Кіріспе
Ортодонтиялық бас киім – науқастың басына бағана немесе бағаналар арқылы бекітілетін, ортодонтиялық құралдың бір түрі. Осы арқылы күш науқастың аузына/жақтарына беріледі. Бас киім тістеуді түзету және жақ сүйектерінің дұрыс орналасуын және өсуін қолдау үшін қолданылады. Ол әдетте жақ сүйектері әлі өсіп жатқан балаларға ұсынылады. Тіс түзетушілерден (брейстерден) айырмашылығы, бас киім ауыздың сыртында толық немесе жартылай киіледі. Егер тістеудің бұзылысы күшті болса, ортодонт науқасқа бас киім тағуды ұсынады. Бұл құрылғы күшті тістерге беттік доға (facebow) немесе J-тәрізді ілгектер арқылы, тіс түзетушілерге немесе тіс кеңейткішке беру арқылы ауыр тістеу мәселелерін түзетуге көмектеседі, сондай-ақ тістер мен жақ сүйектерін сақтау үшін қолданылады.
Orthodontic headgear is a type of orthodontic appliance typically attached to the patient's head with a strap or number of straps around the patient's head or neck. From this, a force is transferred to the mouth/jaw(s) of the subject. Headgear is used to correct bite and support proper jaw alignment and growth. It is typically recommended for children whose jaw bones are still growing. Unlike braces, headgear is worn partially outside of the mouth. An orthodontist may recommend headgear for a patient if their bite is more severely out of alignment. The device typically transfers the force to the teeth via a facebow or J hooks to the patient's dental braces or a palatal expander that aids in correcting more severe bite problems or is used in retention of the teeth and jaws of the patient.
Емдеу қажеттілігі және бір мезгілде түзетулер
Басты киімдер көбінесе науқастың тістеуін түзету үшін қолданылады. Бас киім тіректерге металл ілгектер немесе беттік доға арқылы бекітіледі. Таспалар немесе бас киім бастың артқы жағына немесе мойынға бекітіледі. Кейбір жағдайларда екеуі де қолданылады. Эластикалық ленталар доғаға немесе ілгектерге қысым жасау үшін қолданылады. Оның мақсаты – жоғарғы жақ сүйегінің өсуін баяулату немесе тоқтату, соның арқасында тіс қанатын (overjet) алдын алу немесе түзету. Бас киімнің басқа түрлері тіс қанатын кері тістеу (reverse overjet) жағдайларын емдеуге арналған, онда жоғарғы жақ сүйегі жеткілікті алға жылмаған болады. Бұл бет маскасына ұқсас, сондай-ақ тіректерге бекітіледі және жоғарғы жақ сүйегінің алға қарай өсуін ынталандырады. Бас киім тістерге орын ашу үшін де қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайда бас киім молярлық ленталар мен түтіктер арқылы молярларға бекітіледі және молярларды ауыздың ішіне кері тартуға көмектеседі, соның нәтижесінде алдыңғы тістерді тіректер мен ленталардың көмегімен артқа жылжытуға мүмкіндік туады. Бас киіммен бірге әдетте көптеген құралдар мен аксессуарлар қолданылады, мысалы: қуат тізбектері, спиральді серіппелер, қос блоктар, пластиналар немесе тіректер, бет маскалары, бас киім шлемі (бас киім шлемі – бүкіл басқа жабылатын немесе қатты шлемі бар мойындық бас киім), ерінге арналған қорғағыштар, тіс қанатын кеңейту құралдары, эластиктер, бионаторлар, Гербст құрылғылары, Уилсон құрылғылары, басқа бас киімдер, гибридтік қос блоктар, позициялық тіректер және жасперлі иілгіштер. Көптеген науқастар емдеу кезінде осы құрылғылардың біріне немесе барлығына бірдей ие болады.
Бас киіммен жұмыс істеу түрлері
Басты киімді тісшелерді түзету үшін күніне 12-23 сағат бойы тағу керек, әдетте аурудың ауырлығына, оның қанша уақыт тағылатынына және науқастың даму кезеңіне байланысты 12-18 айға дейін. Дегенмен, көбінесе тағайындалған күнделікті кию уақыты күніне 14-16 сағатты құрайды. Тістеудің ауырлығына және осы кезеңде науқастың жақтары мен сүйектерінің өсуіне байланысты жалпы кию мерзімі әдетте 12-18 айды құрайды. 1980-жылдары бұрын басты киіммен емделген науқастарда ұйқыдағы дем тоқтауы, тыныс алу проблемалары және жедел ТМД сияқты ауыр денсаулық мәселелері пайда болған кезде басты киімге қатысты пікір талас күшейді. Кейбір жағдайларда көзге зақымдану туралы хабарлар түскен, бірақ қауіпсіздік белдіктері мен қауіпсіздік қайырмаларын қолдану арқылы бұл тәуекелді азайтуға болады. Ортодонттық басты киім тағайындалған жасөспірімдер көбінесе осы құрылғыны тағып жүргенде әлеуметтік ұятқа және зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Басты киімді күндіз тағу қиындықтарын ескере отырып, осы құрылғылар көбінесе кешке және ұйықтағанда тағылады. Соңғы жылдары ортодонтияда басты киімге деген қажеттілік және оны дәрігерлердің қолдануы азайып келеді, себебі кейбір ортодонттар тіс қозғалыстарын жасау үшін науқастың аузында уақытша имплантаттарды (яғни уақытша бекіту құрылғыларын) пайдаланады. Алайда, басты киім әлі де кеңінен қолданылады және бүгінгі күні ортодонттар қолданатын өте тиімді құрал болып табылады. Тіс шайнағанда немесе тістер тигенде тістердің ауыруы жиі кездеседі. Ересектер әдетте 12-24 сағаттан кейін ауырсынуды сезінеді, бірақ жас науқастар тезірек реакция жасайды (мысалы, 2-6 сағат). Ересектерге де басты киім тағайындалуы мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі.