Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Борнео колониясын басқарған британдық компания (1881–1946)
British company which administered the colony of North Borneo (1881 1946)
Солтүстік Борнео чартерлік компаниясы (NBCC), сондай-ақ Британдық Солтүстік Борнео компаниясы (BNBC) деп те аталады, 1881 жылдың 1 қарашасында Солтүстік Борнеоның (қазіргі Малайзиядағы Сабах) ресурстарын басқару және игеру үшін құрылған британдық чартерлік компания. Аймақ 1888 жылы Британ империясының протектораты болды, бірақ компания 1946 жылға дейін (1941), әкімшілік толықтай тәждік колония үкіметіне берілгенге дейін аймақпен байланыста болды. Компания 1890 жылы Лабуан аралын уақытша басқарды, кейін ол Боғаздық поселеністердің құрамына кірді. Компанияның ұраны – Pergo et Perago, латын тілінде «Мен табандылықпен еңбек етемін және нәтижеге жетемін» деген мағынаны білдіреді. Оның негізін қалаушы және алғашқы төрағасы Альфред Дент болды.
The North Borneo Chartered Company (NBCC), also known as the British North Borneo Company (BNBC) was a British chartered company formed on 1 November 1881 to administer and exploit the resources of North Borneo (present day Sabah in Malaysia). The territory became a protectorate of the British Empire in 1888 but the company remained involved with the territory until 1946 (1941), when administration was fully assumed by the Crown colony government. The company also temporarily administered the island of Labuan in 1890 before it became part of the Straits Settlements. The company motto was Pergo et Perago, which means "I persevere and I achieve" in Latin. Its founder and first chairman was Alfred Dent.
Қор
Компания Британдық Шығыс Үндістан компаниясы сияқты ұқсас принциптерде құрылған. Немец кәсіпкері және дипломаты Барон фон Овербек, Шанхай мен Лондондағы британдық сауда компаниясының басшылары Альфред Дент пен Эдвард Дент, Солтүстік Борнео аймағының теңіз үстемдігіне ие билеушілерімен бірге, отарлық мүдделері үшін жеңілдік алу мақсатында кездесті. Брунейге жақын орналасқан британдық колониялық арал – Лабуанның губернаторы келіссөздерге қатысты. 1877 жылдың 29 желтоқсанында олар Бруней сұлтаны Абдул Моминмен кездесті. Сұлтан 15 000 испан долларына келісім берді. Бірақ Бруней сұлтанының бір бөлігін Сулу сұлтанына бұрыннан бергені анықталғандықтан, қосымша келіссөздер қажет болды. Шотланд авантюрисі және Сулу сұлтаны Джамал әл-Азамның досы Уильям Кларк Коуидің көмегімен Сұлтан 1878 жылдың 22 қаңтарында концессиялық шартқа қол қойып, 5 000 испан долларын алды. Сәтті келіссөздерден кейін Овербек пен Дент ағайындылары Солтүстік Борнео аймағының билеушілеріне айналды. Овербек 1879 жылы өз елінің қызығушылығын оятпағандықтан, территорияны басқаруды Альфред Дентке тапсырып кетті. Дент кейіннен британдықтарды өкілдік ететін компанияны тіркеуді жоспарлады, бірақ елеулі кешігулерге тап болатынын сезген соң, алдымен уақытша компания құруға шешім берді. 1881 жылы Британдық Солтүстік Борнео Уақытша Қауымдастығы Limited 300 000 фунт стерлингтік тіркелген капиталмен құрылды. Директорлардың құрамына Денттің өзі, Рутерфорд Алкок, Ричард Биддульф Мартин, адмирал Ричард Мейн және Уильям Генри Рид кірді. Екі миллион фунт капиталға ие компанияның жарғылық шарты 1881 жылдың 1 қарашасында бекітілді. Осылайша уақытша компания таратылып, келесі жылы Гайа аралында алғашқы қоныс орнаған жарғылық компания құрылды. Бірақ бұл елді мекенді жергілікті Мах Саллах деген көшбасшы шабуыл жасап өртеп жіберді және ол қайтадан жаңартылмады. Осындай қарсылықтарға байланысты, заң мен тәртіпті орнату, Солтүстік Үндістаннан сикх полициясын жұмысқа алу, сондай-ақ сауданы кеңейту компанияның алғашқы басымдықтарының бірі болды; үкімет, соттар және жазалау жүйесін құру; Джесселтоннан Теномға дейін темір жол салу; жергілікті егістерді жинау және айырбастау саудасын, сондай-ақ плантациялар құруды ынталандыру. Компания экономикалық жаңартулар мен салық саясатына да қарсылыққа тап болды.
The company was founded along similar lines as the British East India Company. German businessman and diplomat Baron von Overbeck, along with the heads of a British trading company in Shanghai and London, Alfred Dent and Edward Dent, together met with the thalassocratic rulers of the northern Borneo area to obtain a concession for their colonial interests. The governor of Labuan, a British colonial island off Brunei, accompanied the negotiations. On 29 December 1877, they met Abdul Momin, Sultan of Brunei. The Sultan agreed to make the concession for 15,000 Spanish dollars. However, since it turned out that the Sultan of Brunei had already ceded some areas to the Sultan of Sulu, further negotiations were needed. With the assistance of William Clark Cowie, a Scottish adventurer and friend of Sultan Jamal ul Azam of Sulu, the Sultan signed a concession treaty on 22 January 1878 and received 5,000 Spanish dollars. Following the successful concessions, Overbeck and the Dent brothers became the rulers of an area in northern Borneo. Overbeck withdrew in 1879 after failing to attract the interest of his country, leaving Alfred Dent to manage the territory. Dent then planned to register a company to represent the British but since a considerably delay seemed likely, he decided to found a provisional company first. In 1881, the British North Borneo Provisional Association Limited was founded with registered capital of £300,000. The directors were Dent himself together with Rutherford Alcock, Richard Biddulph Martin, Admiral Richard Mayne and William Henry Read. The charter contract for a company with a capital of two million pounds was sealed on 1 November 1881. The provisional company was thus dissolved and the following year, a chartered company was established with a first settlement on Gaya Island. The settlement however was burnt down during a raid by a local leader named Mat Salleh and was never re established. Due to such resistance, establishing law and order as well as recruiting Sikh policemen from northern India became one of the company's earlies priorities, along with expanding trade; instituting a government, courts, and penal system; building a railway line from Jesselton to Tenom; and encouraging the harvesting and barter trade of local crops, as well as establishment of plantations. The company also faced some resistance to its economic modernisations and tax policies.
Тарату
Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания Достастығының ешбір мемлекеті Солтүстік Борнео сияқты қирап жойылған жоқ. Соғыс аяқталғаннан кейін компанияның жер мен инфрақұрылымға келтірілген зардапты қалпына келтіруге қаржылай мүмкіндігі жоқ екені анық болды. Сондықтан компания жарғылық құқықтарын одан әрі пайдаланудан бас тартып, Британдық Солтүстік Борнеоны Британдық отарлық кеңсесіне тапсырды. 1946 жылдың 26 маусымында келісімге қол қойылды және компания ресми түрде таратылды. 1946 жылдың 15 шілдесінен бастап 1963 жылдың 16 қыркүйегінде Малайзия құрылғанға дейін Солтүстік Борнео Корольдік колониясы болып саналды. Британ үкіметімен жасалған келісімге сәйкес, компанияға 860 000 фунт стерлинг көлемінде бірден ақшалай төлем жасалды, бұл компанияға өтімді қаржылық талаптарын өтеуге мүмкіндік берді. Үкімет ұсынған 2,2 миллион фунт төлеп, қалған талаптарды өтеу туралы ұсыныстан компания бұрын қабылданбаған еді. Қаржылық өтемақы мәселесін келісу үшін британ үкіметі Лорд Утватты тәуелсіз арбитр ретінде тағайындады. 1949 жылдың наурыз айында Утват тергеу қорытындысын жариялады: компанияға 1,4 миллион фунт стерлинг өтемақы төленуі керек, соғыс зардабына байланысты талаптар қарастырылмайды. Бұл жаңалық акционерлерді қатты күйдірді. Компания акцияларының құны бір түндік уақыттың ішінде 17 шиллингтен 9 шиллинг 6 пенске дейін құлдырады.
No other state in the British Commonwealth was as devastated by the Second World War as North Borneo. By the end of the war, it was already foreseeable that the company would be unable to finance remediation for the devastation to land and infrastructure. The company therefore waived the further use of their charter and gave British North Borneo to the British Colonial Office. With the signing of an agreement on 26 June 1946, the company officially dissolved. From 15 July 1946 until the formation of Malaysia on 16 September 1963, North Borneo was a Crown colony. The agreement with the British government included a £860,000 immediate cash settlement that allowed the company to settle outstanding financial claims. The government's offer to repay all other claims by paying 2.2 million pounds had already been rejected by the company. For the negotiation of further financial compensation, the British government appointed Lord Uthwatt as an independent arbitrator. In March 1949, Uthwatt announced the result of his investigations: £1,400,000 should be awarded to the company as compensation; any claims related to war damage would not be included. The news triggered a bitter disappointment among shareholders. In just overnight, the value of the company share fell from 17s to 9s 6p.
Әкімшілік
Компания құрылғаннан кейін, Овербек енгізген Солтүстік Борнеоның әкімшілік бөліністері Батыс жағалау резиденциясы мен Шығыс жағалау резиденциясының құрылуы арқылы сақталды. Екі резиденттің кеңсесі губернатордың орналасқан жері – Сандакан қаласында болды. Әр резиденттің құрамында бірнеше провинция болды, оларды аудандық офицер басқарды. Уақыт өте келе резиденттіктердің саны беске дейін артты: Тауау резиденттігі (сондай-ақ Шығыс жағалау резиденттігі деп те аталады), Сандакан резиденттігі, Батыс жағалау резиденттігі, Кудат резиденттігі және Ішкі резиденттік. Провинциялар бастапқыда директорлар кеңесінің мүшелерінің құрметіне ат қойылды: Алкок, Канлайф, Дьюхерст, Кеппел, Дент, Мартин, Эльфинстон, Майбург және Мейн. Ең жоғары дәрежедегі резиденттер Сандакан мен Батыс жағалауда орналасты, ал қалған үш резидент екінші дәрежелі резиденттіктерде – Ішкі, Шығыс жағалау және Кудатта орналасты. Сандакан мен Батыс жағалау резиденттері Компанияның Заң шығарушы кеңесінің және Заң шығарушы жиналысының мүшелері болды. 1894 жылы Коуидің директорлар кеңесіне сайлануы әкімшілдік стильдегі маңызды өзгерістердің бастауы болды: Бұрын Солтүстік Борнео компаниямен басқарылса, губернаторлар толық өкілеттікке ие және толық жауапты болды. Бірақ Коуи басқарманы қолға алғаннан кейін, ол көбінесе Лондоннан бағыт берді. Солтүстік Борнеоның дамуынан гөрі акционерлердің қанағаттануы маңыздырақ болды. Коуидің қымбат және ақшаны ысыраптайтын идеяларына қарсы шыққан Альфред Дент ақырында компаниядан кетіп, отставкаға шықты. Нейл Малкольм басшылығымен әкімшілікке шығындарды қатаң бақылау тапсырылды. Бірнеше губернатор Ранау, Пенсианган, Теном, Сипитанг, Пенаманг, Туаран, Ланкон, Ламаг, Белуран және Семпорнадағы лауазымдарды жою арқылы аудандық офицерлердің санын азайтты. 1934 жылы губернатор болған Дуглас Джеймс Джардин Тауау резиденттігін Сандакан резиденттігімен, ал Ішкі резиденттікті Батыс жағалаумен біріктірді. Ол сондай-ақ Папардағы аудандық офицерді қызметтен босатып жіберді. Әкімшілік басқару 1891 жылғы Ауылдық ережемен реттелді. Бұл ереже дәстүрлі жергілікті тайпа басшылары – басшылардың мәртебесін түбірінен өзгертті. Ережеге сәйкес, компания тек қана оларды қауымдық басшылар етіп тағайындаған басшыларды мойындады. Ұрпақтар бойы маңызды рөл атқарған басқа басшылардың ықпалы жойылды немесе олар қылмыскерлер немесе тәртіпсіздік тудырушылар деп танылды. Осы дәстүрлі басшыларға көрсетілмеген құрмет Мат Саллех және Онторос Антанум сияқты тайпалық топтардың бастаған жергілікті қарсылық рухына ықпал етті.
With the founding of the company, the administrative divisions of North Borneo introduced by Overbeck were maintained by the establishment of the West Coast Residency and the East Coast Residency. The seat of the two residents was in Sandakan, where the governor was based. Each residency, in turn, was divided into several provinces managed by a district officer. Over time, the number of residencies increased to five: Tawau Residency (also known as East Coast Residency), Sandakan Residency, West Coast Residency, Kudat Residency, and Interior Residency. The provinces were initially named after the members of the board: Alcock, Cunlife, Dewhurst, Keppel, Dent, Martin, Elphinstone, Myburgh and Mayne. The senior residents occupied Sandakan and the West Coast, while the other three residents with the second class residencies occupied Interior, East Coast and Kudat. The residents of Sandakan and West Coast were members of the Legislative Council, the Legislative Assembly of the Company. The election of Cowie to the board of directors in 1894 marked the beginning of a major change in the style of administration: Before, North Borneo was governed by the company, and the governors were fully empowered and fully responsible. But since Cowie took over, he mostly pulled strings from London. Instead of the development of North Borneo, the satisfaction of the shareholders was in the foreground. Alfred Dent, who fiercely opposed Cowie's costly and money wasting ideas, finally resigned and withdrew from the company. Under Neill Malcolm, the administration was ordered to strictly supervise expenditure. Several governors reduced the number of district officers by eliminating the posts in Ranau, Pensiangan, Tenom, Sipitang, Penampang, Tuaran, Langkon, Lamag, Beluran and Semporna. Douglas James Jardine, who become the governor in 1934, completed the process by merging the Tawau Residency with the Sandakan Residency on the one hand and the Interior Residency with the West Coast on the other hand. He also removed the District Officer in Papar. Municipal administration was governed by the Village Ordinance of 1891. This ordinance fundamentally changed the status of the chiefs, the traditional indigenous tribal leaders. Following its implementation, the company only accepted those chiefs who had appointed them as community leaders. Other chieftains, who had played an important role for generations, were either shut down or branded as criminals or troublemakers. Disrespect for these traditional leaders contributed to the spirit of local resistance led by tribal group such as Mat Salleh and Ontoros Antanum.
Аумағы
Уильям Худ Тречер әкімшілік аумақты консолидациялауға маңызды үлес қосты. Ақ раджалармен өткізілген қиын келіссөздерде ол бастапқы жалға алынбаған аумақтарды компанияға қосып алуға қол жеткізді. Оларға Пегалат (1883), Клияс түбегі (1884), Мантанани (1885), Падас (1889) және Сипитанг, Бонгаваннан Туаранға дейінгі аймақ (1889) кіреді. 1889 жылдан бастап Лабуан аралы да компанияның әкімшілік аумағының бір бөлігі болды. Голландиялық Ост-Инд компаниясы құрылғаннан кейін көп ұзамай Борнеода сауда бекетін құрғанмен, солтүстік Борнеоның шығыс жағалауында голландтардың айтарлықтай әрекеттері болған жоқ. Бұл 1846 жылы голландтар Булуган сұлтанымен келісімге келгенде өзгерді, ол голландтарға аймаққа бақылау құқығын берді. Голландтардың ықпалымен, сұлтан 1867 жылы өзінің ұлын Таракан сұлтанының қызына үйлендірді, осылайша голландтардың ықпал аймағы Тауау аймағына жетті. Голланд аймағының солтүгі, Сулу сұлтандығы өздеріне қарайтын аймақпен шектесетін болды. Сондықтан, 1878 жылы Сулу сұлтаны Сибуку өзеніндегі Овербекке жерінің оңтүстік шекарасын беруге келіскенде, британдықтармен қақтығыс сөзсіз болды. Шекаралық дауларды реттеу үшін компания 1880 жылдардан бастап голландтармен келіссөздер жүргізіп, Сулу сұлтаны берген аймақ пен Булуган сұлтанымен жасалған шарт негізінде голландтар талап еткен аймақ арасындағы шекараны анықтауға тырысты. 1891 жылдың 20 қаңтарында олар Себатик аралының орталық бөлігіне сәйкес келетін 4°10' солтүстік ендігіндегі сызық бойынша келісімге келді. 1905 жылдың 5 қаңтарында Кларк провинциясының даулы шекаралық аймағы болған Лавас компаниясының аумағы көршілес Саравакқа берілді, ал оның орнына Бруней шығанағындағы белгілі бір көмір кен орындары алынды.
A major contribution to the consolidation of the administrative area was made by William Hood Treacher. In tough negotiations with the White Rajahs, he managed to bring territories to the company that were not included in the original leases. These include Pengalat (1883), Klias Peninsular (1884), Mantanani (1885), Padas (1889) and the area of Sipitang, Bongawan to Tuaran (1889). From 1889, the island of Labuan was also part of the company administrative territory. Although the Netherlands had already installed a trading post in Borneo shortly after the founding of the Dutch East India Company, there were no noteworthy activities by the Dutch on the east coast of northern Borneo. This changed in 1846 when the Dutch signed a contract with the Sultan of Bulungan, who assured the Dutch control of the area. At the instigation of the Dutch, the sultan married his son in 1867 with the daughter of the Sultan of Tarakan, whereby the Dutch sphere of influence finally reached the region around Tawau. The north of the Dutch area which overlapped with an area that was claimed by the Sultanate of Sulu for themselves. A conflict with the British was therefore inevitable when in 1878 the Sultan of Sulu placed the southern boundary of his land for cession to Overbeck on the Sibuku River. In settling the border disputes, the company negotiated with the Dutch from the 1880s onwards to define the boundary between the area granted by the Sultan of Sulu and the area claimed by the Dutch on the basis of the treaty with the Sultan of Bulungan. On 20 January 1891, they finally agreed on a line along 4°10' north latitude – which corresponded to a central division of the island of Sebatik. On 5 January 1905, the company territory of Lawas – a controversial border area of the province of Clark was relinquished to the neighbouring Sarawak and in exchange for “certain coal fields at the Brunei Bay”.
Халықаралық әсері
1878 жылы Густав Овербек, Альфред Дент және Эдвард Дент Солтүстік Борнео Чартерлік компаниясының өкілдері ретінде Сулу сұлтанымен жасасқан келісім Малайзияның Сабах аймағының мәртебесі және оған құқығы туралы бірнеше халықаралық даудың негізі болып табылады. Соңғы кезде халықаралық назар аударған ең маңызды оқиғалардың бірі – Малайзия-Сулу ісі. Бұл істе Сулу сұлтанының соңғы ұрпақтары Малайзия үкіметіне қарсы Солтүстік Борнеоның ресурстарын заңсыз пайдаланғаны үшін арбитражға шағым түсірді. Шағымданушылар 1878 жылғы келісім Солтүстік Борнеодағы жерді Солтүстік Борнео Чартерлік компаниясына тек жалға бергенін мәлімдеді. Ал Малайзия, керісінше, бұл аймақ 1963 жылы Малайзия федерациясына қосылуға келіскеннен бастап құқықтарынан бас тарды деп санайды. Шағымданушылар Испанияда арбитраждық сотқа жүгініп, Малайзиядан Сабахтың ресурстарын пайдаланғаны үшін 32 миллиард доллар төлеуді талап етті. 2022 жылдың ақпан айында испан арбитры доктор Гонсало Стампа шағымданушылардың пайдасына шамамен 15 миллиард долларлық өтемақы төлеу туралы шешім шығарды, бірақ Малайзия бұл шешімге әртүрлі заңдық платформаларда қарсылық білдірді.
The 1878 agreement signed between Gustav Overbeck, Alfred Dent and Edward Dent as representatives of the North Borneo Chartered Company with the Sultan of Sulu remains the basis of several international disputes over the status of, and right to, Malaysia's Sabah region. One of the most prominent such cases to garner international attention in recent times remains the Malaysia Sulu Case in which purported heirs of the last Sultan of Sulu filed an arbitration case against the Malaysian government for what they claimed was illegal exploitation of the resources of North Borneo. The claimants maintained that the 1878 agreement had only leased the land in North Borneo to the North Borneo Chartered Company. On the contrary, Malaysia maintains that the region surrendered its rights once it agreed to join the Malaysian federation in 1963. The claimants filed an arbitration appeal in Spain, demanding Malaysia pay $32 billion for exploitation of resources of Sabah. In February 2022, Spanish arbitrator Dr Gonzalo Stampa awarded an almost $15 billion settlement in favor of the claimants, which Malaysia challenged at various legal forums.