Кіріспе
Британдық саясаткер Николас Уильям Беттелл, 4-ші Барон Беттелл (19 шілде 1938 – 8 қыркүйек 2007) – британдық саясаткер. Ол Орталық және Шығыс Еуропа тарихын зерттеуші болды. Сонымен қатар, ол аудармашы және адам құқықтарын қорғаушы белсенді де еді. 1967 жылдан 1999 жылға дейін Лордтар палатасында консерватор ретінде отырды. 1975 жылдан 1979 жылға дейін Еуропалық Ассамблеяның тағайындалған мүшесі, ал 1979 жылдан 1994 жылға дейін және 1999 жылдан 2003 жылға дейін Еуропалық Парламентінің сайланған депутаты болды.
Nicholas William Bethell, 4th Baron Bethell (19 July 1938 – 8 September 2007) was a British politician. He was a historian of Central and Eastern Europe. He was also a translator and human rights activist. He sat in the House of Lords as a Conservative from 1967 to 1999. He served as an appointed member of the European Assembly from 1975 to 1979, and as an elected Member of the European Parliament from 1979 to 1994, and from 1999 to 2003.
Ерте өмір
Бетеллдің ата-анасы Уильям Гладстон Бетелл (1904 жылдың 11 сәуірі – 1964 жылдың 17 қазаны) және Энн Маргарет Фрэнсис (қыздығы Барлоу; 1919 жылдың 27 қыркүйегі – 1996 жылдың 17 тамызы) болды. Оның әкесі, Екінші дүниежүзілік соғыста Корольдік артиллерияда қызмет еткен брокер, 1922 жылы 1-ші барон Бетелл атанған банкир және либерал саясаткер Джон Бетеллдің үшінші ұлы еді. Оның анасы подполковник Роберт Барлоудың қызы болған. Оның ата-анасы 1946 жылы ажырасты. Кейіннен анасы үш рет қайта тұрмысқа шықты.
Білім
Бетелл Харроуда білім алған. 1956-1958 жылдары әскери қызметін өтеген кезеңде орыс тілінен аудармашы мамандығын меңгерді, ал Кембридж университетіндегі Пемброк колледжінде Шығыс тілдерін оқыды, негізгі пәндері – араб және парсы тілдері болды. 1962 жылы бітірген соң Кембриджте поляк студенттерімен танысып, дос болып кетті. Кейін ол Кембридж университетінде үлкендерге арналған бағдарлама бойынша оқуын жалғастырып, 1987 жылы докторлық диссертациясын қорғады.
Саяси және әдеби мансап
Бітіргеннен кейін Беттелл 1962 жылдан 1964 жылға дейін «Таймс әдеби қосымшасы» журналында жұмыс істеді, ал 1964 жылдан 1967 жылға дейін BBC радио драма бөлімінде сценарий редакторы болып қызмет етті.
88-ші және Цензура туралы индекс
Джорджтаун университетінің профессор-эмиретусі Питер Реддауи Бетелл мен оның жақын танысы Александр Долбергтің "самиздатты саботаждау" рөлін егжей-тегжейлі сипаттайды. Мысалы, 1968 жылы Бетэлл "Санди Таймс" газетіне Чехословакияға басып кіруге қарсы ұзақ, анонимді наразылық мәтінін ұсынды (The Sunday Times 11 қыркүйекте жариялады), оған "88 жетекші москвалық прогрессивті жазушы" қол қойған деп мәлімдеді. Долберг (өзінің "Дэвид Бург" деген псевдонімімен) BBC мен Радио Либертиге де осы мәтінді ұсынды, бірақ The Sunday Times-тен айырмашылығы, оны жариялауға келіспеді. КСРО-ның барлық айманында көрнекті жазушылар, ғалымдар және қоғам қайраткерлері 1968 жылдың қаңтар айында Александр Гинцбург пен Юрий Галансковтың сот процесіне қарсы наразылық хаттарына ашық қол қойған, ал сол жылдың 25 тамызында сегіз құқық қорғаушы Чехословакияға басып кіруге қарсы Қызыл алаңда демонстрация өткізген болатын. Осы жағдайда, "анонимді наразылық" кем дегенде алдау деп есептелді. Оның авторы да, үш қол қойғаннан артығы да кейін анықталған жоқ. Осы оқиғаның салдарынан 1971 жылы Николас Бетеллдің орнына Майкл Скаммелл Жазушылар мен ғалымдар халықаралық ұйымының директоры болып тағайындалды, бұл ұйым "Цензура индексі" атты тоқсандық журналды құрды.
Лордтар палатасы
Николас Бетеллдің әкесі 1964 жылы қайтыс болды, ал ол барондық атағын 2 желтоқсан 1967 жылы күтпеген ерте қайтыс болған туысы Гай Энтони Джон Бетеллдің, 3-ші Бетелл баронының өлімінен кейін иеленді. Ол 1999 жылғы Лордтар палатасы заңы көптеген мұрагерлік лордтарды палатадан шығарғанға дейін консерватор ретінде Лордтар палатасында отырды. 1970 жылғы жалпы сайлаудан кейін, 1970 жылдың маусым айында ол күтудегі лорд (Лордтар палатасындағы үкіметтік қамшы) қызметіне тағайындалды.
Дау
Орыс және поляк тілдерін жетік меңгерген Бетелл орыс және поляк жазушыларының туындыларын ағылшын тіліне жиі аударған. 1968 жылы ол Дэвид Бургпен бірлесіп Александр Солженицыннің «Рак палатасы» романын аударғаннан кейін, 1971 жылғы «Жеке көз» журналындағы Оберон Воның мақаласында Бетеллдің рұқсатсыз аударма жариялағаны және осы арқылы совет билігіне Солженицынды советтік үгітке қарсы әрекеттері үшін тұтқындауға мүмкіндік бергені айтылды. Бетелл «Жеке көз» журналына қарсы қылмыстық іс қозғады және сот процесін жүргізу үшін 1971 жылдың қаңтарында парламенттік фракциядан шықты. (Ақырында іс соттан тыс келісіммен аяқталды.) Осы дау оған Эдвард Хиттің Еуропалық парламентке тағайындалатын консерватор кандидаттар тізіміне ілеспеуіне себеп болды. Хит бұл мәселені талқылаудан бас тартты, бірақ 2002 жылы, 30 жылдық құпиялылық сақталысынан кейін жарияланған үкіметтік құжаттар Бетеллдің коммунистік Ресей және Польшадағы байланыстары қауіпсіздікке қатерлі деп саналғанын көрсетті. Солженицын КСРО-дан депортацияланғаннан кейін мәселені қайта көтеріп, ол словак диссиденті Павел Личкоға қолжазбаны беруге рұқсат бермегенін және Личконың советтік агент болғанын мәлімдеді. Личконың оқиғасы туралы айтқандары көп жылдар өткен соң «Критика және контекст» журналында жарияланды. Бетелл бұл талаптарды жоққа шығарып, Солженицыннің аударманың жарық көргені үшін жылдар бойы авторлық гонорар алғанын атап өтті. Солженицын алғаш рет батыстың назарына 1962 жылы КСРО-да жарық көрген «Иван Денисовичтің өміріндегі бір күн» және оның көптеген тілдерге аударылуы арқылы түсті (ағылшын тіліне кемінде бес рет аударылды). Содан кейін оның әдеби қызметі және биліктің үнемі қысым көрсетуі оны көпшіліктің назарында ұстады. 1970 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды, бірақ совет билігі оны 1974 жылы КСРО-дан депортацияланғанға дейін сыйлықты алуына кедергі келтірді.
Еуропалық Парламент
Маргарет Тэтчер Консервативтік партияның жетекшісі болған кезде Беттелдің саяси тағдыры өзгерді. Ол 1975 жылдан 1979 жылға дейін Еуропалық парламент мүшесі болып тағайындалды және 1979 жылдан 1994 жылға дейін Лондонның солтүстік-батысы округінен сайланған Еуропарламент депутаты болды. 1980 жылы "Аспанның азаттығы" атты қозғалысты құрып, әуе компанияларын бағаларын төмендетуге мәжбүрлеу үшін үгіт жүргізді, олардың бағалары картельдің әрекетінен жасалма түрде көтерілген деп сенді. "Тым еуропалық" саналып, ол 1994 жылы қайта сайланбады, бірақ 1999 жылғы Еуропалық парламент сайлауында Лондонның жаңа аймақтық округінен Еуропарламент депутаты ретінде қайтадан сайланды. Сол сайлауда оның екінші әйелі Брайони Оңтүстік-Шығыс Англия округінде Консервативтік партия тізімі бойынша сәтсіз кандидат болды. Беттелл 2003 жылдың қазан айында Еуропалық парламенттен зейнеткерлікке шыққанда Еуропалық Халық партиясының Роберт Шуман медалімен марапатталды. Беттелл коммунистерге қарсы тұрушы болды. "Сатылған" (Betrayed) сияқты кітаптарында ол Шығыс Еуропадағы коммунистік режимдерді құлатуға бағытталған Англия мен Американың күш-жігерін қатты қолдады. Беттелл осындай операциялардың мақсатын емес, оларды жүзеге асыру жолын сынға алды. Ол Еуропадағы лауазымын Кеңес блогындағы диссиденттердің, соның ішінде Андрей Сахаров пен Анатолий Шаранскийдің адам құқықтарын қорғау үшін пайдаланды. 1988 жылдан бері Еуропалық парламент тағайындайтын Сахаров сыйлығын құруға белсенді қатысты. Коммунизм құлағаннан кейін де ол Владимир Гусинский мен Александр Литвиненко сияқты Ресей үкіметін сынағандарды қолдады. Сондай-ақ, ол 1985 жылы Нельсон Манделамен Поллсмур түрмесінде алғашқы сұхбат жүргізгендердің бірі болды.
Марапаттар
1991 жылы Польшаның Еңбегі үшін орденінің командирі атанды, ал 1992 жылы Ресей президентінің наградасын алды. Беттелл 1995 жылдан 1999 жылға дейін Уксбридж консервативтік қауымдастығының президенті болды. Ол Гибралтардың британдық болып қалуы үшін күресте белсенділік танытты, 1992 жылдан 2001 жылға дейін Гибралтар мұрасын сақтау қоғамының президенті болды. Осы қызметі үшін 2008 жылы Гибралтар қаласының құрметті азаматы атанып, Гибралтардың құрмет медалімен марапатталды. Ол сонымен қатар Солтүстік Кипрдің Түрік тарапынан оккупациялануына қарсы болды және 2001 жылдан бастап Кипр достары қауымдастығының президенті болды.
Жеке өмір
Бетелл екі рет үйленген. 1964 жылдың 7 сәуірінде Сесилия Мэри Лотиан Хонименге үйленді. Ол Санкт-Эндрюс университетіндегі Шығыс тілдері профессоры Александр Хониманның қызы болды. Олардың Джеймс және Уильям есімді екі ұлы болды, бірақ 1971 жылы ажырасып, ол 1977 жылы қайтыс болды. 1992 жылы Брайони Ли Морган Гриффитспен қайта үйленді. Олардың бір ұлы Джон болды. Олар Лондонда тұрды. Ол теннис және покер ойнауды ұнататын, Гаррик клубы мен Пратт клубының мүшесі болды. Өмірінің соңында Паркинсон ауруына шалдықты және 69 жасында қайтыс болды. Одан соң екінші әйелі мен үш ұлы қалды. Барондық атағын оның үлкен ұлы Джеймс Бетелл, 5-ші Барон Бетелл мұрагерлік етті.
Шығармалары
Владислав Гомулка: оның Польшасы және оның коммунизмі, Нью-Йорк: Холт, Ринехарт және Уинстон, 1969. «Гитлер жеңген соғыс», 1939 жылғы қыркүйек, Лондон: А. Лейн, 1972. Соңғы құпия: Ресейге күштеп оралу, 1944–1947 жж., Хью Тревор-Ропердің кіріспесімен, Лондон: Deutsch, 1974. Ялта: қателікті қалай түзеуге болады, The Spectator, 25 ақпан 1978. «Ресей қоршауда», Александрия, Вирджиния: Time Life Books, 1977. Палестина үшбұрышы: британдықтар, еврейлер және арабтар арасындағы күрес, 1935–1948 жж., Лондон: Deutsch, 1979. Betrayed, Лондон: Times Books, 1984; Солтүстік Америкада «Ұлы сатқындық: Ким Филбидің ең ірі жеңісінің жасырын тарихы» деген атпен жарияланды, Торонто: Hodder & Stoughton, 1984. Шпиондар және басқа құпиялар, 1994.
Аудармалар
Славомир Мрожектың "Алты пьесасы". Джозеф Бродскийдің "Джон Доннға арналған элегия және басқа да өлеңдер", Лондон: Лонгманс, 1967. Александр Солженицыннің "Онкологиялық бөлімше", 1968. Александр Солженицыннің "Махаббат қызы мен кінәсіз", 1969. Шыңғыз Айтматовтың "Фудзи тауына шығу", 1975.