Кіріспе

Тромбоциттерді белсендіретін фактор, сонымен қатар ПАФ, ПАФ ацетері немесе АГЕПК (ацетилглицерил эфир фосфорилхолин) деп аталады, ол – күшті фосфолипидті белсендіруші және көптеген лейкоциттердің функцияларының, тромбоциттердің агрегациясы мен дегрануляциясының, қабынудың және анафилаксияның медиаторы. Ол сондай-ақ қан тамырларының өткізгіштігінің өзгеруіне, окистенуші жарылысқа, лейкоциттердің хемотаксисіне, сондай-ақ фагоциттердегі арахидон қышқылы метаболизмінің күшеюіне қатысады. ПАФ әртүрлі жасушалармен, әсіресе организмді қорғауға қатысатындарымен – тромбоциттер, эндотелий жасушалары, нейтрофилдер, моноциттер және макрофагтармен өндіріледі. Бұл жасушалар ПАФ-ты үнемі, бірақ аз мөлшерде өндіреді, ал өндірісі ПАФ ацетилгидролазаларының әрекетімен реттеледі. Белгілі бір стимулдарға жауап ретінде қабыну жасушаларында оның өндірісі артады.

Тарих

ПАФ-ты француз иммунологы Жак Бенвенист 1970-жылдардың басында ашты. ПАФ – хабаршы функциясы бар бірінші фосфолипид болды. Бенвенист ПАФ-тың рөлі мен ерекшеліктеріне, сондай-ақ оның қабыну реакциясы мен медиациясындағы маңыздылығына үлкен үлес қосты. Ол зертханалық егеуқұйрықтар мен тышқандарды пайдаланып, ионофор А23187 (Mn2+, Ca2+ және Mg2+ иондарының өтуіне жағдай жасайтын және бактериялар мен саңырауқұлақтарға қарсы антибиотикалық қасиеттері бар жылжымалы ион тасымалдаушы) ПАФ-тың бөлінуіне себеп болатынын анықтады. Бұл жаңалықтар макрофагтардың ПАФ өндіретінін және макрофагтардың тромбоциттердің жиналуында және олардың қабынуға және қан тамырларын әсер ететін заттарды бөліп шығаруында маңызды рөл атқаратынын анықтауға әкелді. ПАФ-ты зерттеуді 1979 жылы Константинос А. Демопулос жалғастырды. Демопулос ПАФ-тың жүрек аурулары мен инсульт кезіндегі маңызды рөлін анықтады. Оның тәжірибелік деректері атеросклероздың (артериялар эндотелийінде липидтерге толы зақымданулардың жиналуы) ПАФ пен ПАФ сияқты липидтерге байланысты екенін көрсетті, сондай-ақ зәйтүн майының, балдың, сүт пен йогурттың, скумбрияның және шараптың полярлық липидтік фракцияларында ПАФ-қа қарсы қасиеттері бар және жануарлар моделінде атеросклероздың дамуын тежейтін биологиялық белсенді қосылыстарды анықтады. Осы зерттеулер барысында ол бұл қосылыстың химиялық құрылымын да анықтады.

Эволюция

ПАФ протозоаларда, ашытқыларда, өсімдіктерде, бактерияларда және сүтқоректілерде кездеседі. ПАФ протозоаларда реттеуші рөл атқарады. Осы нүктеден бастап реттеуші рөл өзгеріп, тірі организмдер эволюциялаған сайын сақталып келген деп саналады. Эволюция барысында жасушадағы ПАФ-тың функциялары өзгеріп, кеңейді. Өсімдіктерде ПАФ табылды, бірақ оның функциясы әлі анықталған жоқ.

Функция

ПАФ көршілес жасушалар арасында сигналдарды жіберу үшін қолданылады және гормон, цитокин және басқа да сигналдық молекулалар ретінде әрекет етеді. ПАФ сигнализациялық жүйесі қабыну және тромбоздық каскадтарды іске қоса алады, басқа медиаторлармен бірге әрекеттескенде осы каскадтарды күшейтеді және қабыну мен тромбоз арасындағы молекулалық және жасушалық өзара әрекеттесулерді (қайшылықты сөйлесу) қамтамасыз етеді. ПАФ сигнализациясының реттелмегендігі патологиялық қабынуға алып келуі мүмкін және сепсис, шок және жарақаттардың себебі болуы мүмкін. ПАФ жергілікті сигналдық молекула ретінде қолданылып, өте қысқа қашықтықтарда тарай алады немесе бүкіл денеде айналып, эндокриндік жолмен әрекет ете алады. ПАФ аллергиялық реакцияларда қабыну реакциясын бастайды. Бұл адам терісінде, сондай-ақ зертханалық қояндар мен кеміргіштердің аяқтары мен терісінде көрсетілген. Қабыну реакциясы вазодилататорлардың, соның ішінде простагландин E1 (PGE1) және PGE2 қолдану арқылы күшейтіледі, ал вазоконстрикторлар оны тежейді. ПАФ сонымен қатар ПАФ рецепторына тәуелсіз, басқа механизм арқылы апоптозды тудырады. Апоптоз жолын плацеткаларды белсендіретін факторды катаболиздейтін фермент – ПАФ ацетилгидролазасының (ПАФ АХ) теріс кері байланысы тежеуі мүмкін. Бұл бронхоконстрикцияның маңызды медиаторы болып табылады. Ол тромбоциттердің жиналуына және қан тамырларының кеңеюіне себеп болады. Осылайша, ол гемостаз процесіне маңызды. 10−12 моль/л концентрациясында ПАФ тыныс жолдарының өмірге қауіпті қабынуын тудырып, астмаға ұқсас белгілерге әкеледі. Бұзылған бактериялардың фрагменттері сияқты токсиндер ПАФ синтезін шақырады, бұл қан қысымын төмендетіп, жүрекпен сорылатын қан көлемін азайтады, соның салдарынан шокқа және мүмкін өлімге алып келеді.

Құрылымы

Тромбоциттерді белсендіретін фактордың бірнеше молекулалық түрлері анықталды, олардың арасында O алкилдік тізбектің ұзындығымен ерекшеленетіндері бар. Оның алкил тобы C1 көміртегінен эфирлік байланыс арқылы 16 көміртекті тізбекке жалғасқан. C2 көміртегіндегі ацил тобы – ацетат тобы (май қышқылынан өзгеше), оның қысқа ұзындығы ПАФ-тың ерігіштігін арттырады, осы арқылы ол ерігіш сигналдық молекула ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік алады. C3 көміртегі стандартты фосфатидилхолин сияқты фосфохолиндік бас тобына ие. Зерттеулер ПАФ биологиялық активтілігін жоғалтпай өзгертілмейтінін көрсетті. Демек, ПАФ құрылымындағы шағын өзгерістер оның сигнал беру қабілетін жойып жіберуі мүмкін. Зерттеулер тромбоциттер мен қан қысымының реакциясының sn 2 пропионил аналогына байланысты екенін анықтады. Егер sn 1 алынып тасталса, ПАФ ешқандай биологиялық активтілік танытпады. Соңында, ПАФ-тың sn 3 позициясы метил топтарын біртіндеп алып тастау арқылы зерттелді. Метил топтарының саны артқан сайын биологиялық активтілік төмендеді және ақырында толық жойылды.

Биосинтез

ПАФ стимуляцияланған базафилдер, моноциттер, полиморфонуклеарлы нейтрофилдер, тромбоциттер және эндотелий жасушалары липидтік қайта құру арқылы негізінен өндіреді. ПАФ синтезін әртүрлі стимулдар бастауы мүмкін. Бұл стимулдар макрофагтардың фагоцитоз процесінен өтуі немесе эндотелий жасушаларының тромбинды сіңіруі болуы мүмкін. ПАФ синтездеудің екі жолы бар: de novo жолы және қайта құру жолы. Қайта құру жолы қабыну тудыратын факторлармен белсендіріледі және патологиялық жағдайларда ПАФ-тың басты көзі болып саналады. De novo жолы қалыпты жасуша функциясы кезінде ПАФ деңгейін сақтау үшін қолданылады. ПАФ өндірудің ең көп таралған жолы – қайта құру. Қайта құру жолының алғы құрамы – фосфолипид, әдетте фосфатидилхолин (ФХ). Фосфолипаза А2 (PLA2) фосфолипидтің үш көміртекті тірегінің sn-2 позициясынан май қышқылын алып тастап, аралық лизо-ФХ (LPC) құрайды. Содан кейін LPC ацетилтрансферазасы (LPCAT) ацетил тобын қосып, ПАФ-ты өндіреді. De novo жолын қолдану арқылы ПАФ 1-O-алкил-2-ацетилглицеролдан (ААГ) жасалады. Май қышқылдары sn-1 позициясына біріктіріледі, ал 1-O-гексадецил ПАФ активтілігі үшін ең қолайлы. Содан кейін ПАФ құру үшін ААГ-ның sn-3 орнына фосфохолин қосылады.

Реттеу

ПАФ концентрациясы қосылыстың синтезі және ПАФ ацетилгидролазаларының (ПАФ АХ) әрекеттері арқылы реттеледі. ПАФ АХ – PAF-ты катаболизмдеп, ыдыратып, оны белсенді емес қосылысқа айналдыратын ферменттер тобы. Бұл топқа липопротеинмен байланысты фосфолипаза А2, цитоплазмалық тромбоциттерді белсендіретін фактор ацетилгидролаза 2 және тромбоциттерді белсендіретін фактор ацетилгидролаза 1b жатады. Катиондар ПАФ өндірісін реттеудің бір түрі болып табылады. Кальций ПАФ биосинтезінің de novo жолында ПАФ өндіретін ферменттерді тежеуде маңызды рөл атқарады. ПАФ-ты реттеу әлі толыққанды түсініксіз. ПАФ өндірісімен байланысты ферменттер металл иондары, тиол қосылыстары, май қышқылдары, pH, бөлімшелену, фосфорилирлеу және дефосфорилирлеу арқылы бақыланады. Осы ПАФ өндіретін ферменттерге қатысты бақылаулар оны реттеу үшін бірлесіп жұмыс істейді деп саналады, бірақ толық жол мен себеп-салдағы байланыс әлі жақсы түсінілмеген.