Кіріспе

Каирдегі мешіт, Египет. Ибн Тулун мешіті (مسجد إبن طولون) Каирде, Египетте орналасқан. Бұл Египеттегі және Африкадағы түпнұсқа күйінде сақталған ең көне мешіттердің бірі, сонымен қатар жер аумағы бойынша Каирдегі ең үлкен мешіт. Ол ашық, шаршы ауланың төңірегінде салынған, бұл табиғи жарықтың еркін таралуына мүмкіндік береді. Ибн Тулун мешітінде Египеттің ежелгі сәулет өнерінің ерекшеліктері көрінеді, ал оның әшекейлері оюлы штукатур және ағаштан жасалған. Бұл мешіт танымал туристік орын.

Құрылыс тарихы

Бұл мешіт 868-884 жылдар аралығында Египеттің аббасид әкімі Ахмад ибн Тулунның тапсырысымен салынған. Оны Египеттің көрнекті сәулетшісі, православиелік христиан болған Саид ибн Катеб Аль Фаргани (سعيد بن كاتب الفرغاني) жобалаған, ол Нилометрді де жобалаған инженер. Тарихшы әл-Макризи мешіттің құрылысы 876 жылы басталғанын айтады, ал мешіттің бастапқы жазу тақтасы аяқталу күнін көрсетеді.

Мешіт "Шүкіршілік тауы" деп аталатын кішкентай төбеде салынған. Жергілікті аңыз бойынша, Нұхтың кемесі Күнсудың орнына осы жерде тоқтаған. Мешіт бірнеше мақсатта пайдаланылған. Мысалы, 12 ғасырда Солтүстік Африкадан Хиджазға сапарлаған қажыларға пана болған. Ибн Тулунның астанасы әл-Катайдың орталық нүктесі болуы тиіс болған бұл үлкен мешіт, Тулундық әулетінің әкімшілік орталығы ретінде қызмет еткен. Бастапқыда мешіт Ибн Тулунның сарайына тікелей қосылған, ал минбардың жанындағы есік оған тікелей кіруге мүмкіндік берген. Әл-Катай 10 ғасырдың басында қиратылып, мешіт жалғыз сақталған құрылыс болып қалды. Мешіт Аббасидтердің құрылыстарында кең таралған Самара стилінде салынған. Ол төрт жағында бір-бірден жабық залдары бар ауланың айналасында орналасқан, ең үлкені қибла, яғни Мекке бағытында. Бастапқы мешіттің сахнының ортасында он мәрмәр бағанамен тірелген алтын күмбезбен жабылған фонтаны (фаувара) болған, ал оның айналасында 16 мәрмәр бағана мен мәрмәр еден төселген. Күмбездің астында диаметрі 4 шынтақ болатын үлкен мәрмәр бассейн және ортасында мәрмәрден жасалған су сорғысы болған. 13 ғасырдың соңында мамлюк сұлтаны Лажин "фаувара" орнына орталық аулаға биік барабан күмбезі бар ерекше сабил салдырған. (Сондай-ақ, Шахартақ (сәулет) туралы да қараңыз).

Интерьер

Ішкі аркалы терезелер ойыс күмбезге қарсы табиғи жарық түсіреді. Әрбір сүйір аркада терезе бар және олар қарапайым геометриялық өрнектермен жасалған.

Минарет

Сыртқы спиральды баспалдақпен ерекшеленетін минареттің құрылыс мерзімі туралы елеулі дау бар. Сондай-ақ, осы баспалдақтармен атқа міне отырып көтерілуге болады деген әңгіме бар. Аңыз бойынша, Ибн Тулун мұнараның дизайнына кездейсоқ жауапты болған: ол шенеуніктермен отырғанда, саусағына паршментті орап алған. Біреу не істеп жатқанын сұрағанда, ол ұялып, минаретін жобалап жатқанын айтқан. Дегенмен, көптеген архитектуралық ерекшеліктер кейінірек салынғанын көрсетеді, әсіресе минарет негізгі мешіт құрылысымен тығыз байланыспауы, егер минарет пен мешіт бір уақытта салынған болса, мұндай жағдай болмас еді. Архитектура тарихшысы Дорис Беренс Абусейф 1296 жылы мешітті қалпына келтірген Сұлтан Лажин қазіргі минареттің құрылысына жауапты болғанын айтады. Минарет Александрия маяғы мен Самаррадағы танымал минареттің ықпалында салынған. Ол толығымен жақсы күйдірілген қызыл кірпіштен, гипстен және оюлы штукатурдан тұрғызылған. Штукатур – цемент негізіндегі гипс, ол құрылыс орнында араластырылып, ылғал түрде жағылады және өте тығыз, қатты материалға айналады. Мешіт те осы материалдан салынған. Баспалдақ мұнараның 170 фут биіктігіне дейін жетеді.

Дұға ету ордалары

Мешітте алты намаз нишасы (михраб) бар, оның бесеуі негізгі ойыс нишаға қарағанда жазық. Олар Куфи өрнегімен жазылған иман сөзін көрсететін қибланы білдіреді. Басты ниша қибла қабырғасының ортасында орналасқан және алты нишаның ең биігі болып табылады. Ол Сұлтан Лажин тұсында қайта безендірілді, боялған ағаштан жасалған жоғарғы бөлігі, шыны мозаика жолағындағы шахадасы және мәрмәр панельдерден тұратын төменгі бөлігі бар. Екі нишадағы Куфи шахада жазуларында Әли есімі жоқ, демек олар шиа ғимаратты Фатимидтер билікке келгенге дейін жасалған. Мешіттің сыртында мешіт қабырғаларына тігізілген бірнеше үйлерді көруге болады. Мешіттің орналасқан жері өте қарбалас қаламен қоршалған.

Қалпына келтіру

Мешіт бірнеше рет қайта жаңартылды. Алғашқы мәлім болған қайта жаңарту 1077 жылы Фатимидтер уәзірі Бадр әл-Жамалидің бұйрығымен жасалды. Сұлтан Лажиннің 1296 жылғы қайта жаңартуы бірнеше жақсартулар енгізді. Мешіт соңғы рет 2004 жылы Египеттің Ежелгі ескерткіштер жөніндегі Жоғарғы Кеңесімен қайта жаңартылды.

Танымал мәдениетте

Джеймс Бондтың "Мені сүйген тыңшы" фильмінің бөліктері осы мешітте түсірілді. Мешіт "Serious Sam 3: BFE" ойынындағы үшінші деңгейдің маңызды бөлігі болып табылады. Ол "Tomb Raider: The Last Revelation" ойынының бір деңгейінде де көрсетілген, онда Лара Крофт мешіттің ішінде минотаврды қамауға тиіс. Бұл мешіт Рекс Стауттың "And Be a Villain" атты Нерон Вулф туралы әңгімесінде еске алынады, онда Нерон Вулф бір қонақпен сүйір аркалар туралы әңгімелеседі.