Кіріспе

Мотоциклшілердің қауіпсіздік шлемі

Мотоцикл шлемі – мотоциклшілер қолданатын шлемнің бір түрі. Мотоцикл шлемдері жол апаты кезінде мотоциклшінің басын қорғау арқылы мотоцикл қауіпсіздігіне үлес қосады. Олар бас жарақатының қаупін 69%-ға, ал өлім қаупін 42%-ға азайтады. Көптеген елдерде оларды қолдану заңмен міндеттелген. Мотоцикл шлемі соққыны жұтатын полистирол көбіктен жасалған ішкі қабықтан және қорғаныш пластмассадан жасалған сыртқы қабаттан тұрады. Әртүрлі нұсқалары бар, атап айтқанда, иегін жабатын және жаппайтын шлемдер. Кейбір шлемдер қосымша мүмкіндіктермен жабдықталған, мысалы, желдеткіш, бетке арналған қалқан, күннен қорғайтын қалқан, құлақ қорғағыш немесе интерком.

Шығу тегі

Авариялық касканың тарихы 1914 жылдың басында Бруклендс жарыс трассасында басталды, онда дәрігер Эрик Гарднер әр екі апта сайын бас жарақаттары бар мотоциклшілерді көріп тұрғанын байқады. Ол Бетнал Гриндегі Мистер Моссқа қалың соққыға төтеп бере алатын және кез келген тіректерге соқтығысқанда сырғып кететіндей етіп, қалың матадан және шеллактан каска жасауды тапсырды. Ол бұл үлгіні Автоцикл одағына ұсынды, бірақ бастапқыда одан бас тартты, кейін оның идеясын қабылдап, 1914 жылғы Мэн аралы ТТ жарысына міндетті етті, дегенмен көптеген жүргізушілер қарсылық білдірді. Гарднер осы каскалардың 94-ін Мэн аралына алып барды, және бірі қақпаға жанама соқтығысып, касканың арқасында құтылды. Кейін доктор Гарднер Мэн аралының медициналық қызметкерінен хат алды, онда Т.Т. жарысынан кейін әдетте «бірнеше қызықты шаңқау жағдайлары» болатынын, бірақ 1914 жылы мұндай жағдайлар болмағанын жазды. 1935 жылдың мамыр айында Т.Э. Лоуренс (Арабиялық Лоуренс ретінде танымал) Уорхемге жақын жердегі үйінің жанындағы тар жолда Brough Superior SS100 мотоциклімен апатқа ұшырады. Апатқа жолдағы ойыс велосипедтегі екі баланы көруге кедергі келтіргені себеп болды. Оларға соқтығыспау үшін Лоуренс басқаруды жоғалтып, рульден лақтырылды. Ол каска кимеген, ауыр бас жарақаттарынан комаға түсіп, алты күннен кейін ауруханада қайтыс болды. Оны қараған дәрігерлердің бірі – нейрохирург Хью Кернс болды. Лоуренстің өлімінен кейін, ол мотоциклдегі хабаршылардың бас жарақаттарынан болатын қажетсіз өлімдерді ұзақ зерттеуді бастады. Кернстің зерттеулері әскери және азаматтық мотоциклшілер арасында апаттық каскаларды кеңінен қолдануға және Британ армиясының 1941 жылдың қарашасында өз жүргізушілері үшін каска киюді міндетті етуіне әкелді. КСРО-да мотоциклшілерге арналған каскалар 1967 жылдың қарашасынан бастап міндетті болды. 1973 жылдың қаңтарынан бастап барлық мотоциклшілер мен жолаушылар үшін қорғаныш каскалары міндетті болды.

Қауіпсіздік әсері

2008 жылғы жүйелі зерттеу көрсеткендей, бас киімдері бас жарақаттарының қаупін шамамен 69%-ға, ал өлім қаупін шамамен 42%-ға төмендетіп, сақтайды. Бұрын мотоциклге арналған қалқан кию жол-көлік оқиғасында мойын және омыртқа жарақаттарын күшейтеді деген болжам болған, бірақ соңғы деректер оның керісінше екенін көрсетті: қалқан мойын омыртқасын жарақаттанудан қорғайды. Мотоциклге арналған қалқан мойын мен омыртқа жарақаттарының көбеюіне себеп болуы мүмкін деген пікірді қолдау үшін жиі сілтеме жасалатын зерттеу 1980 жылдардың ортасына дейін соқтады және "кемшіліктері бар статистикалық есептеулерді" пайдаланды.

Толық бет

Толық бетке кигізілетін қалқан басқа толық жабылады, артқы жағы бас сүйегінің төменгі бөлігін қорғайды, ал алдыңғы жағы – жақ сүйегін. Мұндай қалқандардың көз бен мұрын аймағында ашық қуысы болады және көбінесе бетке қол жеткізу үшін жоғары-төмен иілді мөлдір немесе түсті пластиктен жасалған қорғағыш экран – визор болады. Көптеген толық бет қалқандарында ауа ағынын арттыру үшін желдеткіштер қарастырылған. Осы қалқандардың ең маңызды артықшылығы – олардың қорғау қабілеті. Бірақ кейбір адамдар мұндай қалқанды кигенде ыстық сезінеді, оқшауланғандай болады, желдің жетіспеушілігінен және есту қабілетінің нашарлауынан шағымданады. Көліктен тыс жерде немесе мотокросспен айналысу үшін арналған толық бет қалқандары кейде визорды қалдырады, бірақ визор мен жақ бөлігін кеңейтеді, себебі жолдан тыс жүру – өте қиын жаттығу. Зерттеулер көрсеткендей, мотоциклшілерге ең көп қорғаныс толық бет қалқандары арқылы беріледі, өйткені барлық апаттардың 35%-ы жақ аймағына күшті соққы түсірген. Қорғанысы аз қалқан киген сайын, қорғаныс деңгейі төмендейді – қалқанның қорғауы қанша аз болса, мотоциклшіге соғұрлым аз қорғаныс беріледі.

Жолдан тыс / мотокросс

Мотокросс және жолдан тыс касканың анық ұзартылған иегі мен визор бөліктері, иек бағанасы және жартылай ашық беті бар. Бұл мотоциклшіге көзілдірік киген кезде қосымша қорғаныс береді және осы типтегі жүруге тән дене күшін жұмсау кезінде ауаның еркін ағылуын қамтамасыз етеді. Визор мотоциклшіге басын төмен иіп, жолдан тыс жүргенде ұшып келетін бөлшектерден қосымша қорғануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ол күннен көзді қорғаудың да мақсатын қамтиды. Алғашқыда жолдан тыс каскалар иек бағанасын қамтымаған, мотоциклшілер қазіргі заманғы ашық беттік көше каскаларына ұқсас каскаларды қолданған және мұрын мен ауызды кір мен шаңнан қорғау үшін бет маскасын пайдаланған. Қазіргі заманғы жолдан тыс каскаларға ұшып келетін кір мен шаңнан қорғанышпен қатар, бетке соққыдан қорғау үшін (әдетте дөңгелек емес, бұрышты) иек бағанасы кіреді. Дұрыс түрде көзілдірікпен үйлестірілгенде, бұл көшедегі толық беттік каскалардың көптеген қорғаныш мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді.

Модульді немесе "ауыспалы"

Көшеде пайдалануға арналған толық және ашық қалқанның гибриді – модульдік немесе "көтеруге арналған" қалқан, кейде "өзгертілетін" немесе "беті көтерілетін" деп те аталады. Толық жиналған және жабық күйде, олар бетке тиетін соққыларды жұмсартатын иегі бар толық қалқанға ұқсайды. Оның иегі арнайы тұтқа арқылы жоғары көтеріледі (немесе кейбір жағдайларда алынып тасталады), бұл ашық қалқан сияқты беттің көп бөлігіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Осылайша, жүргізуші шлемді шешпей-ақ тамақтанып, су ішіп немесе сөйлесе алады, бұл оларды мотоцикл инспекторларының арасында танымал етеді. Ол көзілдірік киетін адамдар үшін де ыңғайлы, себебі олар көзілдіріктерін шешпей-ақ шлемді кие алады. Көптеген модульдік шлемдер жүру кезінде тек жабық күйде киюге арналған, өйткені қозғалмалы иек бөлігі ыңғайлы болу үшін жасалған, жүрмей тұрғанда пайдалы. Ашық иек бөлігі мен бет қорғағышының қисық пішіні жүру кезінде желдің қарсылығын арттыруы мүмкін, себебі ауа ашық модульдік шлемнің айналасында үштен бір бөлігі қалқан сияқты ағып өтпейді. Сондықтан, шлемді ашық күйде жүргізу апат болған жағдайда мойынға жарақат алу қаупін арттыруы мүмкін. Кейбір модульдік шлемдер толық және ашық қалқан ретінде екі рет сертификатталған. Ондай шлемдердің иегі сенімді қорғаныс береді және оларды жүру кезінде "ашық" күйде пайдалануға болады. Мысалы, BMW Motorrad System 6. 2008 жылға дейін модульдік шлемдердің иегінің қозғалмалы немесе алынатын бөліктерінің қаншалықты қорғаныс екенін бағалау үшін кең ауқымды ғылыми зерттеулер жүргізілмеген. Бақылаулар мен ресми емес сынақтар ашық қалқанға қарағанда айтарлықтай жақсы қорғаныс бар екенін және ол толық қалқанның стандартты сынақтарынан өтуге жеткілікті болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ қорғаныс деңгейі барлық стандарттау органдарымен толыққанды бекітілмеген. DOT стандарты иек бөлігін сынауды талап етпейді. Snell Memorial Foundation жақында алғаш рет көтеруге арналған шлемді сертификаттады. ECE 22.05 модульдік шлемдерді иек бөлігін сынаған немесе сынамаған күйде сертификаттауға мүмкіндік береді, сертификат нөміріне P (төменгі бетті қорғайтын жапқыш) және NP (қорғаусыз) әріптері қосылып, сынақтан өтпеген иек бөлігі үшін қосымша ескерту мәтіні қосады.

Ашық бет немесе 3/4 қалқан

Ашық бет немесе "үштен төрт бөлігі" қамтылған қауырсын, жақтары мен бас арқасын жабады, бірақ толық бет қауырсынының төменгі жақ тірегі болмайды. Көптеген қауырсында күн сәулесінің шағылысуын азайту үшін жүргізушіге қолданылатын қосымша визорлар болады. Ашық бет қауырсыны толық бет қауырсыны сияқты бас арқасын қорғайды, бірақ бетке қорғаныш аз, тіпті апатсыз жағдайларда да. Көмескілер, шаң-тозаң немесе тіпті жел бетке және көзге тисе, жүргізушіге дискомфорт немесе жарақат тудыруы мүмкін. Сондықтан, көзілдірік немесе көзқап кию арқылы көзді қосымша қорғау жиі кездеседі (және кейбір АҚШ штаттарында заңмен талап етіледі). Балама ретінде, көптеген ашық бет қауырсындарында бет қалқаны болады немесе оған орнатылуы мүмкін, ол ұшатын жәндіктердің қауырсынға кіруін тиімді тоқтатады.

Жартылай қалқан

Жартылай қалқа, АҚШ-та "Шорти" деп, ал Ұлыбританияда "Пуддинг Бассейн" немесе TT қалқасы деп аталады. Ол 1960-шы жылдардағы британ аралдарындағы рок-музыканттары мен жол жарысшылары арасында танымал болған. Оның алдыңғы бөлігі ашық қалқан сияқты, бірақ артқы жағы ыдыс пішіндес емес. Жартылай қалқа АҚШ-та және 2001:1956 британдық стандарттарында заңмен рұқсат етілген ең төменгі қорғаныш деңгейін қамтамасыз етеді. Ашық қалқан сияқты, оның көз қорғанысын көзілдірік сияқты басқа құралдармен күшейту жиі кездеседі. Басқа қалқан түрлерімен салыстырғанда нашар қорғаныш деңгейіне ие болғандықтан, кейбір Мотоцикл қауіпсіздігі қорындары жартылай қалқаны қолдануға тыйым салады.

Жаңалық қалқандар

Бас киімнің басқа да түрлері бар, олар көбінесе «бини», «ми сандығы» немесе «жаңалық қалпақтар» деп аталады. Бұл термин олар сертификатталмағандықтан және кейбір елдерде заң бойынша мотоцикл қалпақтары деп атауға болмайтындықтан пайда болды. Мұндай заттар көбінесе АҚШ Көлік департаментінің (DOT) стандарттарына сәйкес жасалған қалпақтардан кіші және жеңіл болады, және олар миды соққы кезінде біртіндеп тоқтатып, қорғайтын энергия жұтатын көбігі болмағандықтан, соққыдан қорғауға жарамсыз. «Жаңалық қалпағы» саяхат барысында бас терісін күннен қорғай алады және егер апат кезінде түсіп қалмаса, бас терісін сырқыраудан сақтай алады, бірақ ол бас сүйегі мен миды соққыдан қорғай алмайды.

Түстердің көріну мүмкіндігі

Қара шлемдер мотоциклшілер арасында танымал болғанымен, бір зерттеуде олар автокөлік жүргізушілері үшін ең аз көрінуді қамтамасыз ететіні анықталды. Қара емес, ақ шлем кигендер мотоциклмен жол апатына ұшырау немесе қаза болу қаупі 24%-ға төмен. Зерттеу сондай-ақ "Ақ шлем мен жарық киім кигендер басқаларға қарағанда қауіпсіздікке көбірек мән беретінін" көрсетеді. Керісінше, MAIDS есебі шлем түсінің апаттардың жиілігіне әсер ететіні туралы мәлімдемелерді растамады, тіпті ақ түске боялған мотоциклдер экспозиция деректерімен салыстырғанда апат үлгісінде артық көрсетілді. MAIDS есебі мотоциклшілердің қаншалықты көрінуі керектігін мойындаса да, жүргізушілердің киімдері көбінесе оған үлес қоспайтынын атап өтеді: "Барлық жағдайлардың 65,3%-да киім жүргізушінің немесе мотоциклінің көзге түсуіне ешқандай әсер етпеді. PTW жүргізушісінің жарқын киімдері PTW-ның жалпы көзге түсуін арттырған жағдайлар өте аз болды (46 жағдай). Қара киімді пайдалану жүргізушінің және PTW-ның көзге түсуін азайтуға себеп болған жағдайлар көбірек болды (120 жағдай)." MAIDS есебі жүргізушілердің көрінуін жақсарту үшін нақты киім немесе түстерді ұсынбады. Бірақ, кейін Wali және тағы басқалар (2019) жүргізген зерттеулерде: "Шлем түсі де жүргізушінің көзге түсуін арттыратын немесе азайтатын факторлардың бірі болып табылады (Wells және басқалар, 2004; Gershonetal., 2012). Әдетте, қара түсті шлемдер (мысалы, қара) жүргізушінің көзге түсуін азайтады, ал ақ түсті шлемдер жүргізушінің көзге түсу деңгейі жарақаттың салдарына әсер ететін кезде көзге түсуін арттыра алады (жоғарыдағы зерттеулерімізде және тиісті әдебиетте көрсетілгендей) (Wells және басқалар, 2004). Біздің талдауымыз қара түсті шлемдердің жарақаттың ауырлық дәрежесін айтарлықтай арттыратынын (4,25 бірлікке өсу – 5-кестеге қараңыз) көрсетсе, ақ түсті шлемдер (мысалы, күміс немесе сұр) жарақаттың ауырлық дәрежесін айтарлықтай төмендететінін (7,56 бірлікке төмендеу) анықтады. Бұл тұжырымдар Wells және басқалардың (2004) тұжырымдарымен сәйкес келеді және маңызды, себебі қара түсті шлемдер (мысалы, қара) жүргізушінің көзге түсуін азайтады (әсіресе түнде), осылайша жарақат алу қаупін арттырады (Wells және басқалар, 2004). Қызығы, біздің талдауымыз ақ түсті шлемдердің де апат болған жағдайда жарақаттың ауырлық дәрежесін айтарлықтай арттыратынын көрсетті (3-кестеге қараңыз). Бұл нәтиже түсініксіз болып көрінуі мүмкін, өйткені ақ түсті шлемдер жүргізушінің көзге түсуін арттырып, жарақат алу қаупін азайтады деп есептеледі. Алайда, ақ киім (мысалы, ақ шлем) күрделі және түрлі-түсті қалалық ортада көзге түсуді арттырса, ал фон тек ашық аспан болған жағдайда (мысалы, қалааралық жолдарда) жүргізушінің көзге түсуін азайтуы мүмкін (Gershonetal., 2012)."

Құрылыс

Қазіргі заманғы қауырсындар пластиктен жасалған. Жоғары бағалы қауырсындар кевлар немесе көміртек талшығымен нығайтылған шыны талшықтан жасалады. Олардың ішкі бөлігінде жайлылық және қорғаныс үшін мата мен көбік қолданылады. Мотоцикл қауырсындары әдетте апат кезінде деформациялану үшін (осылайша, киген адамның бас сүйегіне жетуі тиіс энергияны жұмсайды) жасалады, сондықтан олар алғашқы соққы орнында аз қорғаныс береді, бірақ қауырсынның қалған бөлігінде қорғаныс қамтамасыз етеді. Қауырсындардың ішкі қабығы EPS (кеңейтілген полистирол көбік) және сыртқы қабығы EPS-ті қорғау үшін жасалған. EPS-тің тығыздығы мен қалыңдығы соққы кезінде серпіліс немесе сыну үшін есептелген, бұл бас жарақаттарын болдырмауға көмектеседі. Кейбір өндірушілер жақсырақ қорғаныс үшін әртүрлі тығыздықтарды ұсынады. Сыртқы қабық пластиктен немесе талшықты материалдардан жасалуы мүмкін. Кейбір пластиктер, мысалы, Лексан (оқтан өтпейтін шыны) сияқты, тесілуден өте жақсы қорғайды, бірақ соққы кезінде сынылмайды, сондықтан сыртқы қабық зақымдалмаған сияқты көрінеді, ал ішкі EPS сынып қалады. Шыны талшығы Лексаннан арзан, бірақ ауыр және көп еңбек талап етеді. Шыны талшығы немесе талшықты қабықшалар соққы кезінде сынып, жақсырақ қорғаныс береді. Кейбір өндірушілер шыны талшығының мөлшерін азайту үшін кевлар немесе көміртек талшығын қолданады, бірақ бұл қауырсынды жеңілдетеді және тесілуден қорғайды, сонымен қатар соққы кезінде деформациялануын қамтамасыз етеді. Дегенмен, бұл материалдарды пайдалану өте қымбат болуы мүмкін, сондықтан өндірушілер мақсатты бағаға жету үшін қорғаныс, жайлылық, салмақ және қосымша мүмкіндіктер сияқты факторларды теңестіреді.

Заңдар мен стандарттар

Мотоциклге арналған каскалар мотоцикл апаттарында жарақаттану мен қаза болудың санын күрт азайтады, сондықтан көптеген елдерде мотоцикл жүргізушілеріне қабылданатын каска киюді талап ететін заңдар бар. Бұл заңдар мазмұны бойынша әртүрлі, көбінесе мопедтер мен басқа да аз көлемді мотоциклдерді қамтымайды. Кейбір елдерде, ең әйгілісі АҚШ және Үндістан, міндетті каска киюге қарсылық бар (Каска заңын қорғау лигасына қараңыз); АҚШ-тың барлық штаттарында міндетті каска заңы жоқ. Көптеген елдер мотоцикл каскасының тиімділігіне қатысты стандарттар белгілеген, оның ішінде келесілер.

Оңтүстік Америка

Оңтүстік Америка стандартының бірі – NBR 7471 (Бразилияның техникалық стандарттар қауымдастығы Associação Brasileira de Normas Técnicas әзірлеген бразилиялық норма – Norma Brasileira).

Стандарттарды сынау

Мотоцикл қалқандарының көпшілігі 4–7 м/с (9–16 миль/сағ) жылдамдықтағы соққыларды пайдаланады. Мотоциклшілер көбінесе 20 м/с (45 миль/сағ) жылдамдықтан жоғары жылдамдықпен жүргенімен, қалқанның перпендикуляр соққы жылдамдығы көбінесе мотоциклдің жол жылдамдығымен сәйкес келмейді. Соққының күші тек бастың жылдамдығымен ғана емес, сонымен қатар соққы тиген бетімен және соққы бұрышымен анықталады. Жолдың беткі қабаты мотоциклшінің қозғалыс бағытына шамамен параллель болғандықтан, олардың жылдамдығының аз ғана бөлігі перпендикуляр бағытта болады (дегенмен, ағаштар, қабырғалар және басқа көлік құралдарының қабырғалары сияқты басқа беттер мотоциклшінің жылдамдығына перпендикуляр болуы мүмкін). Соққының күшіне соққы тиген беттің табиғаты да әсер етеді. Автомобиль есігінің металл қабырғасы қалқан киген бастың соққысы кезінде ішке қарай иіліп, мотоциклшінің басына қалқаннан гөрі тоқтау үшін ұзақ қашықтық бере алады. 5 м/с (11 миль/сағ) жылдамдықпен жалпақ болатты бетке перпендикуляр соққы, 30 м/с (67 миль/сағ) жылдамдықпен бетон бетке көлбеу соққыға немесе 30 м/с жылдамдықпен автомобиль есігіне немесе лобовой шынысына перпендикуляр соққыға шамамен тең болуы мүмкін. Мотоцикл апатында болатын соққылардың күші әртүрлі болғандықтан, кейбіреулері стандартты сынақтарда қолданылатын соққылардан күштірек, ал кейбіреулері әлсіз болады.