Кіріспе

Шенк пен Америка Құрама Штаттары, 249 U. S. 47 (1919) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1917 жылғы Тыңшылық туралы заңның қолданылуына қатысты АҚШ Жоғарғы Сотының маңызды шешімі болды. Жоғарғы Соттың бірауызды шешімінде судья Оливер Венделл Холмс-младший Чарльз Шенктің, әскери қызметке шақырылуға қарсылық білдіретін жарнама парақшаларын таратқаны үшін, әскери шақыруды қиындатуға талпыныс жасағаны үшін қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін деген тұжырым жасады. Бірінші түзету Шенкті қудалаудан қорғамады, тіпті "көптеген орындарда және қалыпты жағдайда Шенк айналымда айтқан барлық нәрсені айту арқылы конституциялық құқықтарының шегінде болар еді. Бірақ әрбір әрекеттің мәні оның жасалған жағдайларына байланысты". Холмс бұл жағдайда: "Қолданылған сөздер осындай жағдайларда қолданылады және Конгресс алдын алуға құқылы зұлымдықтарға алып келетін нақты және жақын қауіпті тудыратын сипаттағы" деді. Сондықтан Шенк жазалануы мүмкін. Сот соғыс кезіндегі қудалаулардан туындаған бірнеше айыптауларды осы негіздемемен қолдады, бірақ Холмс Абрамс пен Америка Құрама Штаттары ісінде келіспей, Сот олар үшін жасаған стандарттан ауытқып, идеялар үшін жазалауға рұқсат бергенін айтты. 1969 жылы Шенк шешімі Бранденбург пен Огайо ісімен көп бөлігімен күшін жойды, ол үкіметтің тыйым салатын сөздердің шегін заңсыз әрекеттерге (мысалы, бүлік) бағытталған және оларды тудыруға бейім сөздермен шектеді.

Өмірбаян

Шенк – Бірінші түзетуді қазіргі түсінікте бейнелейтін Жоғарғы Соттың алғашқы ісі. Жоғарғы Сот судьясы Оливер Венделл Холмс кіші осы іс бойынша жиі сілтеме жасалатын пікір жазды. Америка Құрама Штаттарының Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы қоғамда терең дау тудырды, оған әсіресе социалистер, пацифистер, оқшауланғандар және Германиямен байланысы бар адамдар қарсы болды. Вильсон әкімшілігі кең ауқымды қылмыстық қудалау науқанын бастады, нәтижесінде мыңдаған адам сотталды. Көптеген жағдайларда, бүгінгі күні Бірінші түзетумен қорғалатын ұсақ-түйек наразылық әрекеттері үшін сотталды. Осы науқаннан туындаған алғашқы іс – Балтцер АҚШ-қа қарсы, 248 АҚШ 593 (1918) – Оңтүстік Дакота фермерлері әскери шақыруды басқарудағы әкімшілікті сынап, сайлауда жеңіліске ұшыратыны туралы үміттерін білдіріп, петицияға қол қойды. Олар әскери қызметке кедергі келтіргені үшін айыпталып, сотталды. Сот отырысында көпшілік айыптауды растаған кезде Холмс тез арада қатаң қарсы пікірді жазып, таратып жіберді: «Заңға нақты кедергі келтіру, жауға нақты көмек беру мен жұбаныш беру жағдайларын одан да жылдам және қатаң жазалауға мен қуанышпен келісер едім. Бірақ, менің ойымша, соғыста жеңіске жету үшін бар күшімізді жұмсау ниетіміз бізді өзімізге қарсы болған пікірлер мен сөздерге төзбеушілікке итермеуі керек, тіпті олар зиян келтірмейтіндей болса да. Шешімді қабылдауда қолдарында шексіз билік бар адамдардың еркіндікке қарай қателесуі дұрыс». Холмс жазған қатаң қарсы пікірге байланысты Бас судья Эдвард Дуглас Уайт істі қарауды тоқтатты, және жағдай туралы ақпарат әкімшілікке жеткендіктен, қудалау тоқтатылды. Содан кейін Уайт Холмсқа келесі іс бойынша – Шенк АҚШ-қа қарсы – бірауыздан шешім қабылдауға арналған пікірді жазуды сұрады, олар келісе алатын жағдай. Холмс осы пікірді жазып, сол көктемде тағы екі іс бойынша – Фроверк АҚШ-қа қарсы және Дебс АҚШ-қа қарсы – бір ауыздан сот шешімін жазды, осылайша қылмыстық айыптаулардың конституциялық екендігін анықтау стандартын белгіледі. Холмс заң шығару стиліндегі формулаларды ұнатпады және "ашық және қазіргі қауіп" тіліне кейінгі пікірлерінде орын бермеді. Сондықтан Шенк пікірі осы заңдық стандарттың бастапқы көзі ретінде жиі сілтеме жасалады, ал кейбір ғалымдар Холмс өз ойын өзгерткенін және Абрамс АҚШ-қа қарсы істе басқа көзқарас ұсынғанын болжайды. Шенк пікірін жазуға Холмсқа тапсырылған оқиғалар Холмс туралы өмірбаян жазушы Шелдон Новик Гарвард құқық мектебіндегі Холмс қағаздарынан жарияланбаған Балтцер пікірін тапқанда белгілі болды. Шенк ісінің мән-жайы төмендегідей болды. Чарльз Шенк пен Элизабет Бэр Филадельфиядағы Социалистік партияның атқару комитетінің мүшелері болды, Шенк – Бас хатшы. Атқару комитеті 15 мыңнан астам листовканы басып, Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери қызметке шақырылатын адамдарға жіберуге рұқсат берді, ал Шенк осы процеске жетекшілік етті. Листовкаларда адамдарды әскери шақыруға бағынбауға шақырылды, мынадай сөздер келтірілді: «Қорқытуға бағынбаңыздар», «Құқықтарыңызды қорғаңыздар», «Егер сіз құқықтарыңызды қорғамасаңыз және қолдамасаңыз, сіз АҚШ-тың барлық азаматтары мен тұрғындарының қатаң міндеті болып табылатын құқықтарды жоққа шығаруға немесе кемсітуге көмектесесіз», және әскери шақырудың XIII түзетуде тыйым салынған күштеп жұмыс істеуге мәжбүрлеу екендігіне байланысты әскери шақыруға бағынбауға шақырылды. Сот отырысынан кейін Шенк пен Бэр 1917 жылғы тыңшылық туралы заңның 3-бабын бұзғаны үшін кінәлі деп танылды. Екі сотталушы да АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданып, олардың айыпталуы және оны бекітетін заң Бірінші түзетуге қайшы келеді деп мәлімдеді. Олар Бірінші түзету мәтініне көп сүйенді және 1917 жылғы тыңшылық туралы заңның бүгінгі күні «суыту әсері» деп аталатын соғысқа қатысу туралы еркін талқылауға кедергі келтіргенін айтты.

Сот шешімінің

Сот, Оливер Венделл Холмс кішісі жазған бірауызды шешімде, Шенктің қылмыстық айыпталуы конституциялық екенін мәлімдеді. Заң жобаға кедергі келтірудің сәтті әрекеттеріне ғана қатысты, бірақ ортақ құқық бойынша бұрынғы сот шешімдері, сәттілікке қауіпті жақын әрекеттер үшін қудалауға рұқсат берді. Сөз немесе жазба арқылы жасалған әрекеттер, басқа әрекеттерге жасалған талпырыс сияқты жазалануы мүмкін; Бірінші түзету адамдарды әскерге шақыруға қарсы тұруға шақыратын сөзді қорғамады, себебі «ел соғыста болғанда, бейбіт уақытта айтылуы мүмкін көптеген нәрселер оның күш-жігеріне кедергі келтіреді, сондықтан олардың айтылуы адамдар соғысқанша көтерілмейді және ешбір сот оларды конституциялық құқықпен қорғалған деп санамайды». Басқаша айтқанда, соттың пікірінше, соғыс кезеңінде сөз бостандығына бейбіт уақыттағыдан гөрі көп шектеулер қоюға болады, себебі жаңа және үлкен қауіптер туындайды. Бұл пікірдің ең танымал және жиі цитаталанатын бөлігі мынадай болды: Сөз бостандығын ең қатаң қорғау, театрда өрт туралы жалған дабыл салып, паника тудырған адамды қорғамайды. Әрбір жағдайда сұрақ мынадай: қолданылған сөздер осындай жағдайда қолданылды ма және олар Конгресс алдын алуға құқылы нақты зиянды тудыратын айқын және нақты қауіпті білдіретін сипатта ма. Бұл жақындық және дәреже мәселесі. «Көпшілік театрда отты айқайлау» фразасы сөз бостандығының қауіптілігін немесе шектеулерін көрсететін кең таралған метафораға айналды.

Кейінгі сот үкімдері

Кейінгі істерде, Холмс соттың Шенк және оған байланысты істерде орнатылған прецеденттерден ауытқуда екенін байқағанда, наразылық білдіріп, адал пікір білдіруге дерлік абсолютті қорғау құқығы бар екенін қайталады, бірақ қылмыстық зиян келтіру ниетімен айтылған немесе мұндай зиянның анық және жақын қаупін тудыратын сөздер жазалануға тиіс екенін мәлімдеді. Абрамс пен АҚШ арасындағы істе ол сөз және баспасөз бостандығына қатысты жалпы құқықтық артықшылықтарды кеңінен түсіндірді және пікір бостандығы конституциялық жүйенің орталық бөлігі екеніне сендірді, себебі идеялардың "нарығындағы" бәсекелестік олардың рас екенін анықтаудың ең жақсы тәсілі еді. Уитни мен Калифорния арасындағы істе (1927), Калифорния заңдарымен тыйым салынған бүлікшіл сөйлеу үшін айыптау туралы, Холмс судья Луис Д. Брандейс жазған келісім пікіріне қосылды, қайтадан осы саладағы қылмыстық әрекеттерге қатысты анық және жақын қауіп стандартын түсіндірді, саяси сөйлеу демократиялық пікірсайыстың құндылығына байланысты қорғалғанын атап өтті. Жоғарғы сот солшылдарға қарсы бірнеше қудалау ісінде бүлікшіл сөйлеу үшін айыптауды растауды жалғастырды, бірақ Дэннис пен АҚШ арасындағы істе (341 АҚШ 494, 1951) аяқталды, онда күшті даулы сот Коммунистік партия жетекшілеріне қатысты бүлікшілдік айыптауларын қолдады. Төменгі сот судьясы Лернед Хэнд және Жоғарғы соттың көпшілігінің бас судьясы Винсон Шенкті сілтеме жасады, сондықтан "анық және жақын қауіп" термині сөз және баспасөз бостандығын жақтаушылар арасында ұнамайтын болды. Бранденбург пен Огайо арасындағы істе (1969) бірауыздан қабылданған қысқаша шешімде сот, Ку-клукс-клан мүшесіне қатысты, оның қоздырғыш сөйлеуі үшін талқылауға қатысты, Шенктің ойлауын қолданып, жағымсыз тілді жойды. Сот сөзді "жақын заңсыз әрекет" қаупі болған жағдайда ғана қудалауға болатынын айтты, бұл кейде Холмс өзінің Абрамсқа қарсы пікірінде толыққанды түсіндірген ойлауын көрсетеді, Шенкте түсіндірілген әрекеттердің жалпы құқығынан гөрі. Бранденбург сонымен қатар Дэннистегі анық және жақын қауіп стандартын қабылдамады және Холмс пен Брандейс кейінгі шешімдерінде берген түсіндірмеге ұқсас нәрсені қабылдады. Бірінші түзету бойынша сөздік өрнектерді қорғау стандарты оның әртүрлі шешімдерінде әртүрлі айтылғандықтан, "тарихи көзқарасты" ұстанатын ғалымдар Холмс 1919 жылдың жазында өз ойын өзгерткенін, және үш бірлескен сот шешімін жазғаннан кейін, ол бірнеше аптадан кейін Абрамстағы келіспеушілікте өзгеше және либералды көзқарас білдіргенін айтты. Осы аргументке сүйене отырып, сөз бостандығын жақтаушылардың көптеген өкілдері Жоғарғы сот Шенк пен Абрамстағы көпшілік пікірді қабылдамағанын, ал іс жүзінде Холмс өзінің Абрамстағы келіспеушілігі мен Брандейс пен Холмс өзінің Уитни ісіндегі келісім пікірін ұстанғанын мәлімдеді.