Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әлеуметтік-тілдік құбылыстар
Sociolinguistic phenomena
Сөзді аулақ салу – белгілі бір туыстардың қатысында немесе олар туралы айтылғанда, немесе нақты жағдайларда қолданылуы тиіс арнайы шектеулі сөйлеу стилінің жиынтығы. Бұл құбылыс көптеген Австралия абориген тілдерінде, австронезиялық тілдерде, сондай-ақ кейбір Солтүстік Америка тілдерінде, мысалы, Анишинайбе мовин, Таулы Шығыс Кушит тілдері мен Оңтүстік Банту тілдерінде кездеседі. Қытайдағы есімдерге байланысты тыйым – императорлар, ата-аналар және бабалардың есімдеріндегі буындарды немесе таңбаларды айту мен жазуға шектеу қою. Сөзді аулақ салу стилі стандартты тілге тән дыбысталу мен грамматиканы сақтайды. Дегенмен, оның сөздік қоры қалыпты сөйлеуге қарағанда тар болады, себебі бұл стильдер шектеулі коммуникация үшін ғана қолданылады.
Avoidance speech is a group of sociolinguistic phenomena in which a special restricted speech style must be used in the presence of or in reference to certain relatives, or in certain situations. Avoidance speech is found in many Australian Aboriginal languages and Austronesian languages as well as some North American languages such as Anishinaabe mowin, Highland East Cushitic languages and Southern Bantu languages. Chinese naming taboo prohibits speaking and writing syllables or characters that appear in the names of esteemed people, such as emperors, parents, and ancestors. Avoidance speech styles tend to have the same phonology and grammar as the standard language they are a part of. The lexicon, however, tends to be smaller than in normal speech since the styles are only used for limited communication.
Қайнана тілдері
Австралиялық абориген тілдеріндегі аулақ сөйлеу, белгілі бір туыстарды табу санаған күрделі тайпалық туыстық жүйелермен тығыз байланысты. Аулақ қатынастар тайпадан тайпаға қатаңдығы және кімге қатысты екені тұрғысынан өзгеше. Әдетте, ер адам мен оның енесі, әйел мен оның күйеу атасы, кейде кез келген адам мен бір жыныстығымен туыстығы бар ата-анасы арасында аулақ қатынас болады. Кейбір тайпаларда аулақ қатынастар басқа отбасы мүшелеріне де таралады, мысалы, Варлпири тайпасында енесінің інісіне, ал Дирбал тайпасында туысқандарына. Барлық қатынастар жіктемелі – "ене" санатына ер адамның әйелінің анасы ғана емес, одан да көп адам кіруі мүмкін. Табу туыстармен қолданылатын аулақ сөйлеу стилі көбінесе "ене тілі" деп аталады, бірақ бұл жеке тіл емес, бірдей грамматикасы мен дыбысталуы бар бөлек лексикалық жиын. Әдетте, табу лексикалық жиын күнделікті жиынмен бірнешеге сәйкес келеді. Мысалы, Дирбал тілінде барлық кесірткелерді білдіретін бір ғана сөз – "жижан" бар, ал күнделікті сөйлеу олардың көптеген түрлерін ажыратады. Гугу Йимидхирр тіліндегі "бали л" – "саяхаттау" деген аулақ сөйлеу етістігі, "бару", "жүру", "сырғанау", "есу", "қалқып жүзу", "ағысу" және "ақсап жүру" сияқты бірнеше күнделікті етістіктерді қамтиды. Аулақ сөйлеудегі және күнделікті сөздер әдетте тілдік байланыссыз болады. Аулақ формалары күнделікті формалардан көбінесе ұзақ болады. Кейбір аймақтарда аулақ сөйлеу стилін аулақ қатынастағы екі тарап та қолданады, ал басқаларында үлкені кішіге күнделікті сөйлеу стилінде сөйлей алады. Аулақ сөйлеумен байланысты мінез-құлық үздіксіз және тайпалар арасында әртүрлі болады. Дирбал тайпасында ер адам мен оның енесі бір-біріне көзбен қараспайды, бетпе-бет тұрмайды немесе тікелей сөйлеспейді. Олар үшінші тұлғаға немесе тіпті жақын жердегі затқа жүгінуі керек. Аздап шектеулі қатынастар үшін, мысалы, ер адам мен оның күйеу атасы арасында аулақ сөйлеу стилі қолданылады және оны баяу, жұмсақ дауыспен айту керек. Ұмпила тайпасында аулақ мінез-құлықтың ең жоғары деңгейі кездеседі, онда ер адам мен оның енесі бір-бірімен мүлдем сөйлеспейді.
Avoidance speech in Australian Aboriginal languages is closely tied to elaborate tribal kinship systems in which certain relatives are considered taboo. Avoidance relations differ from tribe to tribe in terms of strictness and to whom they apply. Typically, there is an avoidance relationship between a man and his mother in law, usually between a woman and her father in law, and sometimes between any person and their same sex parent in law. For some tribes, avoidance relationships are extended to other family members, such as the mother in law's brother in Warlpiri or cross cousins in Dyirbal. All relations are classificatory – more people may fall into the "mother in law" category than just a man's wife's mother. Avoidance speech styles used with taboo relatives are often called mother in law languages, although they are not actually separate languages but separate lexical sets with the same grammar and phonology. Typically, the taboo lexical set has a one to many correspondence with the everyday set. For example, in Dyirbal the avoidance style has one word, jijan, for all lizards, while the everyday style differentiates many varieties. In Guugu Yimidhirr the avoidance speech verb bali l "travel" covers several everyday verbs meaning "go", "walk", "crawl", "paddle", "float, sail, drift", and "limp along". Corresponding avoidance and everyday words are generally not linguistically related. Avoidance forms tend to be longer than everyday forms. In some areas, the avoidance style is used by both members of the avoidance relationship; in others the senior member may talk to the junior in everyday style. Behavior associated with avoidance speech is a continuum and varies between tribes. For the Dyirbal people, a man and his mother in law may not make eye contact, face one another or directly talk to each other. Rather, they must address a third person or even a nearby object. For slightly less restricted relationships, such as between a man and his father in law, avoidance style is used and must be spoken in a slow, soft voice. An extreme case of avoidance behavior is found in the Umpila, in which a man and his mother in law may not speak at all in each other's presence.
Құпия тілдер
Бұл мәдениеттердегі балалар тілді қалыпты дамыту процесінің бір бөлігі ретінде еліктеу тілін меңгереді және оны кімдермен қолдану керектігін ерте жастан үйренеді. Сонымен қатар, кейбір тілдерде "құпия тіл" немесе "жайдарлы тіл" деп аталатын тағы бір стиль бар, ол ұлдарға қатысу рәсімдерінің бөлігі ретінде үйретіледі және тек ерлердің арасында ғана қолданылады.
Children in these cultures acquire avoidance speech forms as part of their normal language development, learning with whom to use them at a fairly young age. Additionally, a few languages have another style, called a "secret language" or "mystic language", that is taught to boys as part of initiation rituals, and is only used between men.
Африка
Әдетте, Эфиопияның оңтүстік-батысындағы Таулы Шығыс Кушит тілдерінде сөйлейтін үйленген әйелдер арнайы сөздік сөздерді қабылдау жүйесін қолданады. Камбаата және Сидамо тілдерінде бұл жүйе балиша деп аталады және қайын ата-анадан физикалық және тілдік тұрғыдан аулақ болуды қамтиды. Балишаны сақтайтын әйелдер күйеуінің анасының немесе әкесінің атымен бірдей буынмен басталатын сөздерді айтпайды. Оның орнына олар тіркестерді, синонимдерді немесе семантикалық жағынан ұқсас сөздерді, антонимдерді немесе басқа тілдерден алынған сөздерді қолдана алады. Укухлонипха – Оңтүстік Африканың нгуни банту тілдерінде, оның ішінде зулу, кхоса және свази, сондай-ақ сото тілдерінде кездесетін сөйлеуден аулақ болудың дәстүрлі жүйесі. Бұл ерекше сөйлеу стилі және оған сәйкес құрметті мінез-құлықтың көптеген жағдайларда қолданылуы мүмкін, бірақ ең бастысы – үйленген әйелдердің қайын аталарымен және басқа аға буын өкілдерімен қарым-қатынасында қолданылады. Укухлонипханы сақтайтын әйелдер осы ер адамдардың есімдерін немесе олардың есімдерімен бірдей түбірге ие сөздерді айтпайды. Олар табу сөздерді фонетикалық (дыбыстарды ауыстыру) немесе лексикалық (сөздерді синонимдермен алмастыру және т.б.) жолмен қолданбайды. Укухлонипха жүйесі сонымен қатар барлық сөйлеушілердің белгілі бір туыстардың есімдерін атаудан аулақ болуын және белгілі бір туыстардан физикалық жақтан қашықтауды қамтиды.
A special system of avoidance vocabulary is traditionally used by married women speaking Highland East Cushitic languages in southwestern Ethiopia. In Kambaata and Sidamo, this system is called ballishsha, and includes physical and linguistic avoidance of parents in law. Women who practice ballishsha do not pronounce any words beginning with the same syllable as the name of their husband's mother or father. Instead, they may use paraphrase, synonyms or semantically similar words, antonyms, or borrowings from other languages. Ukuhlonipha is a traditional system of avoidance speech in Nguni Bantu languages of southern Africa including Zulu, Xhosa and Swazi, as well as Sotho. This special speech style and correlating respectful behaviors may be used in many contexts, but is most strongly associated with married women in respect to their father in law and other senior male relatives. Women who practice ukuhlonipha may not say the names of these men or any words with the same root as their names. They avoid the taboo words phonologically (substituting sounds) or lexically (replacing words with synonyms, etc.). The ukuhlonipha system also includes avoidance of the names of certain relatives by all speakers and physical avoidance of certain relatives.