Кіріспе

Hadley & Anor v Baxendale & Ors [1854] EWHC J70 – Англияның шарттасу құқығы саласындағы маңызды іс. Ол шарт бұзу салдарынан туындайтын залапты анықтаудың негізгі қағидасын белгілейді: шартты бұзған тарап шарттасқан тараптардың болжауы мүмкін болған барлық зиянға жауапты болады. Дегенмен, егер екінші тарап шартты бұзған тараптың білмейтін арнайы ақпаратқа ие болса, шартты бұзған тарап тек оларға қолжетімді ақпарат негізінде болжаған зиянға ғана жауап береді.

Фактілер

Арызданушылар, Хэдли мырза және тағы біреуі, диірменшілер және ұн тартқыштар болып, серіктестікте жұмыс істеді. Диірмендегі бу машинасының коленвал білігі жыртылып қалғандықтан, Хэдли Гринвичтегі W. Joyce & Co компаниясына жаңасын жасауға тапсырыс берді. Жаңа коленвал жасалмас бұрын, W. Joyce & Co компаниясы жаңа коленвалдың бу машинасының басқа бөліктерімен дұрыс сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін, бұзылған коленвалды оларға жіберуді талап етті. Хэдли айыпталушы Баксендейл және басқалармен келісімшарт жасасып, коленвалды инженерлерге жөндеуге белгілі бір мерзімге дейін 2 фунт стерлинг пен 4 шиллингке жеткізуді тапсырды. Баксендейл көрсетілген мерзімде жеткізе алмады, бұл Хэдлидің бизнесіне зиян келтірді. Хэдли Баксендейлдің кешіктірілген жеткізілімінен туындаған шығындары үшін сотқа жүгінді, ал қазылар Хэдлиге 50 фунт стерлинг өтемақы берді. Баксендейл шағымданып, Хэдлидің кешіктірілген жеткізілімнен қандай да бір зиян шегетінін білмегенін мәлімдеді. Осы іс бойынша апелляциядағы негізгі мәселе – келісімшартты бұзу ісінде жауапкерді, келісімшарт бұзудан туындаған зиянды білмеген жағдайда да, жауапкершілікке тартуға бола ма екені болды.

Үкім

Эксшекер соты, барон сэр Эдвард Холл Альдерсон басшылығымен, Хэдлиге жоғалған пайданы өндіруге рұқсат бермей, Баксендейлдің жалпы болжауға болатын зияндар үшін ғана жауапты екенін, немесе Хэдли ерекше жағдайларын алдын ала хабарласа, жауапкершілік туатынын мәлімдеді. Тараптың бір нәрсені жөндеуге жібергендігі, мерзімінде жеткізілмесе пайдадан қағылатынын көрsetпейді. Сот Хэдлидің осы келісімшартқа осындай ауыр салдарларды тудырмайтын басқа жағдайларда да келісе алатынын ұсынды және ерекше жағдайлар болған жағдайда тараптар өздері жасаған келісімшартта бұзушылық үшін қосымша өтемақы туралы шарттарды қоюға құқылы екенін атап өтті. Альдерсон барон былай деді:

Біздің ойымызша, мұндай жағдайда дұрыс қағида мынадай: егер екі тарап келісімшарт жасасса, олардың біреуі оны бұзса, екінші тарапқа осы келісімшарт бұзылуына байланысты тиесілі өтемақы, келісімшарт бұзылуынан табиғи түрде туындайтын, яғни әдеттегі жағдайларға сәйкес немесе тараптар келісімшарт жасаған кезде бұзудың ықтимал салдары ретінде ойша болған нәрселерге ғана негізделуі керек. Егер талапкерлер келісімшарт жасалған кездегі ерекше жағдайларын жауапкерлерге хабарлап, осылайша екі тарапқа да белгілі болған болса, мұндай келісімшарт бұзылуынан туындайтын зиянды өтемақы, олардың осы белгілі және хабарланған ерекше жағдайларда келісімшарт бұзылуынан туындайтын зиянның мөлшеріне тең болуы керек. Алайда, егер бұл ерекше жағдайлар келісімшартты бұзған тарапқа мүлдем белгісіз болса, онда ол ең көп дегенде, келісімшарт бұзылуынан жалпы алғанда және ерекше жағдайлардың әсері жоқ көптеген жағдайларда туындайтын зиянның мөлшерін ғана ескере алады. Өйткені ерекше жағдайлар белгілі болғанда, тараптар осы жағдайда зиянды өтеу туралы арнайы шарттармен келісімшарт бұзылуын ескере алатын еді, және оларды осы мүмкіндіктен айыру әділетсіз болар еді. Біздің ойымызша, қазылар алқасы келісімшарт бұзылуынан туындайтын зиянды бағалауда осы қағидаларға басшылық етуі керек. Бірақ, диірмендердің бұзылған біліктерді тасымалдаушы арқылы үшінші тұлғаларға жіберген көптеген жағдайларында, мұндай салдарлар, әдетте, орын алмайды, және бұл ерекше жағдайлар талапкерлер тарапынан жауапкерлерге ешқашан хабарланбаған. Осыған байланысты, пайданың жоғалуы келісімшарт бұзылуының салдары ретінде қарастырылмайды, өйткені екі тарап та осы келісімшартты жасаған кезде оны әділ және ақылға қонымды түрде болжауы мүмкін емес.