Кіріспе

1932 жылғы Пруссиялық төңкеріс немесе Прусс шлагы 1932 жылғы 20 шілдеде болды. Германия президенті Пол фон Гинденбург, Германияның сол кездегі рейхс-канцлері Франц фон Папеннің өтініші бойынша, Пруссияның еркін мемлекетінің заңды үкіметін Папенді рейхс комиссары етіп тағайындау арқылы алмастырды. Сол күні жарияланған екінші жарлық Пруссиядағы атқару билігін қарулы күштер министрі Курт фон Шлейхерге берді және негізгі құқықтарды шектеді. Папен төңкеріс жасауға екі себеп келтірді. Біріншіден, 1932 жылғы Пруссия штаттық сайлауы парламенттің бөлінуіне әкеп соқты, нәтижесінде тұрақты коалиция құру мүмкін болмады. Бұл сайлаудан бұрын билікте болған коалицияның қолдауымен уақытша үкімет құрылды, бірақ оны жаңа басқарушы коалициямен алмастырудың нақты жолы болмады. Екінші, маңызды себеп – Пруссияның кейбір аймақтарындағы зорлық-зомбылыққа толы көше демонстрациялары мен қақтығыстарды Папен уақытша үкіметтің бақылай алмайтынын айтты. Төңкеріс Веймар Республикасының федералистік Конституциясын әлсіретіп, 1933 жылғы қаңтарда канцлер болып тағайындалған Адольф Гитлердің билікке келуіне және Рейхтің орталықтандырылуына мүмкіндік жасады. Алайда, төңкерістің тікелей салдары Пруссиядағы Папеннің «Жаңа мемлекет» құру әрекетіне қарсы соңғы қарсылықтың жойылғаны болды – бұл, әсіресе, қайта жаңғырған монархияның алғы күші еді. Папеннің ниетіне қарамастан, бұл қадам Гитлердің билікке жолын жеңілдетті.

Рейхті қайта ұйымдастыру туралы талқылаулар

1920-ші жылдардың соңынан бастап Рейх пен Пруссия арасындағы қарым-қатынас Райхты жаңарту лигасы (Bund zur Erneuerung des Reiches) талқылау тақырыбы болды, оған фон Папен де мүше болған. Аталған топтың мақсаты – Германияның орталық билігін нығайту, әсіресе Пруссияны, Германияның ең ірі штаты болған солтүстік Германияны қайта ұйымдастыру, сондай-ақ авторитарлық президенттік режим құру еді. Бағдарламаға Рейхспрезиденті, Рейхс үкіметі және Рейхстагтың Пруссия үкіметі мен парламентін алмастыруы, провинциялық комиссарларды тағайындауға канцлерге өкілеттік беру кіретін. Пруссияның бүкіл ұлттың мүддесіне қайшы келіп, қазіргі ұлттық құрылымда гегемонияға ұмтылған мемлекет екені болжалды. Осыған байланысты толыққанды сегментация және күшін жою ұсынылды. 1928 жылы Рейхс кабинетінің мүшелері мен барлық штат министрлері президенттерінен құралған штаттар конференциясы Рейх пен республикадағы штаттар арасындағы қарым-қатынастың қанағаттанарлықсыз екенін, түбегейлі реформаға мұқтаж екенін және "күшті Рейх билігінің" қажеттігін бірлесіп шешті. Конституциялық және әкімшілік реформалар, сондай-ақ қаржыны сақтықпен басқару бойынша тиімді ұсыныстарды әзірлеу үшін конституциялық комитет тағайындалды. Реформаға қарсылық негізінен Бавария мен Пруссия тарапынан туды. Екінші ірі штат болған Бавария, ұсыныстың солтүстік неміс штаттарын бірден біріктіретінінен, ал оңтүстіктің біріктірілген, федералды емес Рейхтің құрамына кіруі тек кейінге шегерілетінінен қорқып, қарсылық білдірді. Саяси жағдай бағдарламаны іске асыруды мүмкін етпеді, бірақ саясаттанушы Эверхард Холтманның жазуынша, "Пруссияның мемлекеттік егемендігін жою сияқты реформалар пакетінің негізгі элементтері одан әрі ішкі билік күресінде мақсатты түрде қолданылды".

Пруссиядағы жағдай 1932 жылғы 24 сәуірдегі сайлаудан кейін

Пруссия еркін мемлекетін 1920 жылдан бері Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДП), Католик Орталық партиясы және Германияның Демократиялық партиясы (ДДП) тұрақты коалициясы басқарып келді. 1932 жылғы 24 сәуірде өткен Пруссия мемлекеттік сайлауында нацистік партия (НСДАП) 162 орын, ал Германияның Коммунистік партиясы (КПД) 57 орын жеңіп алды, барлығы 423 орынның 219-ы, яғни 52%-ы. Қалған барлық партиялар бірге 204 орын, яғни 48% ғана жеңіп алды. НСДАП және КПД бірлесіп жұмыс істеуге келмейтін еді, сондай-ақ, басқа партиялардың ешқайсысы демократияға қарсы партиялардың бірінің қолдауысыз парламенттік көпшілікпен үкімет құра алмайтын, ал олардың ешқайсысы мұндай қолдауға келісуге дайын емес еді. Осының салдарынан, бұрынғы мемлекеттік үкімет – Отто Браунның үшінші кабинеті – ресми түрде отставкаға кеткеннен кейін, мемлекеттік конституцияның 59-бабына сәйкес, уақытша өкілеттікпен қызметін жалғастырды. Парламенттік ережелер жақында министр-президентті сайлау үшін абсолютті көпшілікті талап ету мақсатында өзгертілгендіктен, уақытша үкіметтің белгісіз мерзімге жалғасуы мүмкін болды. Жағдай Бавария, Саксония, Гессен, Вюртемберг және Гамбургтегі жағдайға ұқсас болды, бірақ Рейх үкіметі оларға қызығушылық танытпады.

Папен мен Хинденбургтің әдісі

Пруссияда НСДАП (162 орын) және 53% көпшілікпен Орталық партиясынан (67 орын) тұратын оң орталық үкімет құру техникалық тұрғыдан мүмкін еді. Ұлттық консервативті Германия Ұлттық Халық партиясының (DNVP) 31 орынымен бірге коалиция 423 орынның 260-на ие болар еді. Рейхс канцлері фон Папен мұндай коалиция құруға тырысты, бірақ НСДАП билікті өзіне ғана талап етті. 1932 жылдың 7 маусымында Папен, ресми түрде уәкілеттік алмағанмен, мемлекеттік парламенттің төрағасы және НСДАП мүшесі Ханс Керлден Пруссияның уақытша үкіметін сайланған үкіметпен алмастыруды сұрады. Керл бұған дейін коалициялық келіссөздердің сәтсіз аяқталуына байланысты кепілдік бере алмады. Соның салдарынан Папен басқа мүмкіндіктерді қарастырды. Біріншісі – ұзақтан бері талқыланып келе жатқан Рейх реформасын жүзеге асыру, ол Пруссияны таратуға немесе бөлуге бағытталған еді. Бұл жол ұзақ мерзімде ғана нәтиже беруі мүмкін болғандықтан, оны іске асыру қиын және өте даулы болды, сондықтан ол басқа нұсқаны артық көрді. Ол бұрынғы үкіметтің орнына Рейх комиссарын тағайындап, қажет болған жағдайда Рейхсвердің көмегімен жаңа тәртіп орнатуды жоспарлады. Осыған қатысты белгілі бір прецеденттер де болды. Германия президенті Фридрих Эберт 1923 жылғы Германияның қазан айындағы оқиғалар кезінде ұлттық заңды сақтау мақсатында орталық үкімет басшылығымен жүргізілген жеке мемлекетке қарсы әрекет ретінде Рейхс-атқару (Reichsexekution) жариялаған еді. Коммунистік партияның Саксония және Тюрингиядағы демократиялық жолмен сайланған солшыл үкіметтерге қатысуына байланысты, үкіметтерді күшпен тарату екі мемлекеттегі бейбітшілік пен тәртіпке төнгel келген қауіппен негізделді. Папен Пруссия үшін де ұқсас негіздеме тапты. Бұл қақтығыстар 1932 жылдың 17 шілдесіндегі Альтонадағы қанды жексенбіде аяқталды. Өлім-жертпеге әкелген қақтығыстар мен одан кейінгі полицияның шаралары 1923 жылы Саксонияға қарсы жүргізілген Рейхс-атқарудан едәуір ерекшеленді. Ол кезде Саксонияның солшыл үкіметінің конституцияға адалдығы және полиция шараларын қабылдауға дайындығы туралы күмәндер болғанмен, Пруссияның жағдайында мұндай сұрақ тумады. Үш күн бұрын, 14 шілдеде, Рейх президенті Пол фон Гинденбург Папеннің өтініші бойынша Веймар конституциясының 48-бабына сәйкес, Рейх президентіне канцлердің қол қоюымен, қажетті шараларды қабылдауға, соның ішінде әскери күштерді пайдалануға, егер қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпке қауіп төнгісе, мүмкіндік беретін датасы жоқ төтенше жарлыққа қол қойды. Осы жарлық арқылы Гинденбург рейхс-канцлерге Пруссияның рейхс-комиссары болуға рұқсат берді және оған Пруссияның уақытша үкіметін қызметтен шеттетуге мүмкіндік берді. Жарлыққа күнді қоймай, Гинденбург Папенге осы өкілеттікті қашан пайдалануды шешу құқығын берді. Папен 20 шілде күнін таңдады. Үшінші нұсқа – Пруссияның уақытша азшылық үкіметін күтіп, оның парламенттік көпшіліксіз де жағдайды бақылауға алатынына үміттену – Папен бастапқыда қарастырмаған.

Төңкеріс барысы

1932 жылғы 20 шілдеде Пруссияның вице-президенті Генрих Хирцифер, президент Отто Браунның ауырып қалғандығына байланысты оның орнына, ішкі істер министрі Карл Северинг пен қаржы департаментінің әріптесі Отто Клеппермен бірге Папенмен кездесуге барды. Папен конституциялық министрлерге Гинденбургтің жарлығы туралы хабарлады, ол оған Рейх комиссары лауазымына тағайындалуға және уақытша үкіметті таратуға мүмкіндік берді. Ол бұл қадамның қажет екенін айтты, себебі «Пруссиядағы қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпті қамтамасыз ету мүмкін емес» болып көрінді. Төтенше жағдай дереу жарияланды және Рейхсвер министрі атқарушы билікке ие болды. Пруссия өкілдері төңкеріске қарсы шығып, Пруссия Рейх конституциясы мен заңдарына сәйкес өзінің міндеттемелерін бұзбағанын, тіпті юрисдикциясы ең көп тәртіпсіздік ошақтарын қамтыса да, басқа штаттар сияқты қауіпсіздікке үлкен үлес қосқанын мәлімдеді. Сондықтан Браун үкіметі төтенше жағдай жарлығының конституциялық заңдылығына күдік тудырды. Северинг Папеннің өз қызметінен ерікті түрде бас тарту туралы ұсынысына қарсылық білдіріп, «тек күшпен ғана мойынұсынар едім» деді. Бір жыл өткен соң, Отто Клеппер «The New Journal» газетінде жариялаған мақаласында Северингтің мәлімдемесінен кейін қарсылық көрсетуіне үміттенгенін, әсіресе Папен мен ішкі істер министрі Вильгельм фон Гейлдің де күмәнді көрінгенін айтты. «Мен Пруссия үкіметінің одан әрі шараларын талқылау үшін Папенмен кездесуді бір сағатқа кейінге қалтуды ұсындым және есікке бет бұрдым. Бірақ Северинг менен талқылауға ештеңе жоқ екенін мәлімдеді және отыра берді. Тек содан кейін ғана – қарсылық күтілмейтініне көз жеткеннен кейін – мемлекеттік хатшы Эрвин Планк Рейхсверге команда беруге бұйрық берді». Сол күні түстен кейін Северинг, ішкі істер министрі ретінде 90 000 пруссиялық полицейдің құрамына басшылық етіп, кеңсесінен және министрлігінен Папеннің жаңа тағайындаған полиция бастығы мен екі полицейден тұратын делегациямен шығарылды. Сағат 11:30-да Папен Рейхсвер күштерімен әскери төтенше жағдай режимін енгізді – 100 000 адамнан тұратын ұлттық әскер – және Пруссия үкіметі мойынұсқаннан кейін Пруссияның ішкі істер министрлігін, Берлин полиция бас басқармасын және Schutzpolizei (қорғау полициясы) бас басқармасын басып алды. Берлин полиция бастығы Альберт Гжезински, оның орынбасары Бернхард Вайсс және қорғау полициясының командирі, Орталық партиясының саясаткері Магнус Хаймансберг ұсталды және олар жазбаша түрде ешқандай ресми іс-әрекетке қатыспауға міндеттенгеннен кейін келесі күні босатылды. Штат басшылығы қызметтен алынғаннан кейін бірден ірі тазалау науқаны басталды. Бұрынғы коалициялық партияларға, әсіресе СДПК-ға тиесілі көптеген шенеуніктер уақытша зейнеткерлікке жіберілді және олардың орнына консервативті шенеуніктер, олардың көпшілігі неміс ұлтшылдары тағайындалды. Бұл қадам Отто Браун кабинетіне ғана емес, сонымен қатар социал-демократиялық провинциялық президенттерге және полиция ұйымдарындағы жетекші социал-демократтарға қарсы бағытталды. 1932 жылғы 12 қарашада жарияланған жарлық бойынша зейнеткерлікке жіберілгендер жұмыстан босатылды немесе провинцияларға жіберілді. Осылайша республикалық көзқарастағы 69 министрлік шенеунігі шеттетілді. Браун кабинетінің мүшелерінен басқа, олардың арасында Шығыс Пруссия провинциясының вице-президенті Карл Штайнхофф және Бранденбургтегі Калау округінің әкімшісі Карл Фретер болды. Тазалау 1933 жылға дейін жалғасты. Полицияға, әсіресе саяси полицияға қарсы бағытталған шаралар арқылы Пруссиядағы билік аппаратының маңызды бөлігі Адольф Гитлер канцлер болғанға дейін «тазартылды». Қарсылық көбінесе болған жоқ, себебі СДПК-ның басқару органы 16 шілдеде азаматтық соғысқа жол бермеу үшін қолда бар ресурстармен қарсылық көрсетпеу туралы шешім қабылдады.

Пруссия мемлекетінің үкіметінің реакциясы

Бұрынғы мәлімдемелеріне қарамастан, Пруссия үкіметі ұлттық төтенше жағдай және төтенше жағдай туралы жарлық ресми түрде санкциялаған зорлық-зомбылыққа өз күштерімен жауап беруден бас тартты. Пруссия полициясын және Рейхсбаннер Шварц Рот Голд – парламенттік демократияны қорғау үшін үш орталық және солшыл партиялар құрған ұйымды жұмылдыру қабылданбады. Ұлы депрессия кезіндегі жоғары жұмыссыздық деңгейіне байланысты жалпы ереуіл сияқты зорлықсыз қарсылықтың да мүмкін емес екендігіне байланысты қарастырылмады. Мемлекеттік қызметкерлердің азаматтық мойынсұнбауға шақыруының табысқа жететін перспективасы да аз болды. Егер ашық қарсылық туындаса, үкімет азаматтық соғыс басталатынын күтті, әсіресе Рейхсвер мен мемлекеттік полиция арасындағы қарулы қақтығыс жағдайында, одан кез келген бағамен сақтануды қалады. Сонымен қатар, заңдық шаралардың барлық мүмкіндіктері әлі толық қолданылмаған еді.

Алдын ала іс жүргізуді тоқтату туралы өтініш

1932 жылдың 21 шілдесінде Пруссия үкіметі Рейхсгеррихтің жоғары сотының мемлекеттік сотына (Staatsgerichtshof des Reichsgerichts) алдын ала тыйым салу туралы өтініш және конституциялық шағымдама жолдады. Өтініш берушілер қатарында Пруссия мемлекетінің өкілі, Пруссия мемлекеттік министрлігінің қызметкері Арнольд Брехт, Пруссия Ландтагындағы Социал-демократиялық партиясы мен Орталық партиясының парламенттік топтары, сондай-ақ Бавария және Баден штаттары болды. Олар Пруссияның декретте көзделгендей басқарылмайтын жағдайға жеткендігіне қатысты декреттің конституциялық екендігін жоққа шығарды. Сондықтан тағайындалған рейх комиссарының өкілеттіктерін орындауына тыйым салу туралы алдын ала тыйым салуды сұрады. 1932 жылдың 25 шілдесінде бұл өтініш қабылданбады, себебі сот соңғы шешімін шығаруға асығуды қаламады: Рейх президентінің төтенше жағдай туралы жарлығын жарамсыз деп тану үшін сотқа әлі белгілі емес себептер ұсынылуы тиіс еді. Сот сондай-ақ уақытша тыйым салу тек маңызды зиянды болдырмау қажет болғанда ғана қолданылуы керек екенін мәлімдеді, бірақ Пруссияға төтенше жағдай туралы жарлық арқылы келтірілетін зиян сол кезде дәлелденген жоқ.

Ауызша сөйлеу

Даулы және көпшілікке жария болған ауызша тыңдау кезінде Арнольд Брехт Пруссия мемлекетін қорғап, Пруссиядағы төтенше жағдайға әкелген, азамат соғысына ұқсас жағдайлардың 14 маусымда форма киюге және СА-ға қойылған тыйымды алып тастаудан басталганын көрсетті. Пруссия үкіметінің "ішкі бостандықсыздығы" болған жоқ, бірақ ұлттық социалистермен байланыста болған Рейх үкіметінің болған. Брехт Рейх үкіметінің ұлттық социалистермен келісіп, алдын ала шаралары арқылы Пруссия үкіметін биліктен ығыстыру үшін мақсатты түрде жұмыс істегенін дәлелдеуге тырысты. Осылайша, ол ұлттық социалистердің ықпалын әлсіретуді көздеді. Георг Готтейнер, әкімшілік құқықтанушы және DNVP мүшесі, Рейх үкіметінің басты өкілі ретінде сөз сөйледі. Ол Брехттің аргументтерін жоққа шығарып, ұлттық социалистермен қандай да бір сөз келісімі болмағанын мәлімдеді. Олардың "қуанышы" Пруссия үкіметінің партияға "бір жақты қанағаттандыруы" нәтижесінде туды. Пруссия ұлттық социализмге қарсы күресіп, коммунизмді қолдады. СА-ға қойылған тыйымды алып тастау нацистердің ашуын басуға арналған шара еді.

Сот шешімі

Мемлекеттік сот қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпке елеулі бұзылғандық немесе қауіп төндірілгендігін қарастырғанда, Пруссия үкіметі әрекет етуге қабілетті екенін және осылай әрекет ете беруге лайықты екенін анықтады. Сондықтан, төтенше жағдай туралы жарлықтың 1-тармағы қолданылмайды: «Егер мемлекет Рейх Конституциясы немесе Рейх заңдарымен оған жүктелген міндеттерді орындамаса, Рейх президенті оны орындауға мәжбүрлеу үшін қарулы күштерді пайдалана алады» (Веймар Конституциясының 48-бабы). Сот 2-тармақтағы жағдайлардың орын алғанын анықтады: «Егер қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпке қауіп төніп, немесе олар күрт бұзылса, Рейх президенті оларды қалпына келтіру үшін қажетті шараларды қабылдауы мүмкін, қажет болған жағдайда қарулы күштердің көмегімен араласуға құқылы» (48-бап). Рейх канцлерлігінде конституциялық және әкімшілік құқық мәселелері жөніндегі министрлік кеңесшісі болған Ричард Виенштейннің сөздерімен: «Райх президентінің 1932 жылғы 20 шілдедегі Пруссия мемлекеті аумағында қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпті қалпына келтіру туралы жарлығы, Рейх Конституциясына сәйкес келеді, себебі ол Рейх канцлерін Пруссия мемлекетінің Рейх комиссары етіп тағайындайды және оған Пруссия министрлерінен уақытша ресми өкілеттіктерді алып қоюға, сондай-ақ осы өкілеттіктерді өзіне алуға немесе басқа адамдарға Рейх комиссарлары ретінде беруге құқық береді. Алайда, бұл өкілеттік Пруссия Мемлекеттік Министрлігі мен оның мүшелерін Рейхстагта, Рейхсратта немесе басқа мемлекеттермен қарым-қатынаста Пруссия мемлекетін өкілдік етуден айыруға бағытталмауы керек. Сот шешімінде жанама түрде талап етілген Браун үкіметі мен Рейх комиссары арасындағы ынтымақтастық бастапқыда мүмкін болған жоқ. Рейх үкіметі сот шешімінің ережелерін елемеді және комиссардың уақытша жұмысы аяқталғаннан кейін үкіметтік билікті заңды үкіметке қайтаруға ниет білдірмеді. Бұл шешім екі тарапты да ішінара ақтады және Пруссия мен Рейхтің екіұстаушылығын сақтап қалды. Үкіметтің орнынан алынуы заңсыз деп танылғандықтан, оны қайта орнату туралы талап қойылуы керек еді. Соңында, сот болған жағдайларға мойынсұнды. Сот шешімі конституцияны бұзуға жол берді, өйткені сот Рейх президентіне айып тағудан тартынды.

Қоғамның реакциясы

Тарихшы Дирк Блазиус есебінде, бұл үкімді көбісі қуанған жеңіліс немесе Райх үкіметінің ойсыз сәтсіздігі деп қабылдады. Тек үкіметті қолдаған баспасөз ғана авторитарлық мемлекетке қарай батыл қадам жасауды талап етті. Сот шешімінің "саяси бөлімдері" көптеген газеттерде жарияланды және кейіннен қауіпсіздіксіздік пен тәртіпсіздік кезінде төтенше жағдай заңын қолдану қажет деген кең таралған пікірге негіз салды. Үкімді "аса қайшылықты" деп бағалады, себебі оның құқықтық бөлімі Пруссияның ұстанымын қолдады, "ал негізгі саяси мәні, болған оқиғаға келісім білдіру арқылы, Рейх президентінің билігі мен Рейхсвердің күшімен ғана тіреу тапқан үкіметтің төңкеріс секілді еркіне бейімделді". Карл Шмитт, Эрвин Якоби мен Карл Билфингермен бірге Папенді сотта қорғаған, кейіннен сарапшылық пікірінде төңкерістің заңдылығын мойындады.

Сот шешімі шыққаннан кейін

Жарлық жарияланғаннан сот шешіміне дейін Папеннің уақытша үкіметі Пруссияның жоғары әкімшілік және полиция қызметкерлерін ауыстырды. Мемлекеттік заң бойынша қайта құрылған, бірақ нақты билігінен айырылған Браун үкіметі, әдеттегі апталық кабинет отырыстарын "егеменді үкімет" ретінде өткізді. Бірақ, нағыз билік Франц Брахт басқаратын Рейх атқарушылығының өкілдері – "комиссарлық үкіметте" болды. 1933 жылы Адольф Гитлер билікті басып алғаннан кейін ғана Герман Геринг, Папеннің көмегімен Гинденбургтен Браунның "егеменді үкіметін" ресми түрде тарату туралы жаңа төтенше жарлық алды. Оның жауабы тағы да 1933 жылдың 7 ақпанында Мемлекеттік Конституциялық сотқа шағымданумен шектелді.