Кіріспе
2005 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау 2005 жылдың 5 мамырында, бейсенбі күні өтті. Сайлау мақсаты – Парламенттің Төменгі палатасына 646 мүше сайлау болатын. Тони Блэр басқаратын Лейбористік партия үшінші рет жеңіске жетті, ал Блэр Гарольд Уилсоннан кейін үш көпшілік үкімет құрған екінші Лейбористік партияның басшысы атанды. Дегенмен, партияның көпшілігі 66 орынға дейін азайды, ал төрт жыл бұрын ол 167 орынға ие болған еді. 2024 жылға дейін Консервативтік партия жеңбеген соңғы сайлау осы болды. Бұл Лейбористік партияның қатарынан үшінші рет жеңіске жеткені және 2024 жылға дейін партияның соңғы жалпы сайлаудағы жеңісі еді. Лейбористік партияның сайлау кампаниясы мықты экономикаға баса назар аударды. Алайда, Блэрдің халық арасындағы беделі төмендеді, бұл 2003 жылы Ұлыбритания әскерін Иракқа жіберу туралы шешіммен одан әрі ушықты. Осыған қарамастан, Лейбористік партия экономикалық құзыреттілік және басшылыққа қатысты сауалнамаларда консерваторлардан басымдық сақтап тұрды. Консервативтік партияның басшылары Иэн Дункан Смит (2001–2003) және Майкл Ховард (2003–2005) Блэрдің беделін пайдалана алмады, партия 2001–2005 жылдар аралығындағы парламенттегі сауалнамаларда Лейбористік партиядан қалып қойды. Консервативтік партия иммиграцияны шектеу, нашар басқарылатын ауруханаларды жақсарту және жоғары қылмыс деңгейін төмендету сияқты саясаттарды жақтады. Чарльз Кеннеди басқаратын Либерал-демократтар Ирак соғысына қарсы қатаң ұстаным білдірді, әсіресе БҰҰ-ның екінші қарары болмағандықтан. Бұл соғысқа қарсы позиция көңілі толмаған Лейбористік партия сайлаушыларының қолдауын тапты, нәтижесінде Либерал-демократтар партия тарихындағы ең көп орынға ие болды. Тони Блэр қайтадан Премьер-министр болып сайланды, Лейбористік партия 355 депутатты иеленді, бірақ халықтың дауыс беруі 35,2% құрады, бұл Ұлыбритания сайлау тарихындағы ең кішкентай көпшілік үкіметтің көрсеткіші. Дауыс беру нәтижелері бойынша Лейбористік партия консерваторлардан аздап алға шықты, бірақ партия орын саны бойынша әлі де ыңғайлы көшбасшылықты сақтап тұрды. Консервативтік партия 198 депутатты иеленді, бұл алдыңғы жалпы сайлауда жеңіп алған орындардан 32-ге артық, сонымен қатар Англияда халықтың дауыс беруі бойынша жеңіске жетті, бірақ Лейбористік партиядан Англияда 91 депутатқа кем болды. Либерал-демократтар халықтың дауыс беру үлесін 3,7%-ға арттырып, 1923 жылдан бері үшінші партияның ең көп орынды иеленді, олар 62 депутатты иеленді. Соғысқа қарсы белсенді және бұрынғы Лейбористік партия депутаты Джордж Галлоуэй Оона Кингті орнынан алып, "Respect – The Unity Coalition" туымен Бетнал Грин және Боу сайлау округінде депутат болып сайланды. Ричард Тейлор Уайр Ормандағы Киддерминстер денсаулық сақтау концерні үшін қайта сайланды, ал тәуелсіз кандидат Питер Лоу Бленау Гвентте жеңіске жетті. Бұл саяси партияның жеңіске жеткені және Ұлыбританияның құрамындағы әр елде (Англия, Шотландия және Уэльс) сайысқа түскен орындардың көпшілігін бір уақытта жеңгені соңғы жалпы сайлау болды. Солтүстік Ирландияда 1920 жылдан бері Солтүстік Ирландия саясатында басымдықты иеленген негізгі юнионисттік партиялардың ең орташасы – Ольстер юнионисттік партиясы (UUP) 6 депутаттан 1 депутатқа дейін азайды, партия басшысы Дэвид Тримблдің өзі де орнынан алынды. Ең қатал Демократиялық Юнионисттік партия Солтүстік Ирландияның ең ірі партиясына айналды, 9 депутат сайланды. Тримблден басқа, осы сайлауда Парламенттің Төменгі палатасынан кеткен танымал депутаттардың арасында бұрынғы SDLP жетекшісі Джон Хьюм, бұрынғы министрлер кабинетінің мүшелері Эстель Моррис, Пол Боатенг, Крис Смит, Джиллиан Шепард, Вирджиния Боттомли және Майкл Портильо, Парламенттің Төменгі палатасының ағасы Там Дейлл, Тони Банкс және сэр Тедди Тейлор болды, ал Стивен Твигг (Портильо сәтін қараңыз) Энфилд Саутгейт сайлау округін консерваторларға қайтарды. Осы сайлауда Парламентке қосылған танымал депутат – болашақ Лейбористік партия басшысы Эд Милибэнд. Сайлаудан кейін Майкл Ховард жеңілгенін мойындап, Консервативтік партия басшысы лауазымынан кетті, оның орнына болашақ премьер-министр Дэвид Кэмерон келді. Блэр 2007 жылдың маусымында Премьер-министр және Лейбористік партия басшысы лауазымынан кетті, оның орнына сол кездегі Қаржы министрі Гордон Браун тағайындалды. Сайлау нәтижелері тікелей эфирде BBC телеарнасында көрсетілді және оны Питер Сноу, Дэвид Димблби, Тони Кинг, Джереми Паксман және Эндрю Марр ұсынды.
The 2005 United Kingdom general election was held on Thursday 5 May 2005, to elect 646 members to the House of Commons. The governing Labour Party, led by Tony Blair, won its third consecutive victory, with Blair becoming the second Labour leader after Harold Wilson to form three majority governments. However, its majority fell to 66 seats; the majority it won four years earlier had been of 167 seats. This would be the last election not won by the Conservative Party as of 2024. This was the first time the Labour Party had won a third consecutive election, and as of 2024 remains the party's most recent general election victory. The Labour campaign emphasised a strong economy; however, Blair had suffered a decline in popularity, which was exacerbated by the decision to send British troops to invade Iraq in 2003. Despite this, Labour mostly retained its leads over the Conservatives in opinion polls on economic competence and leadership, and Conservative leaders Iain Duncan Smith (2001–2003) and Michael Howard (2003–2005) struggled to capitalise on Blair's unpopularity, with the party consistently trailing behind Labour in the polls throughout the 2001–2005 parliament. The Conservatives campaigned on policies such as immigration limits, improving poorly managed hospitals, and reducing high crime rates. The Liberal Democrats, led by Charles Kennedy, took a strong stance against the Iraq War, particularly due to the absence of a second UN resolution, This anti war position resonated with disenchanted Labour voters, leading to the Liberal Democrats achieving their largest share of seats in the party's history. Tony Blair was returned as Prime Minister, with Labour having 355 MPs, but with a popular vote share of 35.2%, the smallest of any majority government in UK electoral history. In terms of votes Labour was only narrowly ahead of the Conservatives, but the party still held a comfortable lead in terms of seats. The Conservatives returned 198 MPs, with 32 more seats than they had won at the previous general election, and won the popular vote in England, while still ending up with 91 fewer MPs in England than Labour. The Liberal Democrats saw their share of the popular vote increase by 3.7%, and won the most seats of any third party since 1923, with 62 MPs. Anti war activist and former Labour MP George Galloway was elected as the MP for Bethnal Green and Bow under the Respect – The Unity Coalition banner, unseating Oona King; Richard Taylor was re elected for Kidderminster Health Concern in Wyre Forest; and independent candidate Peter Law was elected in Blaenau Gwent. This is the most recent general election in which the winning political party won a majority of the seats that were contested in each of the constituent countries of Great Britain (i. e. England, Scotland and Wales) at the same time. In Northern Ireland, the Ulster Unionist Party (UUP), the more moderate of the main unionist parties, which had dominated Northern Irish politics since the 1920s, was reduced from six MPs to one, with party leader David Trimble himself being unseated. The more hardline Democratic Unionist Party became the largest Northern Irish party, with nine MPs elected. Apart from Trimble, notable MPs leaving the House of Commons at this election included former SDLP leader John Hume, former Cabinet ministers Estelle Morris, Paul Boateng, Chris Smith, Gillian Shephard, Virginia Bottomley and Michael Portillo, the Father of the House of Commons Tam Dalyell, Tony Banks and Sir Teddy Taylor, while Stephen Twigg (see Portillo moment) lost the Enfield Southgate constituency back to the Conservatives. A notable MP who joined the House of Commons at this election was future Labour leader Ed Miliband. Following the election, Michael Howard conceded defeat, resigned as Conservative leader and was succeeded by future prime minister David Cameron. Blair resigned as both prime minister and leader of the Labour Party in June 2007, and was replaced by then–Chancellor of the Exchequer Gordon Brown. The election results were broadcast live on the BBC and presented by Peter Snow, David Dimbleby, Tony King, Jeremy Paxman, and Andrew Marr.
Науқан
2 сәуірде Рим папасы Иоанн Павел II қайтыс болғаннан кейін сайлаудың шақырылуы 5 сәуірге дейін кешіктірілді. Сегіз жылдық тұрақты экономикалық өсімнің арқасында Лейбористер партиясы күшті экономикаға, білім беру және денсаулық сақтау сияқты мемлекеттік қызметтерге жұмсаған инвестициялардың артуына назар салды. Алайда, бұл 2003 жылғы Иракқа жасалған даулы шабуыл мәселесімен көлеңкеленді, ол сол кезде халықтың кең пікірін тудырды және Блэрді науқан бойы қуалай берді. Канцлер Гордон Браун сайлау науқанында белсенді рөл атқарды, жиі Блэрмен бірге пайда болып, экономика Лейбористер партиясының хабарламасының басты назарында қалатынын қамтамасыз етті. Жақында сайланған Консервативтік партияның басшысы Майкл Ховард, бұрынғы басшысы Иэн Дункан Смит 18 ай бұрын партиядан қуылған партияға мол тәжірибе мен тұрақтылық әкелді. Консервативтік партияның науқанын австралиялық стратегиялық саясаткер Линтон Кросби басқарды. Науқан иммиграция сияқты дәстүрлі консервативтік мәселелерге баса назар аударды, бұл "Иммиграцияға шектеу қою – нәсілшілдік емес" деген ұранмен кейбір дауларды тудырды. Олар сондай-ақ Лейбористер партиясының "ластанған" ауруханалары мен жоғары қылмыс деңгейін "Сіз де біздің ойымызды ойлап отырсыз ба?" деген ұранмен сынады. Бірақ Лейбористер партиясы қарсы шабуыл жасап, Ховардтың 1992–1997 жылдардағы танымал емес Мейджор үкіметіндегі рөлін көрсетті, Ховардқа қарсы партиялық сайлау жарнамасын эфирге шығарды, онда Ховардтың Ішкі істер министрі лауазымындағы эпизодтардың монтажы көрсетілді, соның ішінде түрмедегі тәртіпсіздіктер мен үйлерді иеліктен алу. Сонымен қатар, Ховардты және Консервативтік партияның төрт бұрынғы басшысын (Иэн Дункан Смит, Уильям Хейг, Джон Мейджор және Маргарет Тэтчер) бейнелейтін билбордтық науқанды іске қосты, оның астында "Британия жұмыс істеп тұр, торилерге оны қайтадан бұзуға рұқсат бермеңіз" деген жазу болды. Либерал-демократтар үшін бұл басшысы Чарльз Кеннедидің басқарып өткен екінші және соңғы сайлау науқаны болды, ол Ирак соғысына қарсы күресті және сайлаушыларға көбірек жақын тұруға ұсыныс жасады, бұл өте танымал болды. Алайда, Кеннедидің қабілеттеріне қатысты сұрақтар туды, өйткені Либерал-демократтардың манифестін таныстырған кезде оған жергілікті табыс салығы туралы сұрақ қойылды, бірақ ол сандарды шатастырғандай көрінді. Либерал-демократтар да, консерваторлар да Лейбористер партиясының оқу ақысын енгізуіне қарсы болды, екі оппозициялық партия да оны жоюға уәде берді.
Дауыс беру бюллетені
Дауыс беру аяқталғаннан кейін (2200 БСТ) дауыс қораптары мөрленді және санау орталықтарына қайтарылды, онда санау сайлау комиссиясының бақылауымен жүргізілді, ол нәтиже белгілі болған кезде оны жариялауға міндетті болды. Бұрынғысынша, сайлау округтері арасында бірінші болып нәтиже жариялауға күшті бәсекелестік болды. Сандерленд Оңтүстік соңғы үш сайлаудағыдай, лейборист Крис Маллинді шамамен 2245 BST-де 11 059 дауыспен депутат ретінде қайта сайланды деп жариялады (бұрынғы ең жақсы көрсеткіштен екі минутқа кеміп, бірақ оны Гиннестің әлемдік рекордтар кітабына ең ұзақ кезекті алғашқы нәтижелер ретінде енгізуге мүмкіндік берді). Дауыс беру нәтижесі (лейбористердің сенімді орынында, лейбористердің сенімді аймағында) консерваторларға шамамен 4%, либерал-демократтарға 4,5% ауысқандығын көрсетті, бұл 2200 BST-ден кейін BBC/ITV жүргізген шығу сауалнамаларының болжамынан сәл төмен болды. Сандерленд Солтүстік, содан кейін Хоутон және Вашингтон Ист сайлау округтері де нәтижелерін жариялады, олардың екеуі де лейборист депутаттары өз орындарын сақтап қалды, бірақ қолданыстағы көпшілік 9%-ға дейін азайды. Шотландиядағы алғашқы округ Разерглен және Гамильтон Вест болды – тағы да лейбористердің сенімді орыны, нәтиже сақталды, бірақ көпшілік 4%-ға азайды. Алғаш рет қолдан-қолға өткен орын Путни болды, онда лейбористердің 2771 дауыстық артықшылығы консерваторлардың күшті қарсылығына тап болды, ауысқан дауыстардың жалпы саны шамамен 5000 (6,2%) құрады. Бұл консерваторлар үшін жарияланған алғашқы орын болды. Либерал-демократтар үшін алғашқы орын Солтүстік-Шығыс Файф округі болды, оны 1987 жылдан бері басқарып келе жатқан либерал-демократтар партиясының вице-лидері сэр Мензис Кэмпбелл сақтап қалды. Батыс Сассекс округіндегі Кроули округінде ең аз көпшілік тіркелді, лейборист Лора Моффатт үш рет дауыстарды қайта санағаннан кейін консерватор Генри Смиттен 37 дауысқа басымдық сақтады.
Үкімет құрастыру
Сайлаудан кейін Лейбористік партия билікте қалды, ал Тони Блэр Премьер-министр лауазымында ішінде қалды. Сайлаудан кейінгі күні Блэр Бэкингем сарайына барып, Королеваға сайлау қорытындысы туралы хабарлады және үкімет құруға рұқсат сұрады. Осылайша ол үшінші рет Премьер-министр болып қызмет етті. Блэр келесі демалыс күндері Кабинеті мен кіші министрлерін қайта құрды, ал ресми жариялау 2005 жылдың 9 мамырында жасалды. Қаржы министрі, Ішкі істер министрі және Сыртқы істер министрі лауазымдары өзгеріссіз қалды (тиісінше Гордон Браун, Чарльз Кларк және Джек Стро), бірақ бірнеше жаңа адамдар тағайындалды. Ең қызықтысы, Дэвид Бланкетт Еңбек және зейнетақы министрі ретінде Кабинетке оралды, бірақ жыл соңына дейін тағы бір дауға қатысқандықтан қайтадан отставкаға кесуге мәжбүр болды, бұл оның жұмыстан босатылуы үшін ұлттық баспасөз және оппозиция тарапынан науқанға себеп болды. Патриция Хьюитт жаңа Денсаулық сақтау министрі болды, Тесса Джоуэлл Мәдениет министрі қызметінде қалды, ал Алан Джонсон Сауда және өнеркәсіп министрі болып тағайындалды. Сонымен қатар, Рут Келли Білім беру министрі лауазымын сақтап қалды, ал Маргарет Бекетт Қоршаған ортаны қорғау министрі болып тағайындалды. Жаңа Парламент 19 мамырда Өкілдер палатасының спикерін сайлау үшін жиналды.
Жаңа партия басшылары
6 мамырда Майкл Ховард Консервативтік партия басшылығынан қанағаттанбайтынын, бірақ басшылық ережелерін қарап шығарғаннан кейін кетпек екенін жариялады. Ресми басшылық сайлауы қазан айында басталды, нәтижесінде Дэвид Кэмерон жеңіске жетті. 7 мамырда Дэвид Тримбл Ольстер Юнионисттік партиясының басшысы лауазымынан кетті; Сер Рег Эмпи 24 маусымда Ольстер Юнионисттік кеңесінің мәжілісінде оның ізбасары болып сайланды.
Мерзімнің соңы
Блэрдің премьер-министр қызметін жалғастырған Гордон Браун (2007 жылдың 27 маусымында қызметке кірген) 2010 жылдың 6 сәуірінде Бэкингем сарайына барып, патшайымнан 12 сәуірде парламентті таратуды сұрады. Келесі сайлау 2010 жылдың 6 мамырында өтті.