Кіріспе
Palmaria palmata, сондай-ақ дульсе, диллиск немесе дилск (ирланд және шотланд гаэл тілінде duileasc/duileasg), қызыл дульсе, теңіз салат жапырақтары немесе креатнах деп аталады, бұл қызыл балдыр (Rhodophyta), бұрын Rhodymenia palmata деп белгіленген. Ол Атлант және Тынық мұхиттарының солтүстік жағалауларында өседі. Бұл кең таралған жеңіл тағам. Исландияда, онда оны соль деп атайды, ол ғасырлар бойы диеталық талшықтың маңызды көзі болып табылады.
Palmaria palmata, also called dulse, dillisk or dilsk (from Irish/Scottish Gaelic duileasc/duileasg), red dulse, sea lettuce flakes, or creathnach, is a red alga (Rhodophyta) previously referred to as Rhodymenia palmata. It grows on the northern coasts of the Atlantic and Pacific Oceans. It is a well known snack food. In Iceland, where it is known as söl , it has been an important source of dietary fiber throughout the centuries.
Тарих
Бұл түрдің ең ерте жазбасы Шотландиядағы Иона аралында кездеседі, онда христиан монахтары 1400 жылдан астам бұрын оны жинаған.
Сипаттама
Дулсаның тік жапырағы дискоидты тұтқасы және қысқа, көзге көрінбейтін сабау арқылы эпифиттік түрде ламинария сабауына немесе тастарға бекінеді. Жапырақтарының пішіні мен түсі қызғылт түстен қызыл-мозол түске дейін өзгеріп, терідей серпімді болады. Жалпақ жапырақ тәрізді жапырақ біртіндеп кеңейіп, ұзындығы және ені әртүрлі болатын кең сегменттерге бөлінеді, олардың шеттерінен жазық, үшбұрышты көбеюлер өсе алады. Жапырақтың сыртқы қабығы кіші жасушалардан тұрады, олар 0,35 мм қалыңдыққа дейін ірі жасушалардан тұратын миды қоршап тұрады. Эбботт пен Холленберг (1976) еңбектерінде Rhodymenia palmata var. mollis туралы айтылған деректер қазір басқа түрге жатады деп саналады: Palmaria mollis (Setchel et Gardner) van der Meer et Bird. Бірақ Dilsea жапырақтары ұзындығы және ені артық терідей серпімді болады. P. palmata-дан айырмашылығы, ол тармақталмайды және жапырақтың шетінен өсіп-өнулер немесе тармақтар пайда болмайды, бірақ ескі жапырақтары айырылуы мүмкін.
Өмірбаян
1980 жылға дейін толық гаплодиплоидтық өмір салқымы толыққанды түсіндірілмеген. Өмір салқымында екі кезең бар, оның ішінде екі жынысты – бөлек еркек және әйел өсімдіктері бар гаплоидты кезең. Ірі гаплоидты өсімдіктер еркек болып келеді және спорангияға ие. Сперматиальды сорлар гаплоидты еркек өсімдіктің жапырағының көп бөлігінде шашыраңқы түрде орналасқан. Еркек өсімдіктер жалпақ жапырақ тәрізді болып келеді және аналық қабықтың карпогониясын ұрықтандыратын сперматия өндіреді. Әйел гаметофиті өте кішкентай, тоқталған немесе қабықшамен жабылған, карпогония, әйел ядросы жас өсімдіктерде жеке жасушалар түрінде кездеседі. Әйел өсімдіктер өте ұсақ (1 мм-ден кем) және ұрықтанғаннан кейін пайда болатын диплоидты өсімдікпен бірігіп өседі. Тетраспоралар пісіп жетілген диплоидты жапырақшада шашыраңқы сорлар (споралар) түрінде кездеседі. Ересек тетраспорофит тетраспораларды мейоз арқылы төртеуден өндіреді.
Экология
P. palmata таяп судан басталып (жоғары және төмен су арасындағы аймақ) қорғалған және ашық жағалауларда 20 м немесе одан да тереңдікке дейін өседі. Исландия, Атлантикалық Канада және АҚШ-тың солтүстік-шығысы. Оны көптеген денсаулыққа пайдалы тағамдар сататын дүкендерден немесе балық базарларынан табуға болады, сондай-ақ жергілікті дистрибьюторлардан тікелей тапсырыс беруге болады. Кейбір елдерде оны малға жем ретінде де қолданады. Дюльсе басқа көкөністерге қарағанда минералдар мен витаминдердің жақсы көзі болып табылады, адамға қажетті барлық іздік элементтерді қамтиды және жоғары белок құрамына ие. Солтүстік Ирландияның Бэлликастел қаласында ол дәстүрлі түрде Олд Ламмас жәрмеңкесінде сатылады. Бұл Каузвей жағалауында ерекше танымал. Бұл дәстүр тез жойылып бара жатқанмен, көптеген адамдар өздері дюльсе жинап алады. Олстердің Даун графтығынан Донегал графтығына дейінгі жағалау бойында кептірілген күйінде, пісірмей, дәмдік ретінде жейді. Ирландияның батыс жағалауында бұл өсімдікке дилиск деп атайды. Дилиск әдетте кептіріліп, теңіз жағалауындағы қалалардағы дүкендерде дәмдік тағам ретінде сатылады. Орегон штатының университетінің Хатфилд теңіз ғылым орталығының ғалымдары Тынық мұхиты дюльсесінің (P. mollis) тез өсетін түрін іріктеді. Бастапқыда оны балық шаруашылығында аборлонға жем ретінде қолдану жоспарланған, бірақ олардың түрі қуырылғанда беконға ұқсас дәмі бар екенін мәлімдейді.
Тарату
P. palmata – Атлантика мұхитының Еуропа жағалауында кездесетін Palmaria туысының жалғыз түрі. Оны Португалиядан Балтық теңізінің жағалауларына дейін, сондай-ақ Исландия мен Фарер аралдарында табуға болады. Бұл түр Арктикалық Ресей, Арктикалық Канада, Атлантикалық Канада, Аляска, Жапония және Корея жағалауларында да өседі.
Паразиттер мен аурулар
Бұл өсімдіктерді паразиттік нематодалар, копеподтар немесе бактериялар тудырған галлдардың (ісіктердің) жұқтыруы белгілі. Олар "жануардың болуына байланысты пайда болған тіндік өскіндер" деп тіркелген.