Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдың солтүстік-шығысындағы неолиттік мәдениет
Neolithic culture in northeast China
Хуншань мәдениеті – Қытайдың солтүстік-шығысындағы Батыс Ляо өзенінің алабында дамыған неолиттік мәдениет. Хуншань ескерткіштері Ішкі Моңғолиядан Ляонинге дейінгі аумақта табылды және б.з.д. 4700-2900 жылдар аралығында мерзімделді. Мәдениет Хуншаньхоу ескерткішінің атымен аталады, ол Хуншань ауданында орналасқан. Хуншаньхоу ескерткішін 1908 жылы жапон археологы Тории Рюзо ашқан, ал 1935 жылы Косаку Хамада мен Мизуно Сейичи оны кеңінен қазба жұмыстарынан өткізді.
The Hongshan culture was a Neolithic culture in the West Liao river basin in northeast China. Hongshan sites have been found in an area stretching from Inner Mongolia to Liaoning, and dated from about 4700 to 2900 BC. The culture is named after Hongshanhou , a site in Hongshan District, Chifeng. The Hongshanhou site was discovered by the Japanese archaeologist Torii Ryūzō in 1908 and extensively excavated in 1935 by Kōsaku Hamada and Mizuno Seiichi.
Тарихи контекст
Қытайдың солтүстік-шығысында Хуншан мәдениетінен бұрын Синьлонгва (6200–5400 ж.б.д.), Синле (5300–4800 ж.б.д.) және Жаобагоу мәдениеттері болған. Сары өзеннің Яншао мәдениеті Хуншан мәдениетімен бір уақытта өмір сүрді (суретті қараңыз). Бұл екі мәдениет бір-бірімен байланыс таныстырды. Хуншан мәдениеті Төменгі Сяцзядиан мәдениетімен (2200–1600 ж.б.д.) алмастырылды, ол климат өзгеруіне байланысты, егіншіліктен көшпелі мал шаруашылығына өтумен, басқа Жоғарғы Сяцзядиан мәдениетімен (1000–600 ж.б.д.) ауыстырылды. Тарихи кезеңде Батыс Ляо алқабында негізінен көшпелі халықтар қоныстанды. 2013 жылғы Иньцзю Куй және авторлар тобының генетикалық зерттеуі Y хромосома ДНК-сының N кладына негізделген гаплогруппаны талдады; зерттеу нәтижесінде Хуншанның түрлі археологиялық ескерткіштерінен алынған жиынтық үлгілердің 63%-ы N M231 әкелік гаплогруппасының N1 (xN1a, N1c) кладына жатса, неолит дәуірінде аймақта N гаплогруппасы 89% құрап, уақыт өте келе үлесі біртіндеп төмендегені анықталды. Бүгінде бұл гаплогруппа солтүстік хань, моңғол, маньчжур, орокен, шибе және хэцзе тайпаларында аз мөлшерде кездеседі. Зерттеуде C және O3a (O3a3) сияқты басқа әкелік гаплогруппалар да анықталды, олардың екеуі де аймақтың қазіргі тұрғындары арасында басым. 2021 жылғы «Шығыс Азияда адам популяцияларының қалыптасуына геномдық көзқарас» атты кең ауқымды генетикалық зерттеудегі генетикалық қашықтық өлшемдеріне сәйкес, Моңғолия мен Амур өзені алқабының аңшы-жинаушылары моңғол және тунгус тілдерінде сөйлейтін халықтардың тегін бөліседі, бірақ оларда Батыс Ляо өзенінің егіншілерінің тегі жоқ, бұл Мартин Роббетс және авторлар тобы ұсынған Трансевразиялық гипотезасына қайшы келеді. Бұл гипотеза бойынша, Батыс Ляо өзенінің егіншілері осы прототілдерді таратуға себеп болған. 2020 жылғы зерттеу Батыс Ляо өзені аймағында уақыт өте келе генетикалық өзгерістер болғанын көрсетті. Орта және Соңғы неолит кезеңдерінде тары егісіне тәуелділіктің артуы Сары өзен алқабымен генетикалық жақындықпен байланысты (әдетте, қытай-тибет тілдерінде сөйлейтін халықтармен байланысты), ал қола дәуіріндегі Жоғарғы Сяцзядиан мәдениетінде мал шаруашылығына ішінара көшу осы генетикалық жақындықтың төмендеуімен байланысты. Соңғы неолиттен кейін Батыс Ляо өзені маңында Сары өзенге байланысты генетикалық профильдердің (тунгус тілдерінде сөйлейтін халықтармен байланысты) күрт өзгеруі байқалды. Амур өзеніне байланыстылықтың артуы қола дәуірінде мал шаруашылығына көшумен сәйкес келеді.
In northeast China, Hongshan culture was preceded by Xinglongwa culture (6200–5400 BC), Xinle culture (5300–4800 BC), and Zhaobaogou culture, which may be contemporary with Xinle and a little later. The Yangshao culture of the Yellow River existed contemporaneously with the Hongshan culture (see map). These two cultures interacted with each other. Hongshan culture was succeeded by the Lower Xiajiadian culture (2200–1600 BC), which was replaced by a different Upper Xiajiadian culture (1000 600 BC) with a shift from farming to pastoral nomadism, likely due to climate change. In the historical period, the West Liao basin was mainly populated by nomads.]] A genetic study by Yinqiu Cui et al. from 2013 analyzed the Y chromosome DNA haplogroup based N subclade; it found that DNA samples from 63% of the combined samples from various Hongshan archaeological sites belonged to the subclade N1 (xN1a, N1c) of the paternal haplogroup N M231 and calculated N to have been the predominant haplogroup in the region in the Neolithic period at 89%, with its share gradually declining over time. Today, this haplogroup is found in northern Han, Mongols, Manchu, Oroqen, Xibe and Hezhe at low frequencies. Other paternal haplogroups identified in the study were C and O3a (O3a3), both of which predominate among the present day inhabitants of the region. According to a study on genetic distance measurements from a large scale genetic study from 2021 titled 'Genomic insights into the formation of human populations in East Asia', hunter gatherers of Mongolia and the Amur River Basin have ancestry shared by Mongolic and Tungusic language speakers, but they did not carry West Liao River farmer ancestry, contradicting the Transeurasian hypothesis proposed by Martine Robbeets et al. that the expansion of West Liao River farmers spread these proto languages. A 2020 study discovered substantial genetic changes in the West Liao River region over time. An increase in the reliance on millet farming between the Middle to Late Neolithic is associated with higher genetic affinity to the Yellow River basin (generally associated with speakers of the Sino Tibetan languages), while a partial switch to pastoralism in the Bronze Age Upper Xiajiadian culture is associated with a decrease in this genetic affinity. After the Late Neolithic, there was a sharp transition from Yellow River to Amur River related genetic profiles (associated with speakers of Tungusic languages) around the West Liao River. This increase in Amur River affinity corresponds with the transition to a pastoral economy during the Bronze Age.
Ауыл шаруашылығы
Яншао мәдениетіне ұқсас, Хонгшан мәдениеті де тары өсірді. Изотоптық талдаулар ерте Хонгшан кезеңінде адамдардың диетасында тарының 70%-ға дейін, ал кейінгі Хонгшан кезеңінде 80%-ға дейін болғанын көрсетті.
Similarly to the Yangshao culture, the Hongshan culture cultivated millet. Isotope analyses revealed that millet contributed up to 70% of the human diet in the Early Hongshan and up to 80% in the Late Hongshan.
Өнер бұйымдары
Хонгшан мәдениеті оюлы жаде тастарымен танымал. Хонгшан жерлеу қазбаларында жадемен жұмыс істеудің ең ерте мысалдары табылды. Хонгшан мәдениеті жаде шошқа-айдаһарларымен және жаңа туған айдаһарларымен белгілі. Хонгшан ескерткіштерінде саз балшықтан жасалған мүсіндер, оның ішінде жүкті әйелдердің мүсіндері де жиі кездеседі. Кішкентай мыс сақиналар да қазылып алынған.
The Hongshan culture is known for its carved jade. Hongshan burial artifacts include some of the earliest known examples of jade working. The Hongshan culture is known for its jade pig dragons and embryo dragons. Clay figurines, including figurines of pregnant women, are also found throughout Hongshan sites. Small copper rings were also excavated.
Дін
Нюхелиангтағы археологиялық ескерткіш – Хонгшан мәдениетімен байланысты ерекше ритуалдық кешен. Қазба жұмыстары барысында жер асты ғибадатхана кешені – ішінде құрбандық алаңымен бірге – және Нюхелиангтағы обалар табылған. Ғибадатхана тас платформалардан тұрғызылған, қабырғалары суреттермен боялған. Археологтар оны жаде инкрустацияланған көздері бар әйелдің қыш бас мүсіні табылғандықтан "Құдайхана" деп атады. Бұл 1 метр тереңдіктегі жер асты құрылысы. Оның қабырғаларында қабырға суреттері сақталған. Құдайхананың ішінде нақты адамдардан үш есе үлкен қыштан жасалған мүсіндер орналасқан. Күрделі сауда желілерінің және монументалды сәулеттің (мысалы, пирамидалар мен Құдайхананың) болуы осы тарихи алдындағы қоғамдарда "басшылық" жүйесінің болғанын көрсетеді. Ғибадатхана ішінде суреттері бар қыш ыдыстар да табылды. Жақын маңдағы екі төбенің үстінде обалар анықталды, олар үйілген әктастан жасалған дөңгелек немесе төртбұрышты сатылы қабірлерден тұрады. Олардың ішінде айдаһарлар мен тасбақалардың мүсіндері жатыр. Ертедегі фэн-шуй астрономияны пайдаланып, адам мен ғалам арасындағы байланыстарды анықтаған.
The archaeological site at Niuheliang is a unique ritual complex associated with the Hongshan culture. Excavators have discovered an underground temple complex—which included an altar—and also cairns in Niuheliang. The temple was constructed of stone platforms, with painted walls. Archaeologists have given it the name "Goddess Temple" due to the discovery of a clay female head with jade inlaid eyes. It was an underground structure, 1m deep. Included on its walls are mural paintings. Housed inside the Goddess Temple are clay figurines as large as three times the size of real life humans. The existence of complex trading networks and monumental architecture (such as pyramids and the Goddess Temple) point to the existence of a "chiefdom" in these prehistoric communities. Painted pottery was also discovered within the temple. Cairns were discovered atop two nearby hills, with either round or square stepped tombs, made of piled limestone. Entombed inside were sculptures of dragons and tortoises. Early feng shui relied on astronomy to find correlations between humans and the universe.
Қытай өркениетінің дамуы
Хонгшан мәдениетінің аймағы соңғы 1 миллион жыл бойы шөлді аймақ деп есептелген. Алайда, 2015 жылғы зерттеу нәтижелері көрсеткендей, бұл аймақта бұрын 12 000 жылдан 4 000 жылға дейін мол су ресурстары, терең көлдер мен ормандар болған. Шамамен 4200 жыл бұрын басталган климат өзгерісі нәтижесінде бұл аймақ шөлге айналды. Осыған байланысты, Хонгшан мәдениетінің бір бөлігі шамамен 4000 жыл бұрын Оңтүстікке, Сары өзен аңғарына көшіп кеткен болуы мүмкін. Ішкі Моңғолияның Уланкаб қаласындағы Миаоцигу табиғат ескерткішінде табылған археологиялық дәлелдер, Сары өзендегі Янгшао мәдениетінің (Янгшао мәдениеті Қытай-Тибет тілдерінің тегі деп саналады) солтүстік тармағы Алатау мәдениетімен ұқсастықтарды көрсетеді. Миаоцигу табиғат ескерткішіндегі үш адам N1 ((xN1a, N1c) гаплотобына жатады, ал Сары өзен аңғары мәдениеттерінің басты тегі O3 M122 болып табылады. Миаоцигу халқының арасында N1 ((xN1a, N1c) гаплотобының болуы Хонгшан халқының бір бөлігінің көшіп кетуіне дәлел болуы мүмкін. Гуо Дашунь сияқты кейбір қытай археологтары Хонгшан мәдениетін ертедегі қытай өркениетінің маңызды кезеңі деп санайды. Ежелгі тұрғындардың тілдік байланысы қандай болса да, Хонгшан мәдениеті ертедегі қытай өркениетінің дамуына әсер еткен деп есептеледі. Бұл мәдениет сонымен қатар ежелгі Кореядағы елді мекендердің дамуына да үлес қосуы мүмкін. Алайда, Хонгшан мәдениеті кейбір корей ғалымдарының корей псевдотарихында да жиі қолданылады, олар Хонгшан мәдениеті мен қытай өркениеті арасындағы кез келген байланысты жоққа шығаруға тырысып, Хонгшан мәдениетінің тек корей өркениетімен байланысты екенін дәлелдеуге ұмтылады.
The Hongshan culture region was thought to have been desert for the past 1 million years. However, a 2015 study found that the region once featured rich aquatic resources and deep lakes and forests that existed from 12,000 years ago to 4,000 years ago. It was changed into desert by climate change which began approximately 4,200 years ago. Therefore, some of the people of the Hongshan culture may have emigrated south to the Yellow River valley approximately 4,000 years ago. Archaeological evidence discovered at the Miaozigou site in Ulanqab, Inner Mongolia, a northern branch of the Yangshao culture from the Yellow River (the Yangshao culture is speculated to be the origin of the Sino Tibetan languages) demonstrates similarities in the material cultures between the Yellow River and Liao River cultures. Three individuals from the Miaozigou site belonged to haplogroup N1(xN1a, N1c), while the main lineage of Yellow River valley cultures is O3 M122. The existence of N1(xN1a, N1c) among the Miaozigou individuals could serve as evidence for the migration of some of the Hongshan people. Some Chinese archaeologists such as Guo Da shun see the Hongshan culture as an important stage of early Chinese civilization. Whatever the linguistic affinity of the ancient denizens, Hongshan culture is believed to have exerted an influence on the development of early Chinese civilization. The culture may have also contributed to the development of settlements in ancient Korea. However, the Hongshan culture is also commonly employed in Korean pseudohistory by some Korean scholars, who seek to contest any connections between the Hongshan culture with Chinese civilization and assert that the Hongshan culture is only related to Korean civilization.