Кіріспе

Краковтың Сент-Мария шақыруы (Польша: Hejnał mariacki; Полякша айтылуы: , венгрше Szűz Mária hajnala "Сент-Марияның таңы" деген мағынаны білдіреді) – бұл дәстүрлі, бес нотадан тұратын поляк шақыруы, Краковтың тарихы мен дәстүрлерімен тығыз байланысты. Ол әр сағат сайын, қаланың Сент-Мария базиликасының ең биік мұнарасынан кернейші төрт рет, әрбір бағытқа қарай орындалады. Түскідегі орындалысы радио арқылы бүкіл Польшаға және әлемге таратылады.

Шығу тегі

Хейналдың нақты шығу тегі мен авторы белгісіз. Ол туралы ең алғашқы жазба 1392 жылғы азаматтық төлемдер тізімінде кездеседі. "Хейнал" сөзі "таң" деген мағына беретін мажар тіліндегі "хайнал" сөзінен келген. Бұл екі факт, Хейналдың I Людовик "Венгр" (Польшада 1370–1382 жылдары билеген) немесе оның қызы Ядвига, Польша патшайымы (1384–1399 жылдары билеген) тұсында пайда болғаны туралы болжаммен үйлеседі. Көптеген еуропалық қалаларда керней үні таң және кешкі уақытта қала қақпаларын ашу және жабу сигналы ретінде қолданылған. "Сент-Марияның кернейі" қазіргі уақытта төрт бағытта орындалатындығы, 19 ғасырда төрт қақпаның үшеуі бұзылғанға дейін Краковтың төрт негізгі қақпасына шамамен сәйкес келеді. 16 ғасырғы дереккөздерде басқа мұнаралардағы басқа кернейшілер туралы айтылады, ал "үзілген" әнұран бастапқыда қақпаны ашу немесе жабу аяқталғанын екінші кернейшіге хабарлау үшін арналған болуы мүмкін. Тарихи тұста Сент-Мария шіркеуінің мұнарасындағы керней дауысы өрт және басқа да қауіптер туралы ескерту үшін де пайдаланылған.

Аңыздар

XX ғасырдағы танымал аңыз бойынша, Польшаға моңғол шапқыншылығы кезінде (көбінесе 1241 жылғы шапқыншылық айтылады), генерал Субутай басқарған моңғол әскерлері Краковқа жақындады. Әулие Мария шіркеуінің мұнарасындағы қарауылшы Хейналды ойнап, дабыл қағып ескертті, қала қақпалары татарлар қалаға шабуыл жасамас бұрын жабылды. Бірақ, кернейшіге жебе тиіп, ән аяқталмай қалды, содан бері орындаулар толық аяқталмайды. Бұл аңыздың ең ерте жазбаша нұсқасы американдық Эрик П. Келлидің 1928 жылғы «Краковтың кернейшісі» атты балалар кітабының кіріспесінен алынған. 1925-26 жылдары Ягеллон университетінде оқытушы болған Келли, осы әңгімені жазғанда поляк тілін жетік білмейтінін және француз тілінде сөйлейтін достарының көмегіне сүйенгенін мойындады. Қазіргі аңыздың бір бөлігі 1901 жылдың 7 шілдесінде табиғи себептерден қайтыс болған кернейшінің оқиғасынан туындауы мүмкін. 1926 жылғы туристік нұсқаулықта кернейшінің өлімі әннің уақытынан бұрын аяқталуына себеп болғаны айтылған, бірақ татарлардың қоршауы немесе жебелер туралы ештеңе жазылмаған. Тағы бір мүмкін себеп – Людвик Анчичтің 1861 жылғы Лайконик аңызы, онда қарауылшы мен шапқыншы татарлар сипатталған, бірақ жебелер мен қарауылшының өлімі туралы айтылмаған. Келли бұрынғы коллекционерлерден қашып кеткен, Краков аңызының толық нұсқасын алғаш рет жазған болуы мүмкін. Немесе ол алданудың құрбаны болған, немесе екі әңгімені қателікпен біріктірген болуы мүмкін. Профессор Карол Эстрихердің кіші 1931 жылғы Краковқа арналған толық нұсқаулығында бұл оқиғаның жоқ болуы таңғажайып. Келлидің әңгімесінің шығу тегі қандай болса да, ол Краковта танымал болды. Татарлар мен жебелер туралы толық нұсқаның поляк тіліндегі алғашқы жазбаша нұсқасы 1935 жылғы туристік нұсқаулықтан алынған. Екіншісі Ксавери Прушинскийдің (Келли оқытушы болған кезде Ягеллон университетінің студенті болған және кейін Эстрихердің көмекшісі болған) «Самарқанның кернейшісі» атты көркемдік туындысында пайда болды, ол сонымен қатар Лайконик аңызымен байланысты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Келлидің аңыздағы рөлі ұмытылып, аңыз халықтық стильде тарала бастады. Тағы бір жаңа дәстүрге сәйкес, әннің төрт бағыты патшаға (оңтүстікке қарай Вавель қамалына); қалалық әкімшілікке немесе епископ сарайына (Каноница көшесінде), азаматтарға (Басты нарық алаңына) және шаруалар мен қонақтарға (Краковтың сыртындағы далаларға және Краковтың Барбиканына) арналған. Әр әннің соңында кернейші алаңдағы адамдарға қол сүйкейді, олар да жауап ретінде қол сүйкейді деп күтіледі.

Кейінгі қолданылуы

Хейнал дәстүр бойынша күніне екі рет, әдетте таңертең және кешке орындалатын; түскі уақыт кейін қосылды. Бүгінде кернейші сағат сайын орындайды, бірақ кейде ұйқысы келген кернейшілер таңертеңгі сағаттардың бірін қалып қоюы мүмкін. 1927 жылдан бері Хейнал Польша радиосынан (Польшаның ұлттық радиостанциясы) Санкт-Мария шіркеуінен күн сайын түскі уақытта тікелей эфирде беріледі. Краков Хейналы Польшаның барлық аймақтарында белгілі және ұлттық символ ретінде пайдаланылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1944 жылдың 18 мамырында Монте-Кассино шайқасындағы поляктардың жеңісін жариялау үшін 2-ші поляк корпусының кернейшісі осы күйді орындады. Тарихи жазбалар Хейнал ойнау тәжірибесі бірнеше рет тоқтатылып, кейін қайта жаңартылғанын көрсетеді, әсіресе 1810 жылы ұзақ үзілістен кейін қайта жаңартылды. Хейнал Марияцки екі рет "Лзы Матки" ("Ананың көз жасы") аза тұту әнімен ауыстырылды. Бірінші рет 2005 жылдың 3 сәуірінде түскі уақытта, алдыңғы күні Папа Иоанн Павел II дүниеден өткендіктен, ал екінші рет 2010 жылдың 11 сәуірінде түстен кейін екі минуттан соң президент Лех Качиньский және оның жұбайы Мария Качиньскаяның қазасынан кейін болды.

Ойыншылар

Бастапқыда қала күзетшілері орындаған, бірақ 19 ғасырдан бері Хейналды өрт сөндірушілердің белсенді мүшелері тартады, олар шіркеу мұнарасын қарауылдық пост ретінде де пайдаланады. Мұнарада кем дегенде төрт түрлі кернейші кезекпен қызмет етеді. Ең ұзақ қызмет еткен трубашы – Адольф Смиэтана, ол 1926 жылдан бастап 36 жыл бойы Хейналды орындады. Кольтон отбасы үш буын қатарынан Хейналды ойнап келеді. 2004 жылдың қазан айында Ян Кольтон 33 жылдық қызметтен кейін зейнетке шықты. Оның әкесі бұрын 35 жыл бойы Хейналды орындаған, ал ұлы қазіргі төрт трубашының бірі. 2000 жылдың 11 маусымында әуен әлемнің түкпір-түкпірінен келген 2000-ге жуық трубашы орындағаннан кейін Гиннестің рекордтар кітабына енгізілді. Олардың ішінде Польша, Ұлыбритания, Бельгия және Испанияның әскери оркестрлері, сондай-ақ азаматтар болды. Ең жас трубашы сегіз жаста, ал ең үлкені – 79 жаста еді.