Қол жеткізілген әлеуметтік жағдай және мобильділік
Achieved status
Жетістікке қол жеткізілген әлеуметтік статус – бұл өз күшімен, білімімен немесе еңбегімен қол жеткізілетін мәртебе. Мысалдар, рөлдер мен міндеттер туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Іс-әрекеттерімен қол жеткізілген әлеуметтік жағдай
Social position achieved by actions
Қол жеткізілген мәртебе – антрополог Ральф Линтон жасаған, адамның еңбегі мен қабілеттері арқасында ие болатын, өз күшімен жинаған немесе таңдаған әлеуметтік жағдайды сипаттайтын ұғым. Бұл тағайындалған мәртебеге қарама-қарсы келеді және жеке дағдыларды, қабілеттерді және күш-жігерді көрсетеді. Мысалы, олимпиадалық спортшы, қылмыскер, мұғалім немесе жоғары оқу орнының профессоры болу қол жеткізілген мәртебеге жатады. Статус социологиялық тұрғыдан маңызды, себебі ол белгілі бір лауазымдағы адамдардан күтілетін немесе орындауға шақырылатын құқықтар, міндеттер, мінез-құлық ережелері мен жауапкершіліктер жиынтығымен байланысты. Осы күтулер рөлдер деп аталады. Мысалы, профессордың рөліне студенттерді оқыту, олардың сұрақтарына жауап беру, әділ және лайықты болу кіреді.
Achieved status is a concept developed by the anthropologist Ralph Linton for a social position that a person can acquire on the basis of merit and is earned or chosen through one's own effort. It is the opposite of ascribed status and reflects personal skills, abilities, and efforts. Examples of achieved status are being an Olympic athlete, a criminal, a teacher or a college professor. Status is important sociologically because it comes with a set of rights, obligations, behaviors, and duties that people occupying a certain position are expected or encouraged to perform. Those expectations are referred to as roles. For instance, the role of a professor includes teaching students, answering their questions, and being impartial and appropriate.
Аталған мәртебемен салыстырғанда
Тағайындалған мәртебе – бұл жынысы, нәсілі немесе ата-анасының әлеуметтік жағдайы сияқты адамдардың бақылауында болмайтын қасиеттеріне негізделген жеке тұлғаларға немесе топтарға берілетін жағдай. Ол көбінесе жабық қоғамдармен байланысты. Еңбек етіп қол жеткізілген мәртебе, тағайындалған мәртебеден еңбек арқылы ерекшеленеді. Көптеген жағдайлар еңбек етіп қол жеткізу мен тағайындаудың аралас болуы мүмкін. Мысалы, дәрігер мәртебесіне ие болған адам бай отбасында туған болуы ықтимал. Мұндай жағдай көбінесе ашық қоғамдармен немесе әлеуметтік топтармен байланысты.
Ascribed status is a position assigned to individuals or groups based on traits beyond their control, such as sex, race, or parental social status. It is usually associated with closed societies. Achieved status is distinguished from ascribed status by virtue of being earned. Many positions are a mixture of achievement and ascription. For instance, a person who has achieved the status of being a physician is more likely to have the ascribed status of being born into a wealthy family. That is usually associated with open societies or social class societies.
Әлеуметтік ұтқырлық
Әлеуметтік мобильділік – адамның бала кезіндегі отбасының әлеуметтік жағдайымен салыстырғанда, әлеуметтік жіктелу жүйесінде жоғарылап немесе төмендеп, өз статусын өзгерту мүмкіндігі. Жеке өзінің қабілеттері мен еңбегі арқасында әлеуметтік жүйедегі жағдайын жақсартқан адамдар да бар. Бір адамның статусы төмендеуі де мүмкін, мысалы, әйгілі қылмыскерге айналу арқылы. Адамдардың іс-қимылдары арқасында қоғамдағы жағдайы өзгеріп отыратын қоғамды ашық жүйе деп атауға болады. Жабық жүйедегі қоғамда әлеуметтік мобильділік шектеулі болады.
Social mobility refers to one's ability to move their status either up or down the social stratification system, compared with their family's status in early life. Some people with achieved status have improved their position in the social system by their own merit and achievements. Someone may also have achieved status that decreases their position within the social system, such as by becoming a notorious criminal. A society in which people's position in that society can change by their actions, by increasing or decreasing, can be referred to as an open system. A closed system society allows less social mobility.
Мәдени капитал
Мәдени капитал – әлеуметтанушы Пьер Бурдье ұсынған түсінік. Ол адамның әлеуметтік жағдайына әсер ететін, қажетті сапалар (материалдық немесе символдық) – яғни, адамға қоғамда жоғары дәреже алуға мүмкіндік беретін кез келген артықшылықтар мен туа біткен қасиеттерін қамтиды. Бұл жоғары үміттерді, білімді, шеберлікті немесе білім беру деңгейін білдіруі мүмкін. Әке-шеше балаларына мәдени капиталды – білім мен көзқарастарды ұстап, білім беру жүйесін олар үшін таныс, қолайлы ортаға айналдырып, осылайша олардың оқуда сәтті болуына жағдай жасайды. Капиталдың басқа да түрлері бар. Әлеуметтік капитал – адамның түрлі топтарға қатысуы, байланыстары мен желілері. Ол да үлгерім деңгейіне маңызды ықпал етеді.
Cultural capital is a concept, developed by the sociologist Pierre Bourdieu. It can refer to both achieved and ascribed characteristics, which are desirable qualities (either material or symbolic) that contribute to one's social status: any advantages that a person has and give him or her a higher status in society. It may include high expectations, forms of knowledge, skill, or education. Parents provide children with cultural capital, the attitudes and knowledge that make the educational system a comfortable familiar place in which they can succeed easily. There are other types of capital as well. Social capital refers to one's membership in groups, relationships, and networks. It can also have a significant impact on achievement level.
Білім
Индустрияландыру орташа адамның өмір сүру деңгейін едәуір арттырды, сонымен қатар осы артуды қажеттілікке айналдырды. Орташа жұмысшының өнімділігін арттыру үшін, оған бұрынғыдан әлдеқайда көп білім мен дағды беру қажет болды, бұл орташа жұмысшыны ауыстыруды қиындатып, оның ықпалын күшейтті. Осыдан жұмысшылардың үлесін арттыру туралы талаптарын қанағаттандыру қажеттігі туды.
Industrialization has led to a vast increase in the possible standard of living for the average person but also made that increase necessary. For the productivity of the average worker to rise, he or she had to receive far more education and training, which successively made the average worker much less replaceable and thus more powerful. Hence, it became necessary to satisfy workers' demands for a larger share.
Жұмыспен қамту
Әлеуметтанушы Родни Старктың пікірінше, америкалықтардың көпшілігі бай отбасынан болудың немесе саяси байланыстарының табысқа жету үшін қажет емес деп санайды. Керісінше, басқа дамыған елдерде көптеген адамдар осы факторлардың мансаптық өсу үшін қажетті екенін ойлайды. Америкалықтар сол елдердің азаматтарына қарағанда "қиын еңбек" табысқа жету үшін өте маңызды деп бағалайды. Көптеген ұлттар еңбекті құрметтейді, бірақ мысалы, итальяндықтар қиын еңбекті саяси байланыстардың қажеттігінен гөрі маңызды деп санамайды.
According to the sociologist Rodney Stark, few Americans believe that coming from a wealthy family or having political connections is necessary to get ahead. In contrast, many people in other industrialized nations think those factors are necessary for advancement. Americans are more likely than the people in those nations to rate "hard work" as very important for getting ahead. Most nations value hard work, but Italians, for example, are hardly more likely to rate it as very important than they are to think that political connections are needed.
Кірістер
Төмен кіріс көлеміне ие адамдар әлеуметтік жағдайынан көтеріліп, мәртебеге қол жеткізудің жақсы мысалы болады. Бұл көп жағдайда анық байқалады, себебі кірісі төмен адамдар жоғары мәртебеге ұмтылуы мүмкін, не қаржылық қиындықтарға тап болып, өз мақсаттарына жету үшін тырысады. Жоғары кіріс көлеміне ие адамдар көбінесе мәртебеге қол жеткізудің нәтижесі болып табылады. Дегенмен, кейбір жағдайларда, жоғары кіріс көлеміне ие болғандар осы лауазымды әділетсіз жолмен иеленген немесе олардың мәртебесі мен кірісі мұрагерлікпен берілген болуы мүмкін (мысалы, монархтар, отбасылық бизнес және т.б.). Олар сондай-ақ сәйкессіздік салдарынан жоғары кіріс көлеміне ие болған болуы мүмкін. Өздерінің мәртебесін өзіне беру мүмкіндігі жоқ адамдар, әдетте, өздерінің мәртебесін жеңіп алуға көбірек ниетті болады. Олардың мәртебесіне және оны қаншалықты жете алатынына әсер ететін тағы бір фактор – олар тұратын қоғамның жалпы экономикалық жағдайы. Мысалы, америкалықтар басқа да дамысқан елдердің азаматтарына қарағанда, қазіргі кіріс арасындағы айырмашылыққа наразылық білдіруге көбірек бейім емес. Родни Старк мәлімдегендей, 1992 жылы америкалықтардың тек 27% ғана өз еліндегі кіріс арасындағы айырмашылықтың тым үлкен екенімен келіскен. Ал ресейліктердің, итальяндықтардың және болгарлардың жартысынан астамы осы пікірмен келіскен.
People with a lower income will generally be a better example of moving up in the social stratification and achieving status. That holds to be evident in most cases because those who accrue a lower income may either have the motivation to achieve a greater status, or face financial pressure, and attempt to follow their own ambitions and hard work. Those of higher income are typically the result of achieving status. In other cases, the people with higher incomes may have unjustly acquired that position or were ascribed their status and income (such as monarchs, family run businesses, etc.). They may have also gained a higher income position by chance. Those without the privilege of ascribing their status generally have the greater motivation of achieving their own status. The general economic well being of the society in which they live also tends to be another factor in their status and the extent that they are able to achieve their status. For example, Americans are less likely than people in other industrialized nations to object to current income variances. According to Rodney Stark, in 1992, only 27% of Americans strongly agreed that income disparities in their country were too large. In contrast, more than half of Russians, Italians, and Bulgarians agreed with that statement.
Әлемдегі қабатталу жүйелері
Барлық қоғамдарда адамның әлеуметтік статусы туа біткен және өзінің күшімен қол жеткізген ерекшеліктерінің нәтижесі болып табылады. Қоғамдар осы процесте бірнеше жағынан күрт өзгешеленеді: статусты анықтау үшін қолданылатын қасиеттер, туа біткен немесе қол жеткізген қасиеттердің салыстырмалы маңыздылығы, әлеуметтік мобильділіктің жалпы мүмкіндігі, іс жүзінде болатын мобильділік деңгейі және белгілі бір топтардың жоғарылауға қарай мобильділікке қол жеткізуіне кедергі келтіретін факторлар.
In all societies, a person's social status is the result of both ascribed and achieved characteristics. Societies differ markedly on several dimensions in that process: the attributes that are used to assign status, the relative importance of ascribed or achieved attributes, the overall potential for social mobility, the rates of mobility that actually occur, and the barriers to particular subgroups enjoying upward mobility.
Орта ғасырлардағы Еуропа
Ортағасырлық Еуропада адамның әлеуметтік жағдайы негізінен тегіне байланысты айқындалған. Ақсүйектерге жататын адамдар жоғары мәртебеде қалуға бейім болса, шаруалардың балалары төмен жағдайда қалуға бейім болған. Бұл саяси жүйе феодализм деп аталады және әлеуметтік мобильділіктің мүмкіндіктерін шектеген.
One's status in medieval Europe was primarily based on ascription. People born into the noble class were likely to keep a high position and people born of peasants were likely to stay in a low position. This political system is known as feudalism and does not allow for much social mobility.
Латын Америкасындағы феодализм
Боливияда бұрын газеттерде жер, мал және шаруалар сатылады деген жарнамалар шығатын. Шаруалар міндетті түрде құл болмаған, бірақ олардың әлеуметтік жағдайы төмен болды және олар тұрып, шаруашылық еткен жерге байланысты жұмыс істеуге міндетті болды. Мұндай әлеуметтік қарым-қатынастар негізінен халықтың дәстүрге деген мызғымына және өткенге жасалған істерді сақтауға деген ұмтылысына негізделген. 1971 жылы Эрнесто Лаклау Латын Америкасының феодалдық немесе капиталистік жүйеге жататындығы туралы пікір айтты. Ол бұл аймақтың әлеуметтік жүйесі Еуропа мен АҚШ-тағы капиталистік жүйеден мүлдем өзгеше екенін анықтады, сондықтан Латын Америкасының әлеуметтік қарым-қатынастары феодалдық сипатқа жақын болады деген қорытындыға келді.
Bolivia used to have newspaper advertisements that claimed to have land, animals and peasants for sale. The peasants were not necessarily slaves but placed in their social class and required to work because they were bound to the land on which they lived and that they farmed. That sort of social interaction is based mainly on the people's strong belief of tradition and to uphold the actions of the past. In 1971, Ernesto Laclau addressed the argument of Latin America was feudalist or capitalist. He determined that the social system was very different from the capitalist system in Europe and the United States and so Latin America would be more closely related to having a feudalist approach to social interaction.
Касталық жүйе
Иерархияның қалыптасуы берілген және қол жеткізілген мәртебелердің қарама-қарсылығынан өзгеше. Касталық жүйеде тегінсіз тағайындау мәртебе үшін басым негіз болып табылады. Оңтүстік Азиядағы және әлемнің басқа аймақтарындағы, мысалы, Мысыр, Үндістан, Бали, Тибет және Жапониядағы дәстүрлі қоғамдар касталардан тұрған. Әрбір топ белгілі бір мамандықтармен шектелген. Қоқыс жинау сияқты аз төленетін жұмыстар бір кастаға ғана берілген, ал оның мүшелері басқа ешқандай мамандықпен айналысуға құқықсыз болған. Сол сияқты, дін қызметкері немесе алтын шебер болу сияқты жоғары білікті мамандықтар да басқа кастаға ғана арналған. Дегенмен, кейбір адамдар өзінің табиғи қабілеттері мен сәттілігі арқасында туған кастасынан жоғары көтеріле алды. Мысалы, әскердегі шеберлігі жоғары болу жоғары мәртебеге қол жеткізудің бір жолы болды.
The formation of a hierarchy differs from the polarities of both given and achieved status. In caste systems, ascription is the overpowering basis for status. Traditional society in South Asia and other parts of the world such as Egypt, India, Bali, Tibet, and Japan were composed of castes. Each group was limited to certain occupations. Low paying occupations such as collecting garbage were reserved for one caste, whose members were excluded from holding any other occupation. Correspondingly, highly skilled occupations, such as being a priest or a goldsmith, were reserved for another caste. However, some people managed through talent and luck to rise above their given caste. For example, great aptitude as a soldier was often a way to reach a higher status.