Кіріспе
1392–1897 жылдардағы корей мемлекеттік саясаты Кореяны 1392–1897 жылдар аралығында билеген Жосон әулетінің саясаты корей конфуциандығы – неоконфуциандықтың бір түрі болған үстем идеологиямен реттелді. Әртүрлі ғалым-әкімдер топтары арасында саяси күрестер жиі болып тұрды. Тазалаулардың нәтижесінде саяси қайраткерлердің жер аударылуына немесе өлім жазасына кесілуіне әкеліп соқтырды. Осы кезеңдегі саяси жүйеде конфуциандық бюрократия басымдық танытты. Мемлекеттік қызметкерлер 18 дәрежеге бөлінді: жоғары бірінші дәрежеден (jeong il pum, hangul=정1품) төменгі тоғызыншы дәрежеге (jong gu pum, hangul=종9품) дейін, олардың мәртебесі және қызметтік өсуі сараптамалар мен ұсыныстар негізіндегі патша жарлығы арқылы іске асырылды. Бюрократтардың билігі көбінесе монархты қоса, орталық биліктен де жоғары болды. Әулеттің көп бөлігінде күрделі тежеу-тепетеңдік жүйесі 19 ғасырға дейін үкіметтің кез келген бөлігінің үстемдік құруына жол бермеді, содан кейін саяси билік белгілі бір отбасының немесе жеке тұлғаның қолына шоғырланды.
The politics of the Joseon dynasty, which ruled Korea from 1392 to 1897, were governed by the reigning ideology of Korean Confucianism, a form of Neo Confucianism. Political struggles were common between different factions of the scholar officials. Purges frequently resulted in leading political figures being sent into exile or condemned to death. The political system of this period was dominated by a Confucianist bureaucracy. The government officials were ranked in 18 levels, ranging from senior first rank (jeong il pum, hangul=정1품) down to junior ninth rank (jong gu pum, hangul=종9품) based on seniority and promotion, which was achieved through the royal decree based on examinations and recommendations. The power of the bureaucrats often eclipsed that of the central authorities, including the monarch. For much of the dynasty, a complex system of checks and balances prevented any one section of the government from gaining overwhelming power until the 19th century when political power became concentrated in a certain family or individual.
Патша
Патша өзінің тағайындаған адамдарынан өзгеше, өмір бойы билік құрды. Жосон патшаларының барлығы Чонжу И руынан шыққан және Тээджодан тараған. Жосон патшаларының тізімімен танысу үшін Корея монархтары тізімі бетіне қараңыз. Конфуций философиясы бойынша, патша өзінің шенеуніктері мен поддандыларынан толыққанды адалдықты күткен, бірақ егер патша қателесіп кетсе, шенеуніктер оны дұрыс жолға салуға тырысуға міндетті болған. Табиғи апаттар патшаның кемшіліктерінен туындайды деп есептелгендіктен, Жосон патшалары олардың болуына ерекше сезімталдық танытқан.
Мемлекеттік қызмет
Жосон дәуірінде әскери қызметтен тыс жауапты лауазымдарда қызмет ету үшін адам бірнеше гвагео әдеби емтиханын тапсырып, олардың әрқайсысынан өтуі керек еді (әдетте төрт-бес рет). Теориялық тұрғыдан алғанда, шеонмин (ең төменгі топ) мен кәнизактердің балаларынан басқа кез келген еркек гвагео емтиханына қатысып, мемлекеттік қызметке қабылданып, осылайша янбан (ақсүйектер тобы) бола алатын еді. Бірақ шындығында, гвагео емтихандарын тапсыру үшін уақыт, ақша және қажетті байланыстар тек янбандардың ғана мүмкіндігінде болды. Бұған қоса, Хамгёнг және Пхёнган солтүстік провинцияларының адамдары династияның көп бөлігінде лауазымға тағайындалудан шеттетілді. Лауазымдағы адамдар белгілі бір мерзімге, бір жылдан бес жылға дейін қызмет ететін. Сәтті лауазымды адам мансабының барысында ондаған лауазымды қызмет атқаруы мүмкін еді.
Мемлекеттік кеңес
Мемлекеттік кеңес (Уйжонбу, хангул=의정부) Жосон әулетінің ең жоғары кеңесші органы болды, бірақ билік басталған алғашқы ғасырлардан кейін маңыздылығы азайды. Оның құрамына он екі шенеунік кірді. Бас мемлекеттік кеңесші (Yeonguijeong, 영의정, 領議政), сол мемлекеттік кеңесші (Jwauijeong, 좌의정) және оң мемлекеттік кеңесші (Uuijeong, 우의정) үкіметтегі ең жоғары дәрежелі шенеуніктер болды (бірінші дәрежелі аға). Оларға сол жақ министр (Jwachanseong, 좌찬성) және оң жақ министр (Uichangseong, 우찬성) көмектесті, екеуі де бірінші дәрежелі кіші лауазымды шенеуніктер, сондай-ақ жеті төменгі дәрежелі шенеунік. Мемлекеттік кеңестің билігі патшаның билігіне кері пропорционалды болды. Кейде ол Жосон үкіметінің бас атқарушы органы – Алты министрлікті тікелей басқарды, бірақ негізінен күшті патшалар тұсында кеңесші рөлде жұмыс істеді. Мемлекеттік кеңесшілер басқа да бірнеше лауазымдарда қызмет етті, соның ішінде тәжді ханзаданың тәрбиешісі болып та қызмет етті.
Үш кеңсе
Үш кеңсе (Самса, хангул=삼사) – патша мен шенеуніктерге тепе-теңдік орнатып, бақылау жүргізетін үш кеңсеге берілген жалпы атау. Бұл кеңселерде қызмет атқарушылар әдетте жас және басқа кеңселерге қарағанда төмен шенді болған, бірақ ерекше артықшылықтар мен беделге ие болған. Олардың моральдық қасиеттері мен отбасылық тарихы жан-жақты тексерілетін. Бас инспектор кеңсесі (Сахенбу, 사헌부, 司憲府) – Орталық және жергілікті билік органдарының шенеуніктері мен әкімшілік қызметін сыбайлас жемқорлыққа немесе тиімсіздікке қадағалап отырды. Оны 30 шенеунік басқарды, оның ішінде кіші екінші дәрежелі шенді Бас инспектор (Даэсахэон, 대사헌) де бар. Цензорлар кеңсесі (Саганвон, 사간원, 司諫院) – Оның басты міндеті патшаның қате немесе тиімсіз әрекеттері мен саясатына қарсылық білдіру болды. Сондай-ақ, ол сыбайлас шенеуніктерді қызметтен шеттетуге ұсыныс жасап, мемлекеттік істердің жалпы жағдайы туралы пікір білдірді. Ол үшінші дәрежелі аға шенді Бас цензор (Даэсаган, 대사간) басқаратын бес шенеуніктерден тұрды. Оның сөзді айту функциясы көбінесе Бас инспектор кеңсесімен үйлесіп кетіп, кейде олар патшаға бірлескен петиция ұсынатын. Арнайы кеңесшілер кеңсесі (Хонгмонгван, 홍문관, 弘文館) – Ол патша кітапханасын қадағалап, конфуций философиясын зерттейтін және патшаның сұрақтарына жауап беретін ғылыми-зерттеу институты ретінде жұмыс істеді. Оның құрамына 21 шенеунік кірді, бірақ оның ең жоғары үш шенеунігі Мемлекеттік кеңесте қызмет ететін министрлер болды, ал кеңсе басшысы – үшінші дәрежелі аға шенді Орынбасар бас ғалым (Бужехак, 부제학) еді. Оның шенеуніктері күнделікті өткізілетін «кёнъён» (경연) сабақтарына қатысып, патшамен конфуций философиясын талқылайтын. Бұл талқылаулар көбінесе қазіргі саяси мәселелерге қатысты пікірлерге әкеліп соқты, және бұл шенеуніктер кеңесшілер ретінде маңызды ықпалға ие болды. (Бұл кеңсе Седжо патшасы алты шейіт министрлерді жазалағаннан кейін таратылған «Чипхёнчон» (집현전, 集賢殿) залының орнына құрылды.) Самса үкіметтің басқа салаларының билігін тексеруде маңызды рөл атқарды. Бас инспектор мен Бас цензордың барлық лауазымдарға үміткерлердің кандидатураларын тексеру және олардың отбасылық тарихын зерттеуге ерекше құқығы болды. Осылайша, олар янбан аристократиясының тұтастығын сақтауға үлкен үлес қосты.
Басқа кеңселер
Патшалық хатшылығы (Seungjeongwon, 승정원, 承政院) Патша мен алты министрлік арасында байланыс жасады. Онда әр министрлік үшін біреуден, барлығы алты патшалық хатшы болды, олардың шені үшінші дәрежелі аға болған. Олардың негізгі қызметі – патшаның жарлықтарын министрліктерге жеткізу және петицияларды патшаға ұсыну еді, сонымен қатар патшаға кеңес беріп, патшаға жақын маңызды лауазымдарда қызмет етті. Астаналық бюро (Hanseongbu, 한성부, 漢城府) Ол астана, Ханянг, яғни қазіргі Сеул қаласын басқаруға жауапты болды. Бюро Пааньон (판윤) басшылығымен тоғыз шенеуніктерден тұрды, олардың шені екінші дәрежелі аға болды және бүгінгі Сеул қаласының мэрімен теңестірілді. Патшалық тергеу бюросы (Uigeumbu, 의금부, 義禁府) Патшаның тікелей бақылауындағы тергеу және сот орындау органы болды. Ол негізінен мемлекетке қарсы қылмыс және патшаға қатысты басқа да ауыр істермен айналысты, күдіктілерді қамауға алып, тергеу жүргізіп, түрмеге жапқан және сот үкімін орындаған. Олардың көпшілігі үкімет шенеуніктері болды. Жазбалар кеңсесі (Chunchugwan, 춘추관, 春秋館) Оның қызметкерлері үкіметтік және тарихи жазбаларды жазып, жинап, сақтап, жүйеледі. Сонгюнгван немесе Патшалық академия (성균관, 成均館) Патшалық университет болашақ үкімет шенеуніктерін дайындау үшін құрылған. Гвагео емтиханының алғашқы екі кезеңін сәтті тапсырғандар Сонгюнгванға қабылданды. Оқушылардың саны әдетте 200-ге жуық болатын, олар жатақханада тұрып, қатаң тәртіп пен мектеп ережелерін сақтады. Бұл орын қытай және корей конфуцийшіл ғалымдардың мемлекеттік құлшылық ететін жері ретінде де қызмет етті. Басқарушы лауазымда үшінші дәрежелі аға шенеунік Даэсасон (대사성, 大司成) тұрды, ал академияны басқаруға басқа мекемелерден келген 36 шенеунік қатысты.
Жергілікті билік
Жоғары лауазымды шенеуніктер орталық үкіметтен жіберілді. Кейде құпия патшалық инспектор (Амхаенг эоса, 암행어사) жасырын түрде саяхаттап, провинциялық шенеуніктерді қадағалап отыратын. Құпия инспекторлар көбінесе жас, төменгі дәрежелі шенеуніктер болған, бірақ оларға жемқор шенеуніктерді қызметтен босатуға патшалық билік берілген. Провинциялар: (Do, 도) – Сегіз провинция болды, олардың әрқайсысын губернатор (Гванчальса, 관찰사) басқарды, бұл кіші екінші дәрежелі лауазым. Арнайы қалалар: Бу (부) – провинциялардағы бес ірі қаланың әкімшілік кеңселері. Әр Буға Буйун (부윤) жетекшілік етті, ол губернатор дәрежесімен тең болды. Департаменттер: Мок (목) – Жиырма Мок болды, олар 'жу' (주) деп аталатын ірі уездерді басқарды. Оларды үшінші дәрежелі Мокса (목사) басқарды. Уездер: (Gun, 군) – Жосеонда сексен уез болды, олардың әрқайсысын төртінші дәрежелі кіші Гунсу (군수) басқарды. Елді мекендер немесе қауымдар: Хён (현) – Ірі Хёндарды кіші бесінші дәрежелі Хёнгрёнг (현령) басқарса, кішірек Хёндарды кіші алтыншы дәрежелі Хёнгам (현감) басқарды. Әр уез бен Хёнды орталық үкімет тағайындаған жергілікті судья қадағалап отырды. Әр уездің (гун) янбандары жергілікті кеңсе құрады. Бұл кеңсе жергілікті шенеуніктермен, көбінесе төменгі сыныптан шыққан, хянгни деп аталатын адамдармен байланыс жасады. Хянгни көбінесе мұрагерлік лауазымдарда өмір бойы қызмет етті. Әр уездің хянгнилері астанада елшілікке ие болды, олардың міндеті – олардың өзара және орталық үкіметпен байланыс жасау болды.
Фракциялар
Династияның барлық кезеңінде әртүрлі аймақтық және идеологиялық топтар саяси жүйеде үстемдік үшін күресті. Жосонның алғашқы жылдарында елордалық топ пен Йонгнам негізделген Сарим тобы арасындағы шиеленіс ұлттық саясатта басым болды. Ел бойынша орналасқан, Конфуций қабірлерімен біріктірілген Сеовон мектептері көбінесе жергілікті элитаның топтық байланыстарын көрсететін. 16 ғасырда елімізде шығысшылдар (Донгин) мен батысшылдар (Соин) арасында үлкен бөлініс орын алды, ал он жылдар ішінде шығысшылдар солтүстікшілдерге (Букин) және оңтүстікшілдерге (Намин) бөлінді. 18 ғасырда Йонгжо мен Чонджо патшалықтарында патшалар көбінесе танпьёнчхэк саясатын ұстанды, яғни ешбір топты екіншісінен артық қоймайтын тепе-теңдік саясатын. Чонджо патшалығында өршілдер (Бёокпа) мен ыңғайлылар (Шипа) арасында тартыс туды, бұл екі топ бұрынғы топтардан өзгеше болды және кейбір патшалық саясаттарға қатысты пікірлерімен ерекшеленді; өршілдер патшаға көбірек қарсы болды және негізінен патриархтардан құралды. 19 ғасырда Жосон саясаты өзгерді, себебі заң бойынша әулеттер (чеокга деп аталады) ғалымдардың топтарынан гөрі таққа ие болды. 19 ғасырдың көп бөлігінде Андонг Ким әулетінің Чандон тармағы үкіметті басқарды; алайда, қысқа ғана уақытқа бақылау Пуньян Чо әулетіне ауысты. Годжонг патшалығында нақты билік бастапқыда оның әкесі Хынсон Дэвонгунға тиесілі болды, ол бір жағынан жемқор мемлекеттік институттарды реформалауға тырысты, бірақ екінші жағынан оқшаулану саясатын ұстанды, елдің батыс және жапондық ықпалға ашылуына қарсы болды. 1870 жылдардан бастап Минь патшайым (кейіннен император Мёнсон атанды) үстемдікке ие болып, сақтықпен жаңғырту және ашылу саясатын жүргізді. Оның үстемдігіне реакционерлер де, прогрессивтер де қарсы болды. Ағарту партиясы (прогрессивтер деп те аталады) елді батыс және жапон үлгісінде жаңғыртуға тырысты. Жаңғыртушылардың арасында да топтар пайда болды, бірі Ресей империясын, екіншісі Жапон империясын қолдады. Бастапқыда ресейліктердің ықпалы күшті болды, бірақ олар Ресей-Жапон соғысында Жапонияға жеңілгеннен кейін әлсіреді. Бұл топтық күрестер Имо оқиғасына және Гапсин төңкерісіне, сондай-ақ Корея ішкі істеріне шетелдіктердің араласуының күшеюіне әкелді.
Тазартулар
Жосон әулетіндегі тазалаулар көбінесе зорлыққа толы болып, жеңілген тараптың көптеген өкілдерінің өлім жазасына кесілуіне және ішкі жер аударылуына әкеп соқты. Кейбір жағдайларда, тіпті олардың ата-бабаларының қабірлері де қорланды. Сукжон билік құрған кезеңде тазалаулар ерекше кеңінен таралды, себебі биліктегі топ төрт рет ауысты, әр ауысым бұрынғы жасалған қателіктерге кек алу циклымен бірге жүрді.
Көтерілістер
Ең танымал көтерілістер 19-ғасырда, Жосонның әлеуметтік жүйесі құла бастаған кезде болды: 1811 жылы солтүстік провинцияларда Хон Гённэнің көтерілісі, 1882 жылы Имо оқиғасы және 1894–1895 жылдардағы Донгхак көтерілісі. Елдің шағын этникалық азшылықтары арасында да сирек көтерілістер орын алды. Солтүстік-шығыстағы тунгус тайпалары 1583 жылы Нитангае жетекшілігімен көтеріліп, бірнеше қалаларды басып алды; оларды генерал Син Рип бағындырды. Содан кейін аймақта базарлар құрылып, тайпаларды қажетті тауарлармен қамтамасыз етуге көмектесті. 1510 жылы жапон саудагерлері мен қоныс аударушылары жергілікті қолбасшыға қарсы көтерілді; одан кейін барлық жапондықтар елден қуылды және порттар екі жылға жабылды. Жеті жылдық соғыстан кейін жапондықтардың елге кіруі күрт шектелді, және осындай оқиғалар қайта орын алмады.
Дипломатиялық
Жосонның халықаралық қатынастары корей неоконфуциандық идеалды, яғни "Ұлыға қызмет ету" (садае) принципін қытайлық Мин әулетіне, ал кейіннен маньчжурлық Цин әулетіне қатысты жүзеге асырды. Төменгі деңгейде ел солтүстіктегі журчен тайпалары, сондай-ақ теңіз арқылы орналасқан жапон және Рюкю мемлекеттері сияқты түрлі көршілес елдермен байланыс ұстады. Осы мақсатта елордада және Чеджу, Пусан сияқты шекаралық қалаларда аударма мектептері ашылды. Жосон әулеті 19 ғасырдың соңында егемендігін жоғалтуға дейін екі ірі шабуылға ұшырады. Олар – 1590 жылдары Тоётоми Хидэёши бастаған екі кезеңді жапон басқыны және 17 ғасырдың басындағы бірінші және екінші маньчжур басқындары. Жапондықтардың шабуылы күйрегенімен, Жосон кейін Цин әулетіне айналған маньчжурларға бағынуға мәжбүр болды. 1876 жылғы Канхва шартынан және порттардың ашылуынан кейін дипломатиялық тәсіл өзгерді, және Жосон үкіметі көршілес және еуропалық елдермен дипломатиялық қатынастар орнатуға кірісті.