Кіріспе

Ағылшын құқығында эстоппл – белгілі бір жағдайларда адамның белгілі бір құқықтарға немесе бұрынғы деректер жиынтығынан өзгеше деректер жиынтығына (мысалы, айтылған сөздер немесе жасалған әрекеттер) сүйенуіне кедергі келтіру үшін қолданылатын құқықтық ілім. Эстоппл, мысалы, кредитор борышкерге қарызын кешіргенін хабарлап, кейін соманы қайтаруды талап еткен жағдайда туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда кредитор өзінің заңды түрде төлеуге құқығын пайдалана алмайды, себебі кредитор қарыз енді жоқ деп мәлімдеген. Жалға беруші жалға алушыға белгілі бір кезеңде жалдау ақысын төлеудің қажеті жоқ екенін айтуы мүмкін ("соғыс аяқталғанға дейін жалдау ақысын төлеудің қажеті жоқ"). Соғыс аяқталғанға дейін жалға беруші соғыс кезеңіндегі жалдау ақысын талап етуден "тыйылады". Эстоппл сақтандыру құқығында маңызды рөл атқарады, онда сақтандырушының немесе агенттің кейбір әрекеттері сақтандырушыға талапты қабылдамауға мүмкіндік бермейді. Ағылшын құқығында эстопплдің көптеген түрлері бар. Соттар олардың арасындағы байланыстың көбінесе нашар екенін бірнеше рет атап өткен. Treitel on Contracts еңбегінде "әділетсіздік олардың арасындағы байланысты қамтамасыз етеді" делінген. Бірақ олардың "жекелеген талаптары мен қолданылу салалары" әртүрлі. Соттар жалпы алғанда, жалғыз біртұтас негіз немесе принципті құруға тырысудан бас тартты; First National Bank plc v Thompson [1996] Ch 231 CA ісінде Лорд Миллетт: "Барлық эстопплдердің қазір өкілдік ету арқылы біртұтас эстопплге біріктірілгенін және олардың барлығы бірдей қағидамен реттелетінін көрсетуге жасалған әрекет ешқашан кең қабылдауға ие болған жоқ" деді.

Өкілдік арқылы тыйым салу

"Фактыны бейнелеу арқылы эстоппель" терминін Джордж Спенсер Бауэр енгізген. Эстоппельдің осы түрі "Halsbury's Laws of England, 16-том, 2-бөлім, 2003 жылғы қайта басылымда" "факты бойынша өкілдік арқылы ортақ құқық эстоппелі" деп аталады. I.2.2-тармақта фактіні бейнелеу арқылы эстоппель келесідей анықталады:

Екінші анықтама 9.02-тармақта келтірілген:

Өкілдік мәлімдеме немесе мінез-құлық арқылы жасалуы мүмкін. Өкілдік анық және түсініксіз болуы керек, бірақ сөйлеуге міндеттілік болған жағдайда үндемеуден немесе сақтық міндеті туындағанда немқұрайлылықтан өкілдік туындауы мүмкін. Англия заңнамасына сәйкес, фактіні бейнелеу арқылы эстоппель іс шағысуға негіз бола алмайды, бірақ ол қорғау құралы ретінде немесе іс шағысуға қолдау көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Англия соттары фактіні бейнелеу арқылы эстоппельде әділетсіздікті ескеретініне қатысты пікірталас бар, бірақ Австралия соттары мұны анық жасайды. Лорд-судья Льюисон еңбек дауы сот ісін тоқтату кезіндегі жағдайларға қатысты шешім шығарғанда, апелляциялық шағым беруші доктор Шриватса өзінің ісін тоқтату арқылы талаптарының негізін мойындауға ниеттенбеген деген қорытындыға келді. Доктор Шриватсаның алдын ала шешімге қарсы берген апелляциясын қабылдап, алғашқы инстанция судьясымен құрметпен келіспей, ол судьяның шешімінің салдары Мюмери ЛЖ айтқандай, Саджид Суссекс Мұсылман қоғамына қарсы істе:

Әділ естоппель

Жоғарыда айтылғандай, ағылшын құқығы бойынша, міндеттемелік және мүліктік естоппл – әділеттік естопплдің екі түрі болып табылады.

Промиссиондық эстоппл (келісімшарт құқығы)

Уәдеге сүйену – бұл бір тараптың белгілі бір әрекеттен бас тартуын қамтамасыз ететін құқықтық қағида, себебі бірінші тарап мұндай әрекет жасамаймын деп уәде берген, ал екінші тарап осы уәдеге сеніп, оған сәйкес әрекеттер жасаған. Ағылшын құқығында, ешқандай сыйақысыз берілген уәде, әдетте, күшін жоймайды және тегін уәде деп аталады. Мысалы, автосалон қызметкері демалыс күндері машина сатпаймын деп уәде берсе, бірақ сатса, бұл уәде орындалмайды. Уәдеге сүйену – бұл ережеден туындайтын ерекше жағдай. Уәдеге сүйену қағидасы алғаш рет Hughes v Metropolitan Railway Co ісінде қалыптасты, бірақ Lord Denning Central London Property Trust Ltd v High Trees House Ltd ісінде қайта жаңғырғанға дейін ұзақ уақытқа дейін естен шығып кеткен. Бұл істе талапкерлер жалдаушыларға жылдық 2500 фунт стерлингке пәтерлерді жалға берді. Бірақ олар 1250 фунт стерлингке жалдау ақысын төмендетуге келісті, себебі жалдаушылар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондон эвакуацияланғаннан кейін жеткілікті жалдаушы таба алмады. Бұл жалдау ақысын төмендету уәдесі ешқандай сыйақымен қамтамасыз етілмеген. Соғыс аяқталғаннан кейін пәтерлер толық жалдауға берілді, талапкерлер толық жалдау ақысын қайтаруды талап етті. Denning судьясы олардың 1945 жылдың соңғы екі тоқсанынан бастап осы құқыққа ие екенін айтты. Denning сондай-ақ, егер талапкерлер толық соманы қайтаруға тырысса, оларға рұқсат етілмес еді, тіпті ешқандай сыйақы болмаған жағдайда да. Себебі талапкер жартылай жалдау ақысын қабылдайтынын мәлімдеген, ал жалдаушы осыған сәйкес әрекет еткен. Уәдеге сүйену үшін (1) сөздермен немесе іс-әрекеттермен нақты уәде беру, (2) уәде берушінің уәдеге сүйеніп, жағдайын өзгертуі (міндетті түрде зиянға ұшырауы қажет емес), (3) егер уәде беруші уәдесінен бас тартса, әділетсіздік тууы керек. Уәдеге сүйену – «қалқан, емес қылыш» – оны жеке іс-әрекеттің негізі ретінде пайдалануға болмайды. Ол сондай-ақ құқықтарды жоймайды. High Trees ісінде талапкер компания 1945 жылдың басынан бастап толық жалдау ақысын қайтаруға құқылы болды (бірақ бұрынғы төленбеген жалдау ақысы жоғалды), бірақ бастапқы уәде берілгеннен кейін тиісті ескерту мерзімі берілген жағдайда кез келген уақытта толық жалдау ақысын қайтаруға құқылы болар еді. Уәдеге сүйену – бұл әділеттік құқығының (жалпы құқыққа қарама-стан) құрылымы, сондықтан дискрециялық сипатта болады. D & C Builders Ltd v Rees ісінде соттар 482 фунт стерлингтік қарыздың 300 фунт стерлингтік бөлігін қабылдау туралы уәдеді мойындаудан бас тартты, себебі ол мәжбүрлеу арқылы алынған. Combe v Combe ісінде Denning уәдеге сүйенудің әділеттік сипатын түсіндірді, бұрынғы әйелінің мұқтаж күйеуінен қаражат алу үшін оны «қылыш» ретінде пайдалануға рұқсат бермей. Бір тарап қарызды толық төлеу үшін төмен соманы қабылдауға уәде берген кезде, егер қарызкер бұрын келісілгеннен ертерек төлем ұсынса, уәдеге сүйену қолданылмайды. Бұл ереже Pinnel ісінде қалыптастырылды және Foakes v Beer ісінде бекітілді. Алайда, бұл ереже 2007 жылғы Collier v Wright Ltd ісінде күмәндік тудырды. Уәдеге сүйенуді білімді жасыруға байланысты уәдеге сүйенуден (нолиссри уәдеге сүйену) шатастырмау қажет. Бұл жағдайда келісімшарттың бір тарапы екінші тарапқа келісімшарттың құны немесе оның табысты болу/болмауы туралы білімі бар екенін білдіреді, бірақ осы білімімен бөлісуден бас тартады немесе «жоқ» деп жауап береді. «Нол» белгісі бар тарап оны жасырудан босатылады және оны әділеттік бойынша жариялауға міндетті. Алайда, меншік құқығына байланысты уәдеге сүйену де келісім арқылы туындауы мүмкін. Бұл саладағы жетекші іс – Ramadan v Dyson.

Құпиялылықпен тыйым салу

Заңдық күші бар келісімшарт бір тарап ұсыныс жасағанда және екінші тарап оны қабылдағанда туындайды. Келісімшарт ұсыныстан және қабылдаудан, құқықтық қатынас құру ниетінен және келісімшартты заңды түрде орындауға қабілетті ететін сыйлықтан тұруы керек. Келісімшарт құқығында сыйлық келісімшарттың мәмілесімен байланысты, келісімшарттың әрбір тарапы уәде беруші де, уәде алушы да болуы тиіс. Олардың әрқайсысы бір жақтан пайда, екінші жақтан зиян көруі керек. Currie v Misa ісінде сот сыйлықтың классикалық анықтамасын берді, сыйлықты уәде алушыға зиян келтіру немесе уәде берушіге пайда әкелу деп түсіндірді. Lush J: «Заң бойынша құнды сыйлық, бір тарапқа қандай да бір құқық, мүдде, пайда немесе үлеске ие болуынан немесе екінші тараптың берген, көтерген немесе мойындаған қандай да бір шешімінен, зиянынан, шығынынан немесе жауапкершілігінен тұруы мүмкін». Сондықтан, сыйлық туралы доктринаны соттар келісімдердің немесе уәделердің заңды түрде міндетті деп танылуына қатысты шешімдерде маңызды рөл атқаратын ережелер жиынтығы ретінде қарастыруға болады. Promissory estoppel – келісімшарт құқығында қолданылатын термин, ол әдетте орындалатын келісімшарт болмаған жағдайларда қолданылады. Promissory estoppel-дің келісімшарт құқығындағы маңыздылығы – ол келісімшарт құқығы саласына жататын, бірақ сыйлықтың болмауына байланысты орындалмаған заңдық міндеттемелерді дәлелдеуге мүмкіндік берді. Promissory estoppel уәделердің сыйлық берілмеген жағдайда да заңды түрде міндетті болуына жол ашады. Promissory estoppel болашақ мінез-құлқының бір түрімен байланысты. Promissory estoppel доктринасы келісімшарттың толық орындалуын қамтамасыз етпеуі мүмкін. Келісімшарт заңды түрде орындалатын болуы үшін, іс бойынша нақты фактілер promissory estoppel элементтерін дәлелдеуі керек. Егер келісімшарттағы уәделерді орындау әділетсіздікке алып келмейтін болса, promissory estoppel доктринасы бойынша келісімшарттағы уәделер орындалады. Lord Justice Denning promissory estoppel саласындағы жетекші тұлға, Central London Property Trust Ltd v High Trees House Ltd ісінде кофе бұршақтарын сату шарты фунт стерлингпен төленуге келісілген. Сатушылар бағаның Нигерия фунтында төлену керектігін көрсеткен есеп-фактура жіберді. Сол кезде фунт стерлинг пен Нигерия фунтының құны тең болды. Сатып алушылар ешқандай наразылық білдірмей жеткізілімді және есеп-фактураны қабылдады. Кейіннен фунт стерлинг құны Нигерия фунтына қатысты күрт төмендеді. Сатып алушылар келісімшартта көрсетілгендей фунт стерлингке қайта оралуға тырысты. Сатып алушылардың есеп-фактураны қабылдауы осы шарттарда қабылдауға қатысты нақты және түсінікті уәде болды.

Діннің өзі тек қана "Қалақ" емес, "Қилық" болып табылады.

Толық күшін қолданумен әділдік принципінің эстоппелі тек сот ісінде оны "қалқан ретінде ғана, емес, қылыш ретінде" пайдалануға рұқсат береді, бұл доктринаның қолданылуын тек бір тарапқа қорғаныс ретінде ғана шектейді және оны екінші тарапқа қарсы іс-қимылдың негізі ретінде пайдалануға болмайды. Combe v Combe ісінде күйеу ажырасқан әйеліне алимент төлейтін уәде берген, бірақ оны орындамаған. Әйел уәдесін орындауға мәжбүрлеу туралы талап арыз берді, эстоппелдік уәдеге сүйенді. Сот эстоппелдік уәде талапқа негіз бола алмайды және келісімшарт жасасу кезінде қарастырылатын талаптар әлі де маңызды екенін мәлімдеді. Эстоппелдік уәде – уәде берушінің уәде алған адамның сүйенген мәлімдемесінің рас екенін жоққа шығаруына кедергі келтіретін дәлелдеу ережесі. Деннинг Лорд былай деді: «Бұл принцип бұрыннан болмаған жаңа іс-қимыл себептерін жаратпайды. Ол тек тараптың өздерінің қатаң заңдық құқықтарын талап етуіне кедергі келтіреді, егер оларды орындау әділетсіз болса». Алайда, Evenden v Guildford City AFC ісіндегі шешімдерге байланысты бұл талап өзгерген сияқты көрінеді, онда соттар «эстоппелдік уәде іс-қимылдың негізі бола алады» деп тапты. Алғашқы істерде нақты және күмәнді емес міндеттеме болуы керек екендігі көрсетілді. Алайда, бұл Secretary of State for Employment v Globe Elastic Thread Co Ltd ісінде күшін жойды. Уәде немесе мәлімдеме «нақты» және «біржақты» болуы керек, бірақ бұл уәде немесе мәлімдеме міндетті түрде жазбаша түрінде берілуі керек дегенді білдірмейді. «Кедергі» ұғымы жалпы құқық және әділдік жүйелерінде белгілі бір құқықтарды тоқтата тұру құралы ретінде танылған, бірақ кейін тиісті хабарлама арқылы қайта жаңартылатын құрал ретінде танылған. Hughes v Metropolitan Railway Co ісінде жер иесі жалға алушыларына, егер олар пәтерлерін 99 жылға жалға алса, төбелерін өз есебінен жөндеуге уәде берді. Жалға алу шарттарына қол қойылғаннан кейін үй иесі төбені жөндеуге 15 000 фунт стерлинг жұмсады. Үй иесі жөндеу шығындарына қатысу үшін жалға алушылардан үлескерлік талап етті. Жалға алушылар уәде болғандықтан төлеуден бас тартты. Үй иесі Карр өзінің уәдесіне сүйене алмайтынын, өйткені ол уәдеге сәйкес әрекет етпегенін, оның уәде берілмесе де жалға алуға келісетінін мәлімдеді. Алайда, Деннинг Лорд келісімшарттарды талқылау кезінде тараптар берген уәделерден эстоппелдік уәде туындауы мүмкін деп санайды. Durham Fancy Goods v Michael Jackson ісінде де ұқсас пікірлер айтылды, онда Дональдсон судьясы келісімшарттық қатынас маңызды емес екенін, егер «белгілі бір жағдайларда жауапкершілік пен айыптарға әкелуі мүмкін бұрыннан бар құқықтық қатынас» болса, мәлімдеді.

Өкілділікке зиянды сенім

Уәде берушіге бастапқы уәдесіне қайта оралуға рұқсат берілсе, туындайтын мүмкін зиянның немесе зиянға ұшыраудың дәлелі қажет. Ajayi v Briscoe ісінде Ұлыбританияның құпия кеңесі уәде алған адам уәдеге сүйеніп өзінің жағдайын өзгерткенімен, жалпы зиянға ұшырамаған жағдайда, эстоппелдің болмауы туралы шешім шығарды. Alan Co. Ltd v El Nasr & Import Co. ісінде Деннинг уәде бойынша эстоппел үшін зиян міндетті түрде болуы керек емес екенін айтты. Сондықтан, уәде бойынша эстоппел туралы талаптың қабылдануы үшін уәде алған адамның жағдайында өзгеріс болуы тиіс. Осы қарапайым құрамы уәде бойынша эстоппел доктринасының дамуындағы негізгі және орталық тақырып болып табылады.

Шарттық міндеттемелер мен құқықтарды уақытша тоқтата тұру

Бұл доктрина тараптардың келісімшарттан туындайтын бастапқы құқықтарын толығымен жоймайды. Ол тек осындай құқықтың тоқтатылуын қамтамасыз етеді, оны белгілі бір оқиға немесе уақыт өткен соң қайта жаңғыртуға болады. Tool Metal Manufacturing v Tungsten ісінде соттар, уәделі естоппель әдетте заңды құқықтарды жоюдың орнына тек тоқтата тұратынын мәлімдеді. Дегенмен, егер мерзімді төлемдер болса және төлемдерді азайтуға уәде берілген жағдайда, уәделі естоппель заңды құқықтарды жою үшін қолданылуы мүмкін. Эстоппельдің қолданылу саласына қатысты соңғы шектеу мынада: бұл доктрина өткен және қазіргі оқиғаларға қатысты мәлімдемелерге ғана қолданылады, болашақ оқиғаларға қатысты міндеттемелерді ескермейді. Алайда, уәделі естоппель уәде берушінің жартылай төлемнен кейін біржолғы сома талап ету құқығын мүшелеуге болады. D & C Builders Ltd v Rees ісінде,

Эстоппель беру

Азаматтық құқықта мәселе бойынша естоппель немесе res judicata (сөзбе-сөз аударғанда "факт шешілді") қолданылуы салыстырмалы түрде даусыз. Бұл – бір мәселе әртүрлі тараптар болған жағдайда да бірнеше рет сотта қарастырылмауы керек деген жалпы қоғамдық мүдделілік принципін көрсетеді. Қылмыстық құқықтағы қолданылуы, яғни қос сотталу, бір адамның бір қылмыс үшін екі рет сотталмауы керек екенін көздейді. Бірмингем алтылығына қатысты маңызды сот ісі болды, онда Лордтар палатасы Хантерге қарсы Батыс Мидлендс полициясының бас комиссары ісінде мәселе бойынша естоппель қолданылғанын шешті. Алайда, олардың бұрынғы қылмыстық ісінде олар жақындықта шабуылға ұшырағанын, сол арқылы мойындауға қол жеткізгендерін айтқан, бірақ сол сот шабуыл туралы айыптаманы қабылдамаған еді. Лорд Диплок былай деді:

Басқа естопплер

Estoppel in pais (сөзбе-сөз "көзге көргендей акті" немесе "ресми акті") - жалпы құқықтағы өкілдік арқылы естоппль мен теңдік естопплінің тарихи бастауы. Estoppel in pais және equitable estoppel американдық құқықтық терминологияда жиі алмастырылып қолданылады. Англия құқығында түсінілетін келісім бойынша естоппль (келісім арқылы естоппль деп те аталады) екі тарап келісімшартты ортақ болжамға немесе осы келісімшарттың құқықтық салдары (немесе түсіндіруі) туралы өзара түсіністікке негізделген шартты келіссөздер жүргізгенде немесе оны іске асырғанда туындайды. Егер олар (i) екеуі де екінші тараптың осыған сүйене отырып әрекет ететінін білген болса және (ii) олардың келесі әрекеттері осыған байланысты реттелген болса, онда олар осы сенімге, болжамға немесе түсіністікке міндетті болады. Келісім бойынша естоппль – бұл толыққанды естоппль емес, ол өкілдік арқылы естоппль, уәделік естоппль немесе меншік естопплінің бір түрі, бірақ олардың арасында біріншісі ең көп кездеседі. Іс-әрекет арқылы тыйым салу – бұл дәлелдеме ережесі. Іс-әрекеттегі мәлімдеме, әдетте, іс-әрекеттің мазмұнында көрсетілген фактілер, іс-әрекеттің тараптары үшін шешуші дәлел болып табылады. Тараптар басқаша мәлімдеуге құқықтары жоқ.