Кіріспе

Спортшылардың неврологиялық жарақаттары
Медицинада «тітіркендіргіш», сондай-ақ «күйдіргіш» немесе «жүйке қысылуы» жарақаты деп аталатын бұл жағдай, көбінесе хоккей, регби, американдық футбол және күрес сияқты жоғары контактілі спорт түрлерінде спортшыларға түсетін неврологиялық жарақат. Омыртқа жарақаты бір қолға дейін созылатын күйдіргіш немесе шаншып тұратын ауырсынумен, содан кейін қолдардың, оның ішінде бицепс, дельтоид және спинати бұлшық еттерінің уақсуы мен әлсіздігімен сипатталады. Көптеген спортшылар тітіркендіргіш жарақатқа ұшырайды, бірақ көбінесе олар туралы медициналық қызметкерлерге хабарланбайды. Басы мен мойнына күшті соққы алған кез келген адам омыртқа жарақаты болу мүмкіндігіне байланысты дереу медициналық қарап-тексеруден өтуі керек. Шындығында, жарақат алған адамда омыртқа жарақаты жоқ екені дәлелденгенше, омыртқа жарақаты бар деп есептеген жөн, себебі:
Жарақаттан емдеуге дейінгі уақыт асқынулардың ауырлығын және қалпына келу мүмкіндігін анықтауда маңызды рөл атқарады.
Қауіпті омыртқа жарақаты әрқашан бірден байқала бермейді. Егер оны уақтылы анықтамаса, жағдай нашарлауы мүмкін.
Уақсу немесе сал болу бірден пайда болуы немесе омыртқа миының ішінде немесе айналасында қан кету немесе ісіну пайда болғанда біртіндеп дамуы мүмкін.

Механизм

Стингердің үш негізгі механизміне тікелей соққылар алу, қолдың жоғарғы бөлігіндегі брахиальды плекстің созылуы және қысылуы жатады, ал брахиальды плекс жарақаттарының көпшілігі созылу арқылы қысылу механизмі болып табылады. Стингер – бұл брахиальды плекс арқылы қолдың жоғарғы бөлігіне жүйке талшықтарының жеткізілуінің шектелуінен туындайтын жарақат. Бракхиальды плекс, жұлынның 5-ші мойын сегментінен бастап, 1-ші кеуде сегментіне дейінгі жүйкелердің алдыңғы тармақтарынан қалыптасады. Бракхиальды плекс қолдың жоғарғы бөлігін, сондай-ақ мойын мен иықтың кейбір бұлшық еттерін иннервациялайды. Бракхиальды плекске зақым, жүйкелердің бас пен мойыннан тым көп созылуынан пайда болуы мүмкін; ең алдымен зақымданатыны – плекстің жоғарғы бөлігі, яғни 5-ші және 6-шы мойын сегменттеріндегі жүйке тамырлары. Жоғарғы бөлік, қолдың жоғарғы бөлігіне қолқа-дене, иық, радиалдық және орталық жүйкелер арқылы жүйке талшықтарының бір бөлігін жеткізеді. Осы себепті, стингер екі қолға бір уақытта әсер етпейді, бірақ екі қолдың да зақымдануы мүмкін. Жүйкеге қайталамалы зақымдар қайталамалы стингерлерге, созылмалы ауырсынуға және бұлшықет әлсіздігіне әкелуі мүмкін, ал ауыр жағдайларда қалпына келу апталарға, тіпті айларға созылуы мүмкін. Стингерлер жүйке зақымдануы болғандықтан, физиологиялық ерекшеліктері бар перифериялық жүйке зақымдануының екі категориясына жатуы мүмкін. I дәрежелі – нейропраксия, ол аксонды қоршаған миелин талшықтарының ошақтық зақымдануын қамтиды, аксон мен дәнекер тінінің қабығы зақымдалмайды. Жүйке функциясының бұзылуы демиелинизациямен байланысты. Аксонның тұтастығы сақталады және ремиелинизация бірнеше күн немесе апта ішінде жүзеге асырылады. II дәрежелі – аксонометез, стингерлер контекстіндегі ең ауыр жүйке зақымдануы болып табылады және аксонның зақымдануын қамтиды. Спортпен айналысқаннан кейін қайта оралатын болса, мойын бұлшықеттеріне қатаң жаттығу режимін ұстану маңызды, осылайша ойыншы теке-қарсыласпен байланысты травманы жеңе алады.

Алдын алу

Стекерлерді (мойынның соққысы) алдын алуға бірнеше факторлар көмектеседі, бірақ ең алдымен, соққының ауырлығын анықтау өте маңызды, себебі емдеу көбінесе осы факторға байланысты. Егер ауыр жағдайда емдеуді тым ерте бастаса, жазылу процесіне кедергі келтіруі мүмкін. Перифериялық жүйке зақымдануына себеп болған дисфункцияларды анықтау, емдеу және болашақтағы жарақаттарды алдын алу үшін қажет. Мойынның, иықтың және жоғарғы қолдың икемділігі мен күші маңызды, өйткені қатыру мен әлсіздік соққыға бейімділік факторы болып табылады, сондай-ақ осы жарақаттың салдары да болып табылады. Бұлшықеттерді нығайту, қозғалыс амплитудасын арттыру және ойнау техникасын жақсарту сияқты факторлар стекерлерді алдын алуға көмектеседі. Соққыдан жазылуға көмектесетін қарапайым шаралар да бар. Мойынның тым созылуын болдырмау үшін кеудесін алға қарай шығарып тұру керек, бұл бас пен иықтың арақатынасын дұрыс сақтайды. Кеудесін алға қарай шығарып тұру позициясы спортшылардың арасында жиі қолданылмайды, себебі дамыған иықтар және қолқа жүйкесінің тітіркенуіне байланысты бұл қалыпты жағдайға айналады. Кеудесін алға қарай шығарып тұру торакальды шығару арқылы қолқа жүйкесіне түсетін қысымды азайтады. Соңғысы, стекерлерді алдын алу үшін, басты және мойынды табиғи емес күйге түсіруден қорғайтын, мысалы, «көбелек» шектегіштері сияқты қорғау құралдарын киюге болады. Бұл жабдық американдық футбол шебушілері сияқты бас пен мойынның еркін қозғалысы қажет емес позицияларда тиімді, ал квотербек сияқты, мұндай қозғалыстың қажетті бөлігі болып табылатын позицияларда оның пайдасы азырақ. Жабдыққа қарамастан, тіпті ең шағын симптомдарды да спорттық жаттықтырушыға немесе команда дәрігеріне хабарлау және толық жазылу үшін жеткілікті уақыт беру маңызды.

Эпидемиология

Стингерлер күресу, хоккей, баскетбол, бокс, регби, ауыр атлетика және ең бастысы, футбол сияқты контактілік спорт түрлерінде жиі кездеседі. Бір зерттеуге сәйкес, университеттердегі футболшылардың 65%-ы кем дегенде бір рет стінгерге ұшыраған. Дегенмен, стінгерге ұшыраған спортшылардың нақты санын анықтау қиын, себебі стінгерлер туралы жағдайлар көбінесе жасырылады. Бұл ойыншылардың алаңнан алынып тасталуынан қорқуына немесе жарақаттың маңызды емес деп қарауына байланысты болуы мүмкін. Келесі зерттеу стінгерлердің санының әртүрлі жиілікте кездесетінін көрсетті. Алты жылдық зерттеу барысында әр командаға маусым сайын орташа есеппен 1,5 стінгер тіркелді. Көбінесе стінгерлер жарыстар немесе маусымға дайындық кезеңінде тіркелді. Стінгерлердің 93%-ы ойыншылардың арасындағы тікелей қақтығыс салдарынан болды, оның ішінде 36,7% жатып алу кезінде, ал 25,8% қарсыласты тоқтату кезінде орын алды.

Тарих

1976 жылы көптеген ірі американдық футбол лигалары жарақат алу қаупіне байланысты спортта "найзамен шабу" (spearing) тәсілін тыйым салды. Ойыншы басын төмен түсіріп соққанда, омыртқа жоғары зақымдану қаупі артады. Алғашқы ереже өзгергеннен кейін, мойын омыртқасының көптеген жарақаттары азайды. Сондықтан, осыған байланысты бас көтеріңкі (head up) сияқты жаңа тәсілдер қолданысқа енгізілді. Бұл тәсіл омыртқаның ауыр зақымдануын болдырмаса да, қолдың жоғары нервтік торының (brachial plexus) зақымдануына әкелуі мүмкін. Ереже өзгергеннен кейін, "тітіркендіргіштер" (stingers) көбейгені анықталды.