Ричард Рубенштейн: Холокосттан кейінгі теология және ойшыл

Кіріспе

Американдық раввин және теолог (1924–2021)

Ричард Лоуэлл Рубенштейн (8 қаңтар 1924 – 16 мамыр 2021) – теолог, педагог және жазушы, ол Холокосттан кейінгі теологияға жасаған жаңа үлесімен және артық халықтар мен бюрократияны әлеуметтік-саяси тұрғыдан талдауымен ерекше көзге түсті. Коннектикут штатының тұрғыны, ол өнер тарихшысы Бетти Роджерс Рубенштейнге үйленген (2013 жылы қайтыс болды).

Білім

Рубенштейн 1924 жылдың 8 қаңтарында Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол жоғары білімін реформалық иудаизм дәстүріндегі Еврей одағы колледжінде бастады. Цинциннати университетін «Бакалавр» (B.A.) дәрежесімен бітірді. Содан кейін Американың еврей теологиялық семинариясынан (консервативті дәстүр) еврей әдебиеті магистрі дәрежесін алды және сол мекемеде раввин қызметіне бекітілді. Ол кейін Гарвард діни мектебінде оқып, қасиетті теология магистрі дәрежесін алды. Ақырында докторлық зерттеулер жүргізіп, 1960 жылы Гарвард университетінен философия докторы (Ph.D.) ғылыми дәрежесін алды. Рубенштейн сонымен қатар жапон газетінде баған жазушысы болды және Холокост, теология, еврей-христиан қатынастары, этика және саясат тақырыбында бірнеше кітап жазған.

Холокост және Құдайдың өлімі

Рубенштейн 1960 жылдары Холокосттың яһуди дініне әсері мен мағынасы туралы маңызды жазушы ретінде танылды. Оның "Аушвицтен кейін" атты тұңғыш кітабы яһуди ой-санатының теологиялық шекараларын зерттейді. Рубенштейн Холокост тәжірибесінің дәстүрлі яһудилік Құдай туралы түсініктерді қиратқанын, әсіресе Ыбырайыммен жасалған келісімдегі Құдай – Израильдің тарихқа қатысқан Құдайы деген ұғымды жоққа шығарғанын дәлелдеді. Рубенштейн еврейлер енді тарихта әрекет ететін құдіретті Құдай идеясын жақтамайтынын, Израильдің таңдалған халық ретіндегі мәртебесіне сене алмайтынын айтты. Оның пікірінше, Холокосттан кейін еврейлер үмітін жоғалтты және өмірдің ешқандай түпкі мағынасы қалмады. "Жердің балалары ретінде біз өзіміздің тағдырымыз туралы иллюзиялардан арылғанбыз. Біз барлық үміт, жұбаныш және жалған ойлардан құтылдық." "Аушвицтен кейін" еңбегінде Рубенштейн келісімнің бұзылғанын мәлімдеді. Бұл оның атеист болғанын немесе діннің маңызсыз екенін білдірмейді. Алайда, ол трансценденттік емес, болмыстың негізі ретінде Құдайға сенді: "Жер" және "көз" сияқты ұғымдар, тарихтың трансценденттік Библиялық Құдайына тән "жоғары патша", "әке", "жаратушы", "судья", "жасаушы" сияқты атауларға қарама-қайшы келеді. Ол әлемді жаратқанда, еркектер сияқты, өзінен тыс бір нәрсені жасайды. Ол өзі бастаған шығармашылық процестерден тыс қалып, оларды бағалайды. Ал "жер" және "көз" ретінде Құдай ана сияқты, өзінің заты арқылы жаратады. Болмыстың негізі ретінде Құдай жаратылыстың барлық қуаныштары мен қайғысына қатысады, бұл – Құдай өмірінің ең терең көрінісі. Құдайдың өзгермейтін біртұтас өмірі мен ғаламның үнемі өзгеріп тұратын, динамикалық көптігі бірлікке негізделген шынайылықты көрсетеді. Рубенштейн Аушвицтен кейін (яғни Холокост тәжірибесінен кейін) діни өмірдің қандай формада болуы мүмкін екенін зерттеді. Ол, мүмкін, алға жылжудың жолы – бір түрлі жазықшылдыққа бет бұру деп ойлады. 1966 жылы оның еңбегі жарық көрген кезде, Габриэль Ваханян, Пол Ван Бюрен, Уильям Гамильтон және Томас Дж. Алтизер сияқты протестант теологтары арасындағы радикалды теологиялық талқылаулардың легінде пайда болды. Олардың талқылаулары қазіргі заманғы дінсіздік, ғаламға қатысты кез келген трансценденттік тәртіпке сенімнің жойылуы және оның христиандыққа тигізетін әсеріне қатысты болды. Алтизер сол кезде "біз, «Құдайдың өлімі» теологтары, қазір көрнекті еврей теологы, доктор Ричард Рубенштейнге қосылдық" деп есептеді. 1960 жылдары «Құдайдың өлімі» қозғалысы кең танымал болды және 1966 жылғы 8 сәуірдегі Time журналының мұқабасында жарияланды. Алайда, протестанттық айналымдардағы теологтар арасындағы ой-пікір қозғалысы ретінде ол 1970 жылдардың басында жаңалықтан тыс қалды.

Rubenstein emerged in the 1960s as a significant writer on the meaning and impact of the Holocaust for Judaism. His first book, After Auschwitz, explored radical theological frontiers in Jewish thought. Rubenstein argued that the experience of the Holocaust shattered the traditional Judaic concept of God, especially as the God of the covenant with Abraham, in which the God of Israel is the God of history. Rubenstein argued that Jews could no longer advocate the notion of an omnipotent God at work in history or espouse the election of Israel as the chosen people. In the wake of the Holocaust, he believed that Jews have lost hope and there is no ultimate meaning to life. [A]s children of the Earth, we are undeceived concerning our destiny. We have lost all hope, consolation and illusion. In After Auschwitz, Rubenstein argued that the covenant had died. He did not mean he was now an atheist, nor that religion had to be discarded as irrelevant. However, he believed not in a transcendent God, but in God as the ground of being:

Terms like "ground" and "source" stand in contrast to the terms used for the transcendent biblical God of history who is known as a supreme king, a father, a creator, a judge, a maker. When he creates the world, he does so as do males, producing something external to himself. He remains essentially outside of and judges the creative processes he has initiated. As ground and source, God creates as does a mother, in and through her own very substance. As ground of being, God participates in all the joys and sorrows of the drama of creation which is, at the same time, the deepest expression of the divine life. God's unchanging unitary life and that of the cosmos' ever changing, dynamic multiplicity ultimately reflect a single unitary reality. Rubenstein explored what the nature and form of religious existence could possibly comprise after Auschwitz (i. e., after the experience of the Holocaust). He suggested that perhaps the way forward was to choose some form of paganism. When his work was released in 1966, it appeared at a time when a "death of God" movement was emerging in radical theological discussions among Protestant theologians such as Gabriel Vahanian, Paul Van Buren, William Hamilton, and Thomas J. J. Altizer. Among those Protestants, the discussions centred on modern secular unbelief, the collapse of the belief in any transcendent order to the universe, and their implications for Christianity. Theologians such as Altizer felt at the time that "as 'Death of God' theologians we have now been joined by a distinguished Jewish theologian, Dr Richard Rubenstein." During the 1960s, the "Death of God" movement achieved considerable notoriety and was featured as the cover story of the April 8, 1966, edition of Time magazine. However, as a movement of thought among theologians in Protestant circles, it had dissipated from its novelty by the turn of the 1970s.

Біріктіру шіркеуі

Рубенштейн Біріктіру шіркеуінің жақтаушысы болды және оның кеңесшілер кеңесінде, сондай-ақ шіркеуге тиесілі «Вашингтон Таймс» газеті директорлар кеңесінде қызмет етті. 1990 жылдары ол Бриджпорт университетінің президенті болды, ол сол кезде шіркеумен байланысты болған. Рубенштейн шіркеудің негізін қалаушы Сун Мён Мун туралы былай деді:

Мен әсіресе пастор Мунның коммунизмге қарсы күреске берілгендігін бағаладым. Ол өзінің жеке тәжірибесінен және діни нанымынан осы қозғалыстың қаншалықты қасіретті саяси және әлеуметтік жара екенін түсінді. 1961 жылдың тамызында Берлин қабырғасы салынып жатқанда мен Шығыс және Батыс Берлинде болдым, ал 1965 жылы коммунистік Польшаны араладым. Өкінішке орай, менің либералды ғалым әріптестерімнің көпшілігі пастор Мун сияқты осы қауіптің толық мәнін түсінбеді. Мен пастор Мунның коммунизмге қарсы күресінің салмақтылығына тәнті болдым. Ол коммунизмнің зұлымдығын түсінді, бірақ Михаил Горбачев және Ким Ир Сен сияқты коммунистік көшбасшылармен олардың көзқарасын өзгерту немесе жұмсарту үмітімен кездесуге дайын болды.

Басқа жазбалар

Рубенштейн өзінің "Менің бауырым Пауыл" атты кітабында Пауыл елшісінің психоаналитикалық зерттеуін жасады. Ол кейінгі жазбаларында Холокост тақырыбын одан әрі дамытты және Кабалаға сүйене отырып, Құдай туралы бұрынғы көзқарастарының кейбірін өзгертті.

Бағалаулар

"Гитлердің серігі" ме?: Закари Брайтерман, Ричард Рубенштейннің трагикалық теологиясы", "Қазіргі иудаизм", 17/1 (ақпан 1997), 75–89 б. Закари Брайтерман, (Құдай) Аушвицтен кейін (Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1999). Якоб Джоц, Аушвицтен кейінгі еврей халқы және Иса Мәсіх (Гранд-Рапидс: Бейкер, 1981). Майкл Морган, Аушвицтен әрі: Америкадағы Холокосттан кейінгі ойлар (Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 2001). Бетти Роджерс Рубенштейн және Майкл Беренбаум, ред., Қандай Құдай? Ричард Л. Рубенштейннің құрметіне арналған мақалалар (Ланхам: Америка университетінің баспасы, 1995).