Кіріспе
Польшалық заңгер, тарихшы және саясаттанушы Юзеф Каспарек (1915–2002) – Польша заңгері, тарихшы және саясаттанушы. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол Польшаның оңтүстік-шығысындағы (қазіргі Батыс Украинадағы) Польшаның оңтүстік Кресі аймағында тұрған.
Józef Kasparek (1915–2002) was a Polish lawyer, historian, and political scientist. Until World War II he lived in southeastern Poland (in Poland's southern Kresy), in an area that is now in western Ukraine.
Алғашқы жылдар
Юзеф Каспарек 1915 жылы Богемиядағы Брумов қаласында (немісше Браунау) дүниеге келді, ол қазіргі Чехия Республикасының аумағында, Польшаның Сілезия провинциясына жақын орналасқан, бұрын Австро-Венгрия империясының құрамында болған. Каспарек – Теодор Каспарек (1867–1940) пен Емилияның (құрметті фон Минненталь) ұлы. Әкесі заңгер болған, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Австрия билігіндегі Боснияда судья қызметін атқарған, ал енді, елуге жуып қалған шағында Жозеф Пилсудскийдің Польша легиондарында ерікті болып қызмет етеді. Жастығында, әкесінің консервативті көзқарастарымен және германдық мәдениетке бағынуымен келіспей, ол Игнаци Дашинскиймен бірге Польша социалистік партиясын құрды, содан кейін Швейцарияның Цюрих қаласында заңды оқыды. Теодор Каспарек Пилсудскийдің легиондарында қызмет етіп жүргенде, оның ұлы Йозеф өмірінің алғашқы жылдарын Днестр өзенінің жағасындағы Журавно қаласында өткізді, ол 16 ғасырдағы польша әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі Миколай Рейдің туған жері болды. Кейін Йозеф Львов кадет корпусына, мемлекеттік әскери стильдегі орта мектепке түсті. Ол сонымен қатар Львовтағы анасының қарындастарының беделді музыка мектебінде фортепиано сабақтарын алды. Кейін, жас шағында, ол белгілі театр режиссері Леон Шиллердің жетекшілігімен сахналық қойылымдарға қатысты. Ол суреттерді шабыттанған суретшінің шеберлігімен салды. Бірақ Йозефті, анасы "gawędziarz" (әңгімеші) деп атаған, өзін жазушы ретінде танытқандай болды. Львов университетінде заң факультетінде оқып жүргенде, ол Клаудиуш Храбик бас редакторлық еткен Львовтың "саяси оппозициялық" газеті "Дзённик Полски" (Польша күндігі) үшін жазды және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда жарық көруге дайын болған әңгімелер жинағын құрастырды.
Карпат Русы
1938 жылдың соңында, Мюнхен келісімінен кейін, 23 жастағы Львов университетінің құқық студенті және Польша армиясының артиллерия резерві Жозеф Каспарек, Польша Бас штабының басшылығымен Карпат Русінде жасырын операцияларды бастауға және жүзеге асыруға көмектесті. Akcja Łom (Құбыжық операциясы) – Каспарек бұл кодовое атауды білмеді – венгрлік жарымәскери күштердің операцияларымен үйлестірілді, мақсаты нацистік Германиямен байланысты Августин Волошин режимін құлату және Чехословакияның ең шығыс, ең кішкентай аймағын Венгрияға қайтару еді. Карпат Русі Украина ұлтшылдарының ұйымы үшін Украинаның ұлттық тәуелсіздігіне қол жеткізуге бағытталған күштердің алғы шебіне айналды, бұл ортағасырлық Киев Русінен бері алғаш рет мүмкін болатын. Русин астанасы Ужгородтың сыртындағы украиндық «січ» (әскери лагерь), Германияның қолдауымен, Польшаның оңтүстік-шығысынан келген украиндықтарды Германиямен бірлесіп Польшада болашақ әрекеттерге дайындады. Бұл Польшаның оңтүстік-шығысындағы, негізінен украин халқы тұратын Карпат тауларының ар жағындағы поляк халқы үшін айқын қауіп төндірді, өйткені Адольф Гитлер Польшаның солтүстік, батыс және оңтүстік жақтарын толық қоршауға тырысты, ал Польшаның шығыс шекарасы жаушыл Кеңес Одағымен бетпе-бет келді. Венгрия орта ғасырлардан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгенге дейін Карпат Русін биледі және Адольф Гитлерден Русті қайтарып алуға рұқсат беруді сұрады. 1938 жылғы қарашадағы Бірінші Вена шешімі бойынша, Польша-Венгрия құпия операцияларынан кейін Венгрия Карпат Русіндегі венгр халқы көп шоғырланған аймақтарды алды. Келесі кездесудегі Польша-Венгрия партизандық операциялары 1939 жылғы наурыздың ортасында Венгрияның Карпат Русінің барлығына егемендігін қайтаруына және тарихи ортақ польша-венгр шекарасын қалпына келтіруіне әкелді. Алты айдан кейін, 1939 жылғы қыркүйекте Польшаға басып кірген кезде, бұл ортақ шекара маңызды рөл атқарды. Венгрия регенті Миклош Хортидің риза болған үкіметі «венгрлік ар-намыс» атынан Гитлердің Русь арқылы Германия әскерлерін Польшаның оңтүстік-шығысына өткізу туралы өтінішін қабылдамады, бұл Польшаны жеңуді жеделдетуді мақсат еткен. Бұл, өз кезегінде, Польша үкіметінің және ондаған мың поляк әскери қызметшілерінің көршілес Румыния мен Венгрияға, содан кейін Францияға және Францияның басқаруындағы Сирияға қашуына мүмкіндік берді, олар Британия мен Франциядан кейін үшінші күшті одақтас болып, операцияларын жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін, Каспарек Карпат операциясындағы үлесі үшін Батырлық кресімен (Krzyż Walecznych) марапатталды. Соғыстан кейін, Ұлыбританияда генерал Болеслав Бронислав Дуч операцияның басқа қатысушыларынан естіп, Каспаректі Польшаның ең жоғары әскери наградасы – Virtuti Militari үшін ұсынды. Алайда, «капитула» (бөлім) отырысында генерал Владислав Андерс Дучтың өзінің төлемшісін Virtuti Militari үшін ұсынғанына қатысты қарсылығынан кейін ұсыныс тоқтатылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Каспарек 1939 жылдың қыркүйек айында Польшаға жасалған шабуыл кезінде Польшаны қорғау үшін күресті. Каспаректің қыркүйек науқанындағы маңызды бетбұрыс, оның өмірін сақтап қалған нәрсе – оны карталар алу үшін Жолкиевке жібергенде және 16 ғасырдың гетманы Станислав Жолкиевскийдің қамалында полковник Станислав Мачекпен кездескенде болды (кейін соғыс барысында Ұлыбританияда Польшаның бірінші брондық дивизиясының командирі атанды). Мачек, қамал сыртында неміс авиабомбасынан жарақат алған Каспаректі, жаңадан құрылған артиллериялық батареяға ауыстырды, осылайша оны «Virtuti Militari» ордені бар, қатыгез капитаннан құтқартты. Кеңес әскері Львовқа кіргеннен кейін, жергілікті поляк армиясының командирі генерал Владислав Лангнер әскерлеріне кеңес күштеріне қарсы қарсылық көрсетпей, капитуляциялауға және кеңес күзетіне өтуге бұйрық берді. Каспарек ата-анасынан мұра болған тәуелсіздік рухын көрсетіп, бұйрыққа бағынудан бас тартты. Ол басқа офицерлерді де солай істеуге көндіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Лангнердің қателігі деп есептеген бұйрықты орындамау арқылы Каспарек, оны орындаған офицерлер сияқты, Катынь қырғынының құрбаны болмайтын болды. Біраз уақыттан кейін ол жаңадан құрылған Польша қарсылық қозғалысына қосылды. Кеңес билігіне жала жапқышпен айыпталып, тұтқындалып, алты ай бойы кеңестік NKVD тергеуінен өтті, содан кейін сегіз жылға сотталды. Оның жүкті әйелі бұрыннан Қазақстанға жер аударылған еді; олардың тұңғыш қызы екі жасында коклюштан қайтыс болды. Каспарек өзі екі жылдық қажырлы еңбек, ашаршылық және салдарынан туындаған, өлімге жақын тифтен кейін, Гитлердің Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін (1941 жылдың маусымы) басқа поляктармен бірге кеңестік «амнистияға» ие болды. Генерал Владислав Андерстің жаңа поляк армиясына, екінші корпусына, КСРО-да құрылған, қосылған Каспарек пен оның әйелі екі жылдан кейін қайта қосылып, Таяу Шығысқа эвакуацияланды. Мұнда Каспарек генерал Леопольд Окулицкийдің адъютанты болып қызмет етті. Таяу Шығыстан, екінші корпустың көп бөлігімен Италияға барудың орнына, Каспарек пен оның әйелі Ұлыбританиядағы Польша әуе күштеріне ауысты. Соғыстан кейін ол 1948 жылға дейін, Польша әскери бөлімдері таратылғанға дейін, генерал Болеслав Бронислав Дучтың адъютанты болып қызмет етті.
Америка Құрама Штаттары
1951 жылдың желтоқсан айында Каспарек отбасымен Америка Құрама Штаттарына көшіп барды, онда ол келесі елу жыл өмір сүрді. Америка Құрама Штаттарында Каспарек заң мектебінде бастаған салыстырмалы конституциялық жүйелерге деген қызығушылығын жаңартып, "Польша мен АҚШ конституциялары" атты докторлық диссертациясын жазды, ол кітапқа айналды. Кітап АҚШ және Польша конституцияларын, соның ішінде әлемдегі алғашқы қазіргі заманғы кодификацияланған ұлттық конституция – 1789 жылы қолданысқа енген АҚШ Конституциясын және әлемдегі екіншісі – 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша Конституциясын салыстырып, олардың өзара ықпалын көрсетеді. Каспарек соғыстың өзі куәсі болған. 1950 жылдары ол әлем халықтары соғысты әлемдік ресурстарды басқару және әлемнің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаһандық процедуралармен алмастыруы керек деген тұжырымға келді. Оның көзқарасын кейінгі онжылдықтар растады, олар ядролық қаруды шектеу туралы келісімдерге және жаһандық экологиялық қауіп-қатерлерге жаһандық шешімдер қажеттігін түсінудің артуына әкелді.
Шығармалары
Джозеф Каспарек, "АҚШ және Польша конституциялары арасындағы туыстық байланыстар (1831 жылға дейін)", Antemurale, XVIII, 1974, 9–61 бб. Джозеф Каспарек, Польша және АҚШ конституциялары: Туыстық байланыстар және генеалогия, Майами, Флорида, Польша мәдениетінің американдық институты, 1980. Йозеф Каспарек, "Польшаның 1938 жылғы Рутениядағы құпия операциялары", Шығыс Еуропалық тоқсандық, XXIII том, 3 нөмір (қыркүйек 1989 жыл), 365–73 бб. Йозеф Каспарек, Przepust karpacki: tajna akcja polskiego wywiadu (Карпат көпірі: Польшаның құпия барлау операциясы), Варшава, Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych SIGMA NOT, 1992.