Кіріспе

Солтүстік Вазиристан, Пәкістан қаласы. Мирза Жалал уд-дин Миран Шах Бег (1366 – 20 сәуір 1408), көбінесе Миран Шах (میران شاہ) деп танылатын, Орталық Азияның жаулаушысы Тимурдың ұлы, Тимурид империясын құрған. Әкесі билік еткен кезде Миран Шах бастапқыда Тимурдың жаулап алуларына көмектесіп, бірнеше көтерілістерді басу арқылы қуатты аймақтық әкімші және көрнекті әскери қолбасшы болды. Бірақ, қиратушылық және ләззатқұмарлық мінез-құлқына қатысты айыптауларға ұшырағаннан кейін, ханзада кейіннен император оны осы лауазымдарынан шеттетуге мәжбүр болды. 1405 жылы Тимур қайтыс болғаннан кейін Миран Шах ұлы Халил Сұлтанды қолдағандықтан, мұрагерлік соғысына тартылды. Кейіннен ол Тимуридтердің дәстүрлі қарсыластары – Қара Қоюнлуға қарсы шайқаста қаза тапты. Өзі жеке билік құрмаса да, Миран Шахтың әулеті Тимурид империясы тарихында маңызды рөл атқарды. Оның немересі Әбу Саид Мирза 15 ғасырдың екінші жартысында Трансоксиананың көп бөлігін билеуге ие болды. Әбу Саидтың немересі – Үндістанның Моғол империясын құрған Бабур.

Ерте өмір

Миран Шах 1366 жылы Тимурдың төрт ұлының үшіншісі болып дүниеге келді. Оның анасы Жауни Құрбан тайпасының Хают қызы Менгли Хатун еді. 1380 жылы Хорасанды жаулап алуға дейін Тимур Миран Шаһты (сол кезде он төрт жаста) аймақтың губернаторы етіп алдын ала тағайындады. Сол кезде патшалық Картид әулетінің билігінде болды, олар Тимурдың әскеріне жылдам мойынсұнды. 1383 жылы бұрынғы патшалық отбасының басшысы Гияс уд-Дин Пир Али Тимурға қарсы қастандыққа қатысты. Миран Шах бүлікті тез басып, Картидтердің астанасы Гератты жаулап алып, оны өзінің вице-корольдік резиденциясына айналдырды. Бірнеше жылдан кейін Картидтердің соңғысы, Гияс уд-Диннің ұлы Пир Мұхаммед Миран Шах өткізген тойда қаза тапты. Тарихшылар Абд ар-Раззақ Самарқанди және Шараф ад-Дин Әли Язди (сәйкесінше "Матила әс-Садайн" және "Зафарнама" еңбектерінде) Миран Шах ханзаданың басын кескен кезде күлгенін жазды; олар кейін ол ішкен шараптың әсерінен осылай істегенін түсіндірді.

Әскери мансап

1386 жылдың қысында Тимур Алтын Орда бір ғасырдан астам уақыт бойы іздеген Әзірбайжанға жорық жасады. Алтын Орда ханы, Тимурдың бұрынғы одақтасы Тоқтамыш өзінің әскерін шабуылдаушы күшке қарсы жіберіп, олардың алғы шебін жеңіп, Тимурдың қырық офицерін жоғалтты. Мираншахқа осы жеңілістің кектерін алу бұйырылды, ол жау әскерін талқандап, қашқан сарбаздарды Алтын Орда шекарасына дейін қуды. Тоқтамыштың ең көрнекті ізбасарлары тұтқынға алынып, Мираншах оларды Қарабақтағы әкесінің қысталатын жеріне алып барды, онда олар Темірге тізгінталған күйде ұсынылды. Бірақ Темір әдеттегідей болмай, тұтқындарға мейірімділікпен қарап, оларды Тоқтамышқа қайтарды. Олар ханға әкелік сөгіспен ғана жіберілді, бұл Тимурдың бұрынғы шәкіртінен одан әрі жаулыққа бармауын өтінудің соңғы, сәтсіз әрекеті болды. Мираншах кейінгі жылдары бірнеше көтерілісті де басып тастады. 1389 жылы Тус қаласының билеушісі Әмір Хажжи Бег Жауни Құрбани, Сарбадар билеушісінің көмегімен тәуелсіздікке ұмтылды. Тимур Мираншахты жіберді, ол бірнеше айға созылған қоршаудан кейін Тусты тонап, қиратты, қала ауыр қаза тапты. 1394 жылы Тимур Хуруфилер деп аталатын суфи тобының мүшелерімен қақтығысқа түсті. Бұл, әрине, дәстүрлі діни ғалымдардың топқа таратқан діни бұзықтар айыптамаларының және Тимурдың өзінің аймақтағы билігіне қауіп төндіретін күштерді жоюға тырысуының нәтижесінде болды. Мираншахқа осы қозғалыстың негізін қалаушы Фазлалла Астарабади әл-Хуруфиді тұтқындау тапсырылды, аңыз бойынша, ханзада оны өзі өлтірді. Олардың басшысының өлімі Хуруфилердің ізбасарларын Тимурідтерге қарсы зұлымдыққа толы жеккөруге ұшыратты. Мираншахты Дәжжал (Антихрист) деп санап, оны Мараншах (Жыландар патшасы) деп қысым көрсетті.

Парсы патшасының наместнигі

1393 жылы Тимур моңғолдық Елхандықтың барлық жерлерін бағындырды. Тимур бұл билікті "Хулағу тағы" деп атап, Мираншахқа сыйлады. Принцтің иелігі Солтүстік Парсы мен Кавказдың толық аумағын қамтыды, оған Бағдат, Тәбриз және Солтания қалалары кірді. Тимурдың ұлының мінез-құлқы туралы хабарлар желіп келді. Император сарайында құмар ойнау, мешіттерде арақ ішу, алтын тиындарды сарай терезелерінен шатасқан халыққа лақтыру туралы әңгімелер тарады. Мираншахтың шектен тыс өмір салты денсаулығына зиян келтіргені анық болды, Клавхио оны "семіз және ісінген, қатты подаградан зардап шегеді" деп сипаттады. Бұдан өзге, Тимур Мираншахтың иелігіндегі тәртіпсіздіктер мен салық жинау мәселелері, сондай-ақ принцтің әскери сәтсіздіктеріне алаңдады. Олардың ішіндегі ең бастысы – 1395 жылы Жалаирід мемлекетінен Алинжа бекінісін басып ала алмауы. Мираншах Алинжаны қоршауға алып, Сұлтан Ахмет Жалаирдің ұлы Тахир ханзадасын тұтқынға алды. 1388 жылы Георгий VII Грузиядан қоршауды бұзып, Тахирдің қашуына көмектесті. Император ұлының адалдығына қатысты да уайымдар туды. Мираншах хаттарында әкесінің қарттығы мен Тимурдың билік ету қабілетіне күмән келтірген. Бұл күдіктер Мираншахтың әйелі, Хорезм ханшайымы Ханзада Бегүм, қайын атасына хабарласып, шағымданғанда расталды. Ханзада күйеуінің бүлікшіл ниеттерін және оның зорлық-зомбылық көрсетуін баяндады. Даулатшахтың айтуынша, Ханзада қанға боялған көйлегін Тимурға көрсеткенде ол көздерінен жас шығарған, бірақ бұл оқиға замандас дереккөздерде расталмаған. Ресми тарихтарда Мираншах оған қарсы кейіннен жоққа шығарылған жалған айыптаулар жасағаны айтылады. Дегенмен, ашулы Ханзада күйеуіне қайта оралмай, Самарқандта Тимурмен бірге қалды. 1399 жылы Тимур өзінің жүрегі жақын немересі Сүлейменшахты бастаған әскерлер тобын мәселені зерттеуге жіберді. Ол Тимурдың императорлық астанасы Самарқанды және патшалық қазынаны басып алып, әкесінің өлімінен кейін Ташкентте өзін император деп жариялады. Тимурдың немересі және Мираншахтың күйеу баласы Хусейн Тайичуд сұлтан да Халил Сұлтанмен келісімге келер алдында таққа талапкер болды. Шахрух, Герат әкімі және Тимурдың басқа тірі ұлы, бұл кезде немерелеріне қарсы шабуыл жасаған жоқ. Бұл, әрине, Мираншахтың қауіпті екеніне байланысты болды, өйткені ол өзінің ұлы Әбу Бәкірмен бірге Әзірбайжаннан Халил Сұлтанды қолдау үшін әскер басқарған. Алайда Мираншах пен Әбу Бәкір бұған үлкермей, кері шегінуге мәжбүр болды. Тимурдың 15 жыл бұрын қуған Ахмет Жалаир, ескі императордың өлімін пайдаланып, бұрынғы иеліктерін қайтаруға тырысты. Екі ханзада Тәбризден Жалаирді қуғаннан кейін, бұрынғы жауы – Қарақош түркімендерінің билеушісі Қара Юсуфпен күресуге мәжбүр болды. 1406 жылы Қара Юсуф Нахчыван шайқасында Тимуридтерді жеңіп, Тәбризді басып алды. Мираншах пен Әбу Бәкір 1408 жылдың 20 сәуірінде Сардруд шайқасында қаланы қайтаруға тырысты, бірақ түркімендер мен Жалаирідтердің біріккен күштерінен жеңілді. Осы жеңіліс салдарынан Тимурдың батысқа жасаған барлық жорықтары жойылды, Тимуридтер батыс Парсыдан қуылды. Әбу Бәкір қашып құтылуға үлкерді, ал Мираншах шайқас кезінде түркімен басшысынан қаза тапты, ол ханзаданы танымағандықтан, оның денесін жолап, тонады. Қара Юсуф қала тұрғындарын қарсылық көрсетуден тоқтату үшін оның басын Тәбриз қабырғаларына іліп қойды. Біраз уақыттан кейін түркімен билеушісі Мираншахтың басын және денесін, сондай-ақ көңіл айтуын мұрагерлік соғыста жеңіске жеткен Шахрухқа жіберді. Мираншах Самарқандтағы Гур-э-Амирде әкесінің қасына жерленді.