Кіріспе
АҚШ Конституциясының сот бақылауын қарастыратын ережесі АҚШ Жоғарғы Соты АҚШ Конституциясының III бабының (III-бап, 2-тармақ, 1-бөлім) «Іс және дау» тармақшасын сот бақылауын жүзеге асырудың екі ерекше шектеуін қамтиды деп түсіндіреді: кеңес беру мақсатындағы пікірлер беруге тыйым салу және тараптардың іс жүргізу құқығына ие болуы талабы. Осы контексте, «дау» дегеніміз – тараптар арасындағы нақты дау-жанжалды білдіреді.
The Supreme Court of the United States has interpreted the Case or Controversy Clause of Article III of the United States Constitution (found in Art. III, Section 2, Clause 1) as embodying two distinct limitations on exercise of judicial review: a bar on the issuance of advisory opinions, and a requirement that parties must have standing. In this context, "controversy" means an actual dispute between the parties.
Қорытынды
Біріншіден, Сот бұл тармақ федералды соттың қандай мәселелерді қарауға, ал қандайларды қарауға болмайтынын анықтайды (яғни, федералды сот жүйесінің институционалдық құзыреті шегіндегі және одан тыс істерді ажыратады) және федералды сот билігін тек соттың қарауға құзыреті бар істермен ғана шектейді деп шешті. Мысалы, Сот бұл тармақ консультативтік пікірлерді (нақты мәселе болмағанда, бірақ пікір сұралатын жағдай) және шағымданушының жалпы мағынада ғана пайда көре алатын талаптарды (яғни, барлық адамдармен салыстырғанда артық немесе кем емес) тыйымдайды, сондай-ақ тек мынадай талаптарды қарауға рұқсат береді: (1) талапкер нақты және жеке зиян шеккен немесе залал келген, (2) талапкерге келген зиян немесе залал жауапкердің әрекеттерімен тікелей байланысты, және (3) сот бұл зиянды немесе залалды өтеуге қабілетті. Барлық заңдар сияқты, мұнда да ерекшеліктер бар. Ең маңыздыларының бірі – Бірінші түзетуге қатысты сөз бостандығы және өркендеу істері. Мұндай жағдайда, сөз бостандығын шектеуге байланысты сотқа шағымданған тарап, белгілі бір сөздерді немесе өркендеуді шектеу туралы заңның конституцияға қайшы екенін дәлелдеуі мүмкін, тіпті бұл шектеу оларға тікелей әсер етпесе де. Мысалы, кітап сатушы немесе бейне ойын сатушы, кейбір медиаға қойылған шектеулер олардың клиенттерінің таңдау мүмкіндігін шектейді және бұл шектеулер кейбір баспагерлерге «қорқыту әсерін» тигізуі мүмкін, нәтижесінде заңға қатысты жұмыстар жарыққа шықпауы мүмкін. Бұдан басқа, федералдық деңгейде, әдетте, ерекшеліктер жоқ. Екіншіден, Сот бұл тармақты Конгрестің федералды соттарға юрисдикция беру құқығын шектейтіндей түсіндірді. Ол Конгресс конституциялық түрде юрисдикция бере алатын мәселелердің шегін белгілейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Сот бұл тармақты федералды соттардың юрисдикциясын шектеудегі Конгресс билігін шектеу үшін түсіндірмеген. Тармақтың мұқият формулировкасы және ондағы терминдердің күңкірттігі академиялық пікірталастарды жиі тудырады. Жоғарғы Сот Конституцияның осы ережесінен туындайтын құқықтық мәселелерге көп көңіл бөлсе де, көптеген мәселелер әлі де шешілмей отыр. Көптеген сыншылар, Іс немесе дау-дамай тармағының талаптары судьяларға қиын мәселелерді кейінге жылдыруға, тараптарға сотқа жүгінуге лайықты мүмкіндік берместен бұрын істің мәнін қарастыруға және судьялар ұнатпайтын заңдарды қолдану жауапкершілігінен қашуға мүмкіндік береді деп санайды.
Заңдық қолдану тарихы
АҚШ Жоғарғы Сотының осы талапқа сәйкестігін білдірген ең алғашқы жағдай Джордж Вашингтон президенттігі кезінде болды. Вашингтон соттан, егер ол сотқа уақтылы келіп түспейтін мәселелер бойынша олардан уақыт-уақыт кеңес сұраса, олардың келісімін алуды сұрап хат жіберді. Бас судья Джон Джей жауабында сот мүшелері президенттің өзінің атқарушы органдарынан тиісті кеңес ала алатынына сенімді болғанымен, сот конституциялық тұрғыдан соттық мәселелерді шешетін төреші ретіндегі өкілеттігінен асып кетпеуге міндетті екенін жазды. Осы талаптың шеңберін анықтайтын ең белгілі іс – «Мускрат против АҚШ», 219 U.S. 346 (1911) ісі, онда Сот Конгресс талапкерлер мен жауапкер екеуінің де заңдық шығындарын төлеген жағдайда (бұл жағдайда АҚШ Қаржы министрлігі), тараптар арасында нақты дау болмайды және соттың шешімі консультативтік пікірге тең болады деп шешті. «Іс және дау» қағидасының шекаралары пікір-таластарға ашық. Мысалы, Сот тараптар арасындағы дау фактілердің өзгеруіне байланысты тоқтатылған жағдайда, өзінің құзыреті жоқ деп шешті. Алайда, іс немесе дау сотқа келіп түскеннен кейін тоқтатылса немесе, заң тілімен айтқанда, «өз мәнін жойса», Сот әділеттілік үшін шешім шығаруға құқылы. «Ро против Вейд» ісінде, мысалы, Сот «қайта оюға жарамды, бірақ қараудан қашып құтылатын» істерге қатысты «мәнін жойған» ерекшелігін қолданды. Сот судьясы Гарри Блэкман адамның жүктілік кезеңінің табиғи шектеулеріне байланысты жүктілікке қатысты мәселелер әрқашан апелляциялық процесс аяқталғанға дейін толыққанды болады деп жазды. «Ро против Вейд» 410 U.S. 113 (1973) ісі бойынша. Сондықтан Жоғарғы Сот аборт заңының конституциялықтығы туралы шешім шығара алады, тіпті бұл мәселе сот шешім шығарған кезде мәнін жойған болса да.