Кіріспе

Мексика революциясы кезінде қарулы топ, Чиапас штатындағы қазіргі заманғы қозғалыс. Оңтүстік азаттық армиясы (ELS) – 1911 жылдан 1920 жылға дейін Мексика революциясына қатысқан, көбінесе Эмилиано Запата басқарған партизандық күш. Алайда, 1891 жылы Мехико қаласы мен Веракрус арасындағы Теңізастық темір жолының құрылысы аяқталуы жергілікті экономикада маңызды өзгерістерге алып келді. Экспортқа қант өндіру пайдалы болды, және осы жаңа поместьелер жер, еңбек және су үшін аборигендердің ауылдарымен қақтығысқа түсті. Көріктің қоршауында қалған Морелос халқы ғасыр басында ашаршылық пен жалпы кедейлікке ұшырады. Мыңдаған адамдар поместьелерде жалақылы жұмысшыларға айналды немесе басқа жерде жұмыс іздеу үшін штатты мүлдем тастап кетті. Торрес Бургос қолбасшылық офицер болып тағайындалды. Алайда, Паскуаль Ороско күштерімен солтүстікте координация болған жоқ. Олар үмітсіз халықтан ерте кезеңде сәтті жалдап, шамамен 5000 адамнан тұратын күш жинады. Мадероның жер реформасы бойынша әрекет етуден тартынғаны Сапатаны да күдікке түсірді, бірақ оның бас тартудан басқа амалы қалмады. Хасендадо губернаторы Сапатаның жергілікті полиция басшысы лауазымына кіруіне кедергі келтіруге тырысқанда жағдай шиеленісті. Шілдеде Пуэбла штатында Мадероны өлтіру жоспары туралы хабар Сапатаны алаңдатты, ол саясаткерді қорғау үшін жылдам түрде аттанды. Шеру тоқтатылғанымен, Сапата және басқа көтерілісші командирлер қаруларын тастауға бұрынғыдан да сақ болды. Де ла Барра генерал Гуэртаға Сапатаны шартсыз қарсы тұруға мәжбүрлеуді бұйырды. Гуэрта жылдам түрде штатты басып алды, ал азаматтық заң тамыз айында тоқтатылды. Осылайша, Сапатистер Диасқа қарсы күрестегідей Гуэртаға қарсы күресте де ұқсас рөл атқарды, оңтүстікте федералды әскерлерді ұстап тұрды, ал солтүстіктен көтерілісші әскерлер келді. Гуэрта режимі құлауға басталғанда, Сапата алға жылжыды. Оның күштері 1914 жылдың наурыз айының ортасында Чильпансингоны басып алды; одан кейін ол Акапулько, Игуала, Такско және Буэнависта де Куэльярды басып алды. Содан кейін ол Морелос штатындағы федералды гарнизонмен кездесті, олардың көпшілігі қару-жарақтарымен оған қосылды. Соңында ол Мехико қаласына қарсы шабуыл жасады.

Конвент және азаматтық соғыс, 19141917

Бірінші бас Карансаны конгресте Мексика президенті етіп тағайындаудың орнына генерал Эулалио Гутьеррес 20 күндік мерзімге сайланды. Конвент Карранзаны оған қарсы көтерілісші деп жариялады. Азамат соғысы қайта басталды, бұл жолы 1913-14 жылдары Хуертаны құлату үшін біріккен мақсатта соғысқан революциялық әскерлер арасында. Конституциялық армия генералы Альваро Обрегон конвенция кезінде араға түсуге тырысып, Каррансаның отставкаға кетуін талап еткен конвенцияның шақыруын жеткізгенімен, конвенция күштері Каррансаны көтерілісші деп жариялағанда, Обрегон Вилла мен Запатадан гөрі Каррансаны қолдады. 1914 жылы Запата өзінің әскерінің басында Мексика қаласында Панчо Вилламен және оның әскерлерімен кездесіп, революцияның бағытын анықтады. Бірақ іс жүзінде Вилла мен Запатаның Конвенция армиясы ретіндегі одағы екеуінің айырылысқаннан кейін тоқтатылды. Сапатистер өздерін бекітіп, конституциялық армияға шабуыл жасаудың орнына Морелос коммунасын құруға күш салды.

Сапатаның өлтірілуі мен құлдырауы

Президент Карранса үшін Запатаны жою ең басты міндет болды. Карранса отандық қарсыластармен келісімге баруға құштар емес еді және мексикалық элита мен американдық тараптарға Каррансаның «анархия мен радикализмге жалғыз тиімді балама» екенін көрсетуді қалады. 1919 жылдың наурыз айының ортасында генерал Пабло Гонсалес өзінің бағыныштысы Хесус Гуахардоға Хуаутла маңындағы тауларда сапатистерге қарсы операцияларды бастауға бұйрық берді. Сапата Гуахардоның дезертирлік жоспарлап отырғанына сеніп, 1919 жылдың 10 сәуірінде соңғы кездесуге келісті. Бірақ Сапата Аяланың Чинамекасындағы Сан-Хуан ранчосына келгенде, Гуахардоның адамы оны оқтармен тонап тастады. Оның денесі суретке түсіріліп, өлімі кеңінен жарияланды, мақсаты – сапатистердің рухын жою. Сапатаның қазасы Оңтүстік Азаттық Армиясын әлсіреткенімен, олар Каррансаға қарсы күресін жалғастырды. Карранса үшін Сапатаның өлімі – аяқталған қауіп-қатер еді, ал көптеген адамдар үшін Сапатаның өлтірілуі «Карранса мен [Пабло] Гонсалесқа жұмысшылар мен шаруалардың қолдауына» нұқсан келтірді. Гонсалес 1920 жылғы президенттік сайлау кампаниясы кезінде Сапатаның есімін және Аяла жоспарын қаралауға тырысқанына қарамастан, Морелос халқы сапатист генералдарына қолдау көрсетуін жалғастырып, оларға қару-жарақ, жабдықтар және қорғау берді. Карранса АҚШ-тың араласуы мүмкіндігінен қауіптенді, ал сапатист генералдары келісімдік іздеуге бейімділік танытты. Сапатистердің тобы кешірім алу үшін жасырына бастады, ал көптеген сапатист генералдары жергілікті билікке айналды, мысалы, Точимильконың муниципалды президенті болған Фортино Аякика. Венустиано Карранса 1920 жылы бұрынғы одақтастары мен қазіргі бәсекелестерін басып тастау үшін, президенттікке өзінің ізбасары ретінде азаматтық Игнасио Бонильясты таңуға тырысқанда, Обрегон өзін Каррансаға қарсы сапатист қозғалысымен біріктіруге ұмтылды. Генуэво де ла О және Маганья бұрынғы конституционалистердің төңкерісіне қолдау көрсетіп, Морелос қаласында Каррансаға қарсы күресті және 1920 жылдың мамырында Каррансаның Мехикодан Веракрусқа қарай қашуына көмектесті. «Обрегон мен Женовево де ла О Мексика қаласына жеңіспен кірді». Сапатистерге Адольфо де ла Уэртаның уақытша үкіметінде және төңкерістен кейін президент болып сайланған Альваро Обрегонның басшылығында маңызды лауазымдар берілді. Сапатистер Морелос штатын толық бақылауда ұстап, Аяла жоспарының қағидаларына негізделген және үкіметтің қолдауымен аграрлық реформа мен жерді қайта бөлу бағдарламасын жүзеге асырды.