Кіріспе
Мексика революциясы кезінде қарулы топ, Чиапас штатындағы қазіргі заманғы қозғалыс. Оңтүстік азаттық армиясы (ELS) – 1911 жылдан 1920 жылға дейін Мексика революциясына қатысқан, көбінесе Эмилиано Запата басқарған партизандық күш. Алайда, 1891 жылы Мехико қаласы мен Веракрус арасындағы Теңізастық темір жолының құрылысы аяқталуы жергілікті экономикада маңызды өзгерістерге алып келді. Экспортқа қант өндіру пайдалы болды, және осы жаңа поместьелер жер, еңбек және су үшін аборигендердің ауылдарымен қақтығысқа түсті. Көріктің қоршауында қалған Морелос халқы ғасыр басында ашаршылық пен жалпы кедейлікке ұшырады. Мыңдаған адамдар поместьелерде жалақылы жұмысшыларға айналды немесе басқа жерде жұмыс іздеу үшін штатты мүлдем тастап кетті. Торрес Бургос қолбасшылық офицер болып тағайындалды. Алайда, Паскуаль Ороско күштерімен солтүстікте координация болған жоқ. Олар үмітсіз халықтан ерте кезеңде сәтті жалдап, шамамен 5000 адамнан тұратын күш жинады. Мадероның жер реформасы бойынша әрекет етуден тартынғаны Сапатаны да күдікке түсірді, бірақ оның бас тартудан басқа амалы қалмады. Хасендадо губернаторы Сапатаның жергілікті полиция басшысы лауазымына кіруіне кедергі келтіруге тырысқанда жағдай шиеленісті. Шілдеде Пуэбла штатында Мадероны өлтіру жоспары туралы хабар Сапатаны алаңдатты, ол саясаткерді қорғау үшін жылдам түрде аттанды. Шеру тоқтатылғанымен, Сапата және басқа көтерілісші командирлер қаруларын тастауға бұрынғыдан да сақ болды. Де ла Барра генерал Гуэртаға Сапатаны шартсыз қарсы тұруға мәжбүрлеуді бұйырды. Гуэрта жылдам түрде штатты басып алды, ал азаматтық заң тамыз айында тоқтатылды. Осылайша, Сапатистер Диасқа қарсы күрестегідей Гуэртаға қарсы күресте де ұқсас рөл атқарды, оңтүстікте федералды әскерлерді ұстап тұрды, ал солтүстіктен көтерілісші әскерлер келді. Гуэрта режимі құлауға басталғанда, Сапата алға жылжыды. Оның күштері 1914 жылдың наурыз айының ортасында Чильпансингоны басып алды; одан кейін ол Акапулько, Игуала, Такско және Буэнависта де Куэльярды басып алды. Содан кейін ол Морелос штатындағы федералды гарнизонмен кездесті, олардың көпшілігі қару-жарақтарымен оған қосылды. Соңында ол Мехико қаласына қарсы шабуыл жасады.
the modern movement taking place in Chiapas
The Liberation Army of the South (lang es, ELS) was a guerrilla force led for most of its existence by Emiliano Zapata that took part in the Mexican Revolution from 1911 to 1920. However, the completion of the Interoceanic Railway between Mexico City and Veracruz in 1891 led to significant change in the local economy. It became profitable to produce sugar for export, and these new haciendas came in conflict over land, labor, and water with the indigenous villages. Deprived of their means of subsistence, the population of Morelos was suffering from famine and general impoverishment by the turn of the century. Thousands had become wage laborers on the haciendas or left the state entirely to seek work elsewhere. with Torres Burgos being appointed commanding officer. However, there was essentially no coordination with Pascual Orozco's forces in the north. They saw great early success in recruiting from among the desperate population, amassing a force of around 5,000. Madero's reluctance to take action on land reform made Zapata reluctant, but he had little choice but to comply. Tensions flared when the hacendado governor attempted to block Zapata from taking up his promised position as commander of the local police. In July, news of a plot to assassinate Madero in the neighboring state of Puebla alarmed Zapata, and he rapidly re mobilized to march to the politician's defense. Although the march was called off, Zapata and the other rebel commanders were now much more wary of laying down their arms. De la Barra ordered General Huerta to force Zapata to surrender unconditionally. Huerta quickly took over the state, and civil law was suspended in August. The Zapatistas thus played a remarkably similar role in the fight against Huerta as they had in the fight against Diaz, tying down Federal soldiers in the south while a rebel army marched down from the north. As the Huerta regime began to collapse, Zapata advanced. His forces took Chilpancingo in mid March 1914; he followed this soon afterward with the capture of Acapulco, Iguala, Taxco, and Buenavista de Cuellar. Next he confronted the federal garrisons in Morelos, the majority of which defected to him with their weapons. Finally he moved against Mexico City itself.
Конвент және азаматтық соғыс, 19141917
Бірінші бас Карансаны конгресте Мексика президенті етіп тағайындаудың орнына генерал Эулалио Гутьеррес 20 күндік мерзімге сайланды. Конвент Карранзаны оған қарсы көтерілісші деп жариялады. Азамат соғысы қайта басталды, бұл жолы 1913-14 жылдары Хуертаны құлату үшін біріккен мақсатта соғысқан революциялық әскерлер арасында. Конституциялық армия генералы Альваро Обрегон конвенция кезінде араға түсуге тырысып, Каррансаның отставкаға кетуін талап еткен конвенцияның шақыруын жеткізгенімен, конвенция күштері Каррансаны көтерілісші деп жариялағанда, Обрегон Вилла мен Запатадан гөрі Каррансаны қолдады. 1914 жылы Запата өзінің әскерінің басында Мексика қаласында Панчо Вилламен және оның әскерлерімен кездесіп, революцияның бағытын анықтады. Бірақ іс жүзінде Вилла мен Запатаның Конвенция армиясы ретіндегі одағы екеуінің айырылысқаннан кейін тоқтатылды. Сапатистер өздерін бекітіп, конституциялық армияға шабуыл жасаудың орнына Морелос коммунасын құруға күш салды.
Сапатаның өлтірілуі мен құлдырауы
Президент Карранса үшін Запатаны жою ең басты міндет болды. Карранса отандық қарсыластармен келісімге баруға құштар емес еді және мексикалық элита мен американдық тараптарға Каррансаның «анархия мен радикализмге жалғыз тиімді балама» екенін көрсетуді қалады. 1919 жылдың наурыз айының ортасында генерал Пабло Гонсалес өзінің бағыныштысы Хесус Гуахардоға Хуаутла маңындағы тауларда сапатистерге қарсы операцияларды бастауға бұйрық берді. Сапата Гуахардоның дезертирлік жоспарлап отырғанына сеніп, 1919 жылдың 10 сәуірінде соңғы кездесуге келісті. Бірақ Сапата Аяланың Чинамекасындағы Сан-Хуан ранчосына келгенде, Гуахардоның адамы оны оқтармен тонап тастады. Оның денесі суретке түсіріліп, өлімі кеңінен жарияланды, мақсаты – сапатистердің рухын жою. Сапатаның қазасы Оңтүстік Азаттық Армиясын әлсіреткенімен, олар Каррансаға қарсы күресін жалғастырды. Карранса үшін Сапатаның өлімі – аяқталған қауіп-қатер еді, ал көптеген адамдар үшін Сапатаның өлтірілуі «Карранса мен [Пабло] Гонсалесқа жұмысшылар мен шаруалардың қолдауына» нұқсан келтірді. Гонсалес 1920 жылғы президенттік сайлау кампаниясы кезінде Сапатаның есімін және Аяла жоспарын қаралауға тырысқанына қарамастан, Морелос халқы сапатист генералдарына қолдау көрсетуін жалғастырып, оларға қару-жарақ, жабдықтар және қорғау берді. Карранса АҚШ-тың араласуы мүмкіндігінен қауіптенді, ал сапатист генералдары келісімдік іздеуге бейімділік танытты. Сапатистердің тобы кешірім алу үшін жасырына бастады, ал көптеген сапатист генералдары жергілікті билікке айналды, мысалы, Точимильконың муниципалды президенті болған Фортино Аякика. Венустиано Карранса 1920 жылы бұрынғы одақтастары мен қазіргі бәсекелестерін басып тастау үшін, президенттікке өзінің ізбасары ретінде азаматтық Игнасио Бонильясты таңуға тырысқанда, Обрегон өзін Каррансаға қарсы сапатист қозғалысымен біріктіруге ұмтылды. Генуэво де ла О және Маганья бұрынғы конституционалистердің төңкерісіне қолдау көрсетіп, Морелос қаласында Каррансаға қарсы күресті және 1920 жылдың мамырында Каррансаның Мехикодан Веракрусқа қарай қашуына көмектесті. «Обрегон мен Женовево де ла О Мексика қаласына жеңіспен кірді». Сапатистерге Адольфо де ла Уэртаның уақытша үкіметінде және төңкерістен кейін президент болып сайланған Альваро Обрегонның басшылығында маңызды лауазымдар берілді. Сапатистер Морелос штатын толық бақылауда ұстап, Аяла жоспарының қағидаларына негізделген және үкіметтің қолдауымен аграрлық реформа мен жерді қайта бөлу бағдарламасын жүзеге асырды.