Кіріспе

Дәстүрлі гендерлік ролдердің әйелдер үшін көрінісі

Kinder, Küche, Kirche немесе 3 Ks – «балалар, ас үй, шіркеу» деп аударылатын неміс сөзі. Ол неміс империясы тұсында әйелдің қоғамдағы рөлін сипаттау үшін қолданылған. Бүгінде бұл көбінесе қарапайымдықпен қабылданады, қазіргі батыс қоғамында ескірген әйел үлгісі ретінде есептеледі. Бұл фраза американдық «аяқ киімсіз және жүкті», британдық Виктория дәуіріндегі «Әйелдің орны – үйде» немесе Мейдзи Жапониясындағы «Жақсы әйел, дана ана» деген сөздермен шамалас.

Шығуы

Бұл сөз тіркесінің шығу тегі әдетте соңғы неміс императоры Вильгельм II-ге не оның бірінші әйелі, император Августа Викторияға байланыстырылады. Ол оны неміс тіліндегі бірнеше ұқсас «нөмір бойынша айтылған мақалдардан» қабылдаған болуы мүмкін. Олардың ішіндегі ең қызықтысы – 1870 жылы Карл Фридрих Вильгельм Вандер жариялаған «Германия халқына арналған қазына» атты екінші томдағы сөздікте келтірілген: «Діңгелек әйелден төрт К талап етіледі, атап айтқанда, ол шіркеуге, бөлмеге, ас үйге және балаларға құрметпен қарауы керек». Вандер осы мақалдың шығу тегін Иоганн Матезиус Сиракі туралы 16 ғасырдағы түсіндірмесіне сілтеме жасайды. Ол тағы бір ұқсас сөз тіркесін де тізімдейді: «Жақсы үй шаруасының әйелі бес К-ға қамқорлық жасауы керек: бөлме, балалар, ас үй, жертөле, киім», ол алғаш рет 1810 жылы Иоганн Михаэль Сайлердің неміс мақал-мәтелдер жинағында пайда болды. 1844 жылы «Германия ақсүйектеріне арналған газет» осы соңғы сөзді дәстүрлі соңғы бетіне қысқаша хабар ретінде жариялады. Бұл сөз тіркесі қазіргі түрінде 1890 жылдардың басында жазыла бастады. «Германиядан кейін, әйелдер көрінетіндей қоғамдық істерге қызығушылық танытпайды және жас императордың «Әйелдер үш К-ға – die Küche, die Kirche, die Kinder (ас үй, шіркеу және балалар) арнасын» деген нұсқауына сөзсіз бағынатын сияқты, ағылшын әйелдерінің барлық маңызды мәселелерге белсенді қызығушылығы мен ықпалы жаңартушы болды», – деп жазды Мари К. Ремик 1892 жылы «Англиядағы әйелдің саяхат жазбаларында». Бұл сөз тіркесі 1890 жылдары либералды жазуларда және сөздерде бірнеше рет қолданылды. 1899 жылдың тамызында ықпалды британдық либерал «Вестминстер газеті» оқиғаны кеңінен талқылап, төртінші «К» туралы да айтты. «Америкалық ханым мен кайзер. Императрицаның төрт К-сы» атты мақала кайзердің екі американдық суфражистканы қабылдауын сипаттайды. Оларды тыңдағаннан кейін кайзер: «Мен әйеліммен келісемін. Ал оның не дегенін білесіз бе? Оның айтуынша, әйелдер төрт К-тан тыс іске араласуға тиіс емес. Төрт К – Kinder, Küche, Kirche және Kleider: Балалар, ас үй, шіркеу және киім». Кайзердің 4 К-сы 1911 жылы Шарлотта Перкинс Гилманның «Адам жасаған әлем» кітабында қайта пайда болады. «3 К» нұсқасы әлдеқайда танымал және кеңінен белгілі болып қала берді.

Үшінші рейх

Үшінші рейх саяси риторикасында әйелдер мен аналарды басымдыққа қойды. Көптеген әйелдер Ұлттық социалистік партияны қолдады, себебі ол әйелдерді үйде тұрып, үй шаруасына қамқорлық жасауға шақырған өткеннің отбасылық құндылықтарына оралуға үндеді. Барбара Коста кейбіреулер үшін Веймар Республикасындағы заманауи әйел германдық аналық және жалпы әйелдік туралы бұрынғы түсініктерге құрметсіздік ретінде қарастырылғанын айтады. 1933 жылы Адольф Гитлер канцлер болып тағайындалғанда, ол жаңа үйленген жұптарға 1000 марка (сол кездегі 9 айлық орташа жалақы) қарыз алуға құқығы бар «Некеге ынтымақтандыру туралы» заңды енгізді. Бірінші баласы болғанда, олар 250 марканы өзінде қалдыра алатын болды. Екінші баласы туғанда тағы 250 марканы сақтап алатын. Төртінші баласына жеткенде қарыздың барлығын қайтарып алды. 1934 жылдың қыркүйегінде Ұлттық социалистік әйелдер ұйымына сөйлеген сөзінде Гитлер неміс әйелі үшін «оның әлемі – күйеуі, отбасы, балалары және үйі» дей келіп, осы саясатты «Kinder» және «Küche» насихатындағы баса назармен және төрт немесе одан да көп бала туған әйелдерге Германия анасының Құрмет белгісін беру арқылы нығайтты. Сонымен қатар, әйелдерді жұмыстан үй шаруашылығына қайта бағыттау үшін әлеуметтік және құқықтық механизмдер құрылды. Әйелдердің білім алу және кәсіби таңдау мүмкіндіктері шектелді, заңның барлық салалары, мемлекеттік қызмет және медицинаның жоғарғы деңгейі ерлердің ғана құзыретіне берілді. Т. С. Элиот өзінің бір эссесінде 1939 жылғы 10 мамырдағы «Evening Standard» газетінде жарияланған «Асханаға қайту» деген мақалаға сілтеме жасап, оған түсініктеме береді:

Транспорт министрлігінің Боуэр ханымы, қауымдастық бұл тыйымды (яғни тұрмысқа шыққан әйелдер мемлекеттік қызметкерлерге қарсы) алып тастау үшін шаралар қабылдауы керек деп ұсынды, өйткені бұл институт нацистік сенімнің негізгі қағидаларының бірін – әйелдерді асхана, балалар және шіркеу саласына ығыстыруды бекітеді. Есептің қысқартылуы Мисс Бауэрге толық әділеттілік жасамайды, бірақ мен есепке қатысты пікірімде дұрыс екенін ойлаймын, себебі нацистік идеология бұрыс және оның артық-кемін талқылаудың қажеті жоқ. Инциденттің өзі «әйелдерді төмендету» термині мәселені бұрмалайды. Біз үйленген әйелдердің назарын ас үйге, балаларға және шіркеуге аударудың қажеттігін мойындауымыз мүмкін бе? Немесе егер оларға көмектесе алса, ешбір қалыпты үйленген әйел жалақы алуға бармайды дейміз бе? Екі жалақы алуға мәжбүр ететін жүйе ғана қайғылы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда әйелдер қарулы күштердегі шығынның өсуіне және майдан шебіндегі жабдықтардың жетіспеуіне байланысты қайтадан зауыттарға жұмысқа алынды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Бұл тіркес 1950-1960 жылдары ағылшын тілді елдерде феминистік және феминизмге қарсы жазбаларда жиі қолданыла берді. Сондықтан, ерекше атап айту керек, Наоми Вайштейннің "Психология әйелді құрайды" деген классикалық феминистік мақаласының алғашқы нұсқасы "Балалар, ас үй, шіркеу ғылыми заң ретінде: Психология әйелді құрайды" деп аталған.