Кіріспе

Батыс Калимантандағы өзен, Индонезия Борнеоның батысындағы өзен.

Капуас өзені (немесе Капуас өзені) – Борнео аралының Индонезия бөлігінде орналасқан, Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияның географиялық орталығындағы өзен. Шамамен ұзындығы бар, ол Борнео аралындағы ең ұзын өзен, Индонезиядағы ең ұзын өзен және әлемдегі ең ұзын аралдық өзендердің бірі. Бұл Капуас өзенін Борнеоның орталық бөлігіндегі сол тау тізбегінің екінші жағынан басталып, оңтүстікке қарай ағып, Барито өзенімен қосылып, Ява теңізіне құятын басқа Капуас өзенінен ажырату қажет.

География және гидрология

Өзен ұзын және дельтасында дейін кең; өзен алабы Батыс Калимантанның 67%-дан астамын құрайды. Су шығыны жыл бойы өзгереді, дельтада және Тавангтың құйылатын жерінде орташа есеппен шамасында болады. Апрель және қараша айларында жаңбырлы маусымда су деңгейі бір түнде дейін көтеріліп, өзен жағалауларын асырып, жақын жерлерді су басуы мүмкін. Өзен Борнеоның орталығында, Индонезия-Малайзия шекарасының оңтүстігінде, аралдың ортасынан өтетін Мюллер тауларының батыс және одан батысқа қарай орналасқан Жоғарғы Капуас тауларының оңтүстік беткейлерінің арасындағы қосылыста басталады. Шамамен ол таулы жерлер арқылы ағып, содан соң батпақты жазыққа түседі. Көлдер жүйесі бастауынан, өзеннің солтүстік жағалауына жақын орналасқан. Бұл көлдер: Бекуан (ауданы 1268 га), Белида (600 га), Генали (2000 га), Келека Тангай (756 га), Луар (5208 га), Пенгембунг (1548 га), Самбор (673 га), Секави (672 га), Сентарум (2324 га), Сепендан (604 га), Серианг (1412 га), Сүмбай (800 га), Сумпа (664 га) және Текенанг (1564 га). Айлық жауын-шашын шамамен асып кеткенде, өзен жағалауларын басып, суларының көп бөлігін көлдерге дейін аударып, олармен біртұтас су көлемін құрайды. Бұл ағын өзеннің төменгі ағысындағы кең ауқымды су тасқынын болдырмайды; сонымен қатар, балықтардың өзеннен көлдерге шаруашылық үшін көшіп кетуіне көмектеседі, бірақ құстарды көлдерден қуады.

Климат

Климаты жылы әрі өте ылғалды, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері жылдан жылға 120 мен 309 аралығында өзгереді, жаңбырлы күндердің саны 120-дан 309-ға дейін жетеді; ең көп жауын-шашын 1976 жылы (120 жаңбырлы күн) байқалды, ал ең ылғалды жыл 1988 жыл болды, онда бар болғаны 184 жаңбырлы күн тіркелді.

Флора мен фауна

Өзеннің жоғарғы және орта ағысында тығыз тропикалық ормандармен ағады; бай флорасы мен фаунасы халықаралық зерттеулердің нысаны болып табылады. Капуас өзенінде сусарлар мен крокодилдер көп кездеседі, бірақ бақалар дерлік жоқ. Өзен үстіндегі ағаштарда епті гиббондар (Hylobates agilis), Мюллердің борнеолық гиббондары (Hylobates muelleri), Превост белгіштілері (Callosciurus prevostii) және ағаш егеуқұйрықтары мекендейді. Өзен жағалауында екі ұлттық саябақ орналасқан: 8000 км² ауданы бар Бетунг Керихун және 1320 км² ауданы бар Данау Сентарум, соңғысы Капуас көлдерін қамтиды. Олар 120 туысқа және 40 отбасыға жатады, олардың негізгі екі тобы – карп тәріздестер мен сомдар. Түрлердің 30% астамы теңізден келген және дельта аймақтарында тіршілік етеді. Экономикалық маңызы бар түрлердің қатарында тағамдық балықтар – Pangasius сомы, алып гурами, сүйкімді гурами, жыланбас және ірі барбтар (Leptobarbus, Puntioplites, Tor және т.б.), сондай-ақ аквариумдық саудаға арналған түрлер, мысалы, супер қызыл арована және расборалар бар. Жылы климат пен мол тамақ болғандықтан, балықтардың көпшілігі жыл бойы көбейеді, тек отты егіз (Mastacembelus erythrotaenia) сияқты бірнеше түрлерде ғана белгілі бір көбею кезеңдері болады. Әр түрге шаққандағы жеке даралар саны салыстырмалы түрде төмен. Түрлердің көп болуын шамамен 6000 жыл бұрын Капуас өзенінің Сунда өзенінің саласы ретінде Оңтүстік Суматра, Ява және Малайя түбегіндегі басқа салалармен байланысты болғандығымен түсіндіруге болады. Балықтан басқа, көптеген шабақтар, креветкалар, су сермеушілер және басқа да су жәндіктері кездеседі. Флора мен фаунаның байлығы өте күрделі тағамдық тізбектерге әкеледі, балықтар жемістерден бастап басқа балықтарға дейін әртүрлі тамақтарды тұтынады. Мысалы, Hemirhamphodon pogonognathus тек құрлықтағы жәндіктермен қоректенеді. Үлкен ағаштардан түсетін көптеген жемістер мен тұқымдар өзенге құлайды. Капуас өзеніндегі балықтардың тамақтану әдеттері келесідей бөлінеді: 54% – барлығын жейтіндер; 36% – ет жейтіндер, олардың ішінде басқа балықтарды (14%) жейтіндер, жәндіктерді (5%) және аралас шағын орман жануарларын (17%) жейтіндер. Қалған 10% – шөп жейтіндер, олардың 4% –ы балдырларға маманданған. 2016 жылы ашылған Таян көпірі өзен арқылы өтеді және Калимантанның ең ұзын көпірі болып табылады. Бұл аймақтағы тағы бір маңызды көпір – Капуас I көпірі. 2022 жылы жергілікті билік жол жүктемесінің артуын ескере отырып, қолданыстағы көпірмен қатар орналасқан жаңа көпір салу туралы шешім қабылдады.