Кіріспе

Мінез-құлық; азықты жасырын жерлерде сақтау

Жануарлар мінез-құлқында азықты жасырын жерлерде сақтау – бұл азықты өз түбіне (бір түрге немесе жақын туысқан түрлерге жататын жануарларға) және басқа түрлердің өкілдерінен жасырып сақтау. Көбінесе, азықты қорлау немесе жасырудың мақсаты – азық мол болған кезде оны артық уақытта сақтап, азық азайған кезде пайдалану. Дегенмен, кейбір деректерге сүйенсек, азықтың белгілі бір бөлігін жасырудың мақсаты сақталған азықты пісіру болуы мүмкін, мұндай практиканы «пісіру арқылы сақтау» деп атайды. «Қорлау» термині көбінесе кеміргіштерге қатысты қолданылады, ал «жасыру» – құстарға, бірақ екі жануар тобының мінез-құлқы да өте ұқсас. Азықты қорлау ұзақ мерзімді, маусымдық цикл бойынша (азық бірнеше айдан кейін желінеді) немесе қысқа мерзімді болуы мүмкін, сонда азық бір немесе бірнеше күн ішінде желінеді. Азығын жасыратын көптеген жануарларға хомяк, сорап сияқты кеміргіштер, қарға, шақшықұрт сияқты көптеген құстар жатады. Батыс шөптік қарғасы жасыру шеберлігімен ерекше көзге түседі. Азықты жасырудың екі түрі бар: қоймада сақтау, онда түрлер бірнеше үлкен жасырын орындар жасайды және оларды қорғайды, және шашыраңқы сақтау, онда түрлер көптеген жасырын орындар жасайды, көбінесе әрбір азық бөлігі жеке-жеке жасырылады. Екі түрлі жасырудың да өз артықшылықтары бар.

Функция

Кэштеу – бұл әдетте жеуге жарамды артық тамақты кейінге қалдырып тұтыну үшін сақтау тәсілі – жақын арада желетін тамақ, мысалы, яғуар жартылай жеген олжасын бірнеше күн ішінде жеу үшін ағашқа іліп қояды, немесе ұзақ мерзімді сақтау, онда тамақ жасырылады және бірнеше айдан кейін қайта табылады. Кэштеу – азық-түлік қолжетімділігіндегі маусымдық өзгерістерге бейімделудің кең таралған жолы. Қысы суық болатын аймақтарда азық-түлік көбінесе азаяды, ал жылы айларда азық-түлік көп болған кезде тамақ сақтау тірі қалуға елеулі үлес қосады. Бұзылуға жағдайлы тағамдарды жинап сақтайтын түрлер үшін ауа райы сақталған тағамның жиналуына, пайдаланылуына және шіруіне маңызды әсер етеді. Осы құбылысқа "Құмырсқа мен Шегіртке" мысалында сілтеме жасалады. Дегенмен, пісіп жетілу кезінде жануарлар бірден жеуге болмайтын, бірақ қысқа уақыттан кейін "жетіліп", жеуге жарамды болатын тағамдарды жинап, сақтайды. Мысалы, таиралар (Орталық Американың қарақұйрығы) жасыл банандарды толығымен жинап, жасырып, піскен соң қайта оралып жейді.

Қордың таралуы мен көлемі

Шашыраңқы жинақтау – көптеген шағын қорлардың қалыптасуы. Бұл мінез-құлық құстарда (әсіресе Канадалық жаңқада) және кішкентай сүтқоректілерде, негізінен, батпақ тышқандары мен басқа кеміргіштерде, мысалы, шығыс сұр батпақ тышқаны, түлкі батпақ тышқаны және орман тышқанында кездеседі. Әсіресе, жылы жаққа көшпеген немесе қыста ұйықтамайтын жануарлар шашыраңқы жинақтауға бейім. Бұл мінез-құлық тұқымдардың таралуында маңызды рөл атқарады, себебі жемеген тұқымдар өсіп, өсімдіктердің популяциясын тиімді түрде таратуына мүмкіндік береді. Кейбір жануарлар нелістен неге шашыратып тастағаны белгілі болса да, олар нелістен неге өз денелерінен тыс жерде сақтайтыны әлі де сұрақ болып тұр. Себебі, шашыраңқы жинақтаушылар тамақты мүмкіндігінше көп жерге жасыру үшін, жасыру кезеңінде белсенді болуы керек. Тамақты денесінде сақтаса, оның қимыл-қозғалысы шектеледі және бұл мақсатқа қайшы келеді. Неліс аралық қашықтық – шашыраңқы жинақтаушылардың тамақтарын тонаушылардан қорғауға қолданатын басты тәсілі. Тамақ қорларын географиялық түрде тарату арқылы, жинақтаушылар кездейсоқ тапқан бәсекелестерді кең аумақты іздеуден бас тартуға мәжбүр етеді. Неліс аралық қашықтыққа қарамастан, жинақтаушылар тонау қаупін толығымен жоя алмайды. Бірақ, көптеген неліс орындары болуы қымбатқа түседі, өйткені жақсы кеңістіктік жад қажет. Шашыраңқы жинақтауға қатыспайтын жануарларға қарағанда, шашыраңқы жинақтаушылардың гиппокампы үлкенірек болады. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, гиппокамптың көлемі жыл мезгіліне және жануардың өмір сүретін климаттың қаталдығына байланысты өзгереді. Қоймада жинақтауда, қор үлкен болады және бір орында, яғни қоймада табылады, ол әдетте жануардың ұясы ретінде де қызмет етеді. Хамстерлер – атақты қойма жинақтаушылар. Шындығында, неміс тіліндегі "hamstern" (жинақтау) етістігі "Hamster" есімінен шыққан, ол кеміргішті білдіреді; ұқсас етістіктер басқа туысқан тілдерде де кездеседі (голланд тілінде hamsteren және швед тілінде hamstra). Басқа тілдерде де хамстерлер мен жинақтау арасында байланыс бар: польша тілінде chomikować, chomik – хамстерден; иврит тілінде хамстер; oger (אוגר) жинақтаудан келген; le'egor (לאגור). Қоймада жинақтаудың кемшілігі – егер қор тоналса, бұл шашыраңқы жинақтаушыға қарағанда жануар үшін әлдеқайда қиын. Нелістің орналасқан жерін есте сақтау оңай болғанымен, мұндай үлкен қорларды да қатаң қорғау керек.

Сақтау

Көптеген түрлер олжаны жасырғанда сырттан бақылап тұрғандарға ерекше күдікпен қарап, олжа жасырған жерлердің құпиялығын сақтайды. Дегенмен, барлық жасырын орындарды жасыра бермейді, мысалы, торғайлар ашық жердегі бұтақтардың тікендеріне азығын сақтайды.

Ортақ немесе жеке қорландыру

Түрлердің шағын тобы азық-түлік қорын бөліссе де, азық-түлік жинау көптеген түрлер үшін, оның ішінде кеміргіштер мен құстардың басым бөлігі үшін жеке кәсіп болып табылады. Мысалы, көптеген қарғалар үлкен отбасылық топтарда өмір сүрсе де, олар жинаған азықты бөліспейді. Олар азық-түлігін өзімшілдікпен жинап, жасырын сақтайды және қайта алады. Туыстық таңдау нәтижесінде ортақ азық-түлік қоры пайда болған екі ғана түр бар, яғни су құрлы (Castor canadensis) және ағашқұс (Melanerpes formicivorous); біріншісі отбасылық топтарда өмір сүреді және су астындағы бұтақтардан қысқа арзандықтар салады, ал екіншісі ерекшелігі – көзге түсетін ортақ қойма салады.

Ұрлық жасау

Ұрлық – бір жануардың екінші жануардың жинаған азығынан тамақ алғаны. Кейбір түрлерде жинаған азықтың 30%-ға дейін күніне ұрланып кетуі мүмкін. Азықты шашыратып сақтау модельдері, жинаған азықтың құндылығы оны таба алу мүмкіндігіне тең екенін көрсетеді.

Өзара ұрлық

Кейбір жануарлар түрлері, мысалы, кеміргіштер мен үкілер, екі қызметті – жинақтаушылық пен ұрлық жасаушылықты бірге атқарады. Яғни, ұрлық өзара болуы мүмкін, демек, оған төзе алуға болады. Бұл нәтижелер және басқа да зерттеулер шашыратып сақтайтын жануарлардың азық-түлік қорларының өзгеру шамасын көрсетеді.

Алдау

Қара қарғалар (Corvus corax) топтап азық іздеп, жинаған тамақтарын жасырып сақтайды және басқалардың жасырын сақталған орындарына да шабуыл жасайды. Тамақ жасырғанда, олар өз түрлестерінен жасырынып, көбінесе жасырын орындарын құрылыстардың артына орналастырады, бұл мүмкін бақылаушылардың көруін қиындатады. Шабуылшылар жасырын түрде бақылап, жасырын орындарға жақын жердегі тамақ жасырушылардан қашықтық сақтайды. Мүмкін шабуылшылардың пайда болуына немесе олардың жасырын орындарға қарай алғашқы қозғалысына жауап ретінде, тамақ жасырушылар жиі жасыру процесін тоқтатады, жасырын орындарды ауыстырады немесе тамақтарын қайтарып алады. Бұл мінез-құлықтар қарғалардың өз ниеттері туралы ақпаратты жасыра білуін көрсетеді, бұл тактикалық алдауға жатады. Сол сияқты, еуразиялық сұңқарлар (Garrulus glandarius) басқа сұңқардың бақылауында болғанда, тамақтарын басқа сұңқарлардың жасырын орындарын тонау мүмкіндігін азайту үшін мөлдір емес кедергілердің артында жасыруға бейім, яғни көзден таса жерлерді таңдайды.