үшін қаза болды. 2021 жылдың 28 желтоқсанында PEN Pinter Prize International Writer сыйлығының иегері, жазушы Какувенза Рукирабашаия президент Ювери Мусевени мен оның ұлын сынағандығы айыбымен ұсталды. Ол ұсталғанда қауіпсіздік күштері тарапынан азапталғаны хабарланды.

Меншік құқығы

Уганда әйелдері әйелдер, малшылар және басқа да маргиналды топтар үшін тең меншік құқығының жақтастары болды. Әйелдер сондай-ақ ұйымдарға (мысалы, Уганда жер альянсы, Уганда әйелдер адвокаттар қауымдастығы) белсенді түрде қатысып, маргиналданған қауымдастықтардың құқықтары үшін күреседі және Уганданың дәстүрлі жер иелену жүйесін сарапқа салады. Жер заңына сәйкес, Угандадағы әйелдерге жерге тең құқық берілген, олар негізінен әкелері, ағалары немесе күйеулері арқылы жер иелене алады. Яғни, әйелдер әдетте күйеулерінен жер мұраға алмайды, себебі ерлер өз жерлерін жесіріне емес, руына қалдыру дәстүрі бар. Дегенмен, Угандадағы қыздардың мектепті тастап, бала келін болуына қатысты көптеген деректер бар. АҚШ-тың Угандадағы елшілігінің мәліметінше, 2017 жылы Уганда ерте некелер көрсеткіші бойынша әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірін тіркеді. Угандадағы қыздардың 40%-ы он сегіз жасқа толмастан тұрмысқа шығады. Угандада қалың мал төлеу заңмен рұқсат етілген және күйеу жігіттің қалыңдыққа ақша, мал немесе мүлік төлеуімен байланысты дәстүрлі амал. 2007 жылы бір үкіметтік емес ұйым қалың мал төлеу мәселесін Конституциялық сотқа жеткізіп, осы әдеттің конституциялық тұрғыдан заңдылығына қатысты алаңдаушылық білдірді, бірақ сот осы практиканың заңдылығын сақтап қалды. Лордтың қарсыласу әскері (LRA) және Уганда халықтық қорғаныс күштері (UPDF) екі тарап та жыныстық және гендерлік зорлық-зомбылық жасады деп хабарланды. Осы қарсыласу кезеңінде әйелдердің LRA және UPDF әскерлерімен жыныстық қатынасқа түсу арқылы аман қалғаны туралы мәліметтер бар. Бұл Ачоли халқына қарсы мемлекеттік әскерлер қолданған әдеттегі әскери стратегия еді. Сонымен қатар, елімізде жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты көптеген оқиғалар тіркелмей қалады. Департаменттің "Балалар еңбегінің ең нашар түрлері туралы" есебінде 5-14 жас аралығындағы балалардың 30%-ы жұмыс істейтін балалар екендігі және олардың 95%-ы ауыл шаруашылығы саласында, кофе мен шай жинау, күріш өсіру, мал бағу және балық аулау сияқты жұмыстармен айналысатындығы көрсетілген. Балаларды жұмысқа тартудың фактілері тау-кен өндірісінде (кірпіш жасау және көмір өндіру) және қызмет көрсету саласында да байқалды. Угандадағы балалар еңбегінің ерекше түрлері жыныстық және әскери құлдыққа жатады. 2014 жылдың желтоқсан айында департамент Балалар еңбегі немесе мәжбүрлі еңбекпен өндірілген тауарлар тізімін жариялады, онда Угандадан 10 тауар тізімделген. Оларға кірпіш, мал, көмір, кофе, балық, күріш, қант қамышы, шай және темекі кірді. 2020 жылы Кампалада COVID-19 пандемиясы және мектептердің жабылуы көптеген балаларды қанаушы еңбекке итермеледі, бұл мемлекеттік көмектің жеткіліксіздігімен де байланысты.