Кіріспе

1460 жылы Дания королі Кристиан І-нің жариялауы
Рибе келісім-шарты (Рибе хаты, яғни Рибе үміткерлігі; Vertrag von Ripen) – 1460 жылы Дания королі Кристиан І-нің бірнеше Гольштейн дворяндарына жасаған Рибедегі жариялауы. Ол өзін Гольштейн графы етіп бекітіп, Шлезвиг герцогтігін (Дания: Sønderjylland, яғни Оңтүстік Ютландия) бақылауға алуға мүмкіндік берді. Жарлықтың ең әйгілі сөзі – Данияның Шлезвиг герцогтігі мен Киелі Рим империясы құрамындағы Гольштейн графлығы енді түпнұсқа орта төменгі неміс тілінде «Up Ewig Ungedeelt», яғни «Мәңгілік бөлінбес» болуы тиіс еді.

Келісім

1460 жылы жарияланған жарлықта Дания королінің Шлезвиг герцогы және Холштейн графы да болуы тиіс делінген. Тағы бір тармақ бойынша, егер король келісімді бұзса, ақсүйектерге көтеріліс жасау құқығы берілді (бұл ортағасырлық көптеген тәж кигізу хаттарының ортақ ерекшелігі). Келісім Холштейннің болашағына қатысты ең түзу болды, себебі король Христиан I өзінің бұрынғы лауазымдарына граф атағын қосты. Ол Холштейнді Данияға қосуға тиым салынды және Холштейн тәуелсіздігін және Саксен-Лауенбургтың (бұрынғы Саксонияның бір бөлігі ретінде осы құқықты мұра еткен) бағыныштылығын сақтап қалды, бұл Священная Рим империясының бақылауында болды. Шлезвигтің болашағына қатысты келісім алғашқыда өзіне-өзі қайшы келеді: Дания королі Данияның вассалы – Шлезвиг герцогы болды, яғни өзінің өзіне бағынышты болды. Бұл шара жаңа одақта Данияның тым күшті ықпалына қарсы кепілдік ретінде қарастырылды, сонымен қатар Голштейнді Дания ақсүйектері арасында бөлісуден сақтады. Бұл ерекшеліктің ең айқын салдары Шлезвигтің кейінгі Дания заңдарына енбеуі болды, бірақ ортағасырлық Данияның Ютландия кодексі (Дания: Jyske Lov) Шлезвигтің құқықтық кодексі ретінде сақталды. Тағы бір маңызды, бірақ кейінірек болған өзгеріс – герцогтікте неміс тілді әкімшілердің біртіндеп тағайындалуы, нәтижесінде провинцияның оңтүстік бөлігі біртіндеп, бірақ тұрақты түрде неміс тіліне көшті. Неміс мәдениеті алдымен қалаларда тарады, бұл, әдетте, Ханза одағының саудагерлерінің болуымен байланысты. Бұл процеске Лютерандық реформациядан кейін үлкен серпіліс болды, ол Оңтүстік Шлезвигтегі шіркеулерде неміс тіліндегі діни рәсімдерді енгізді, бірақ аймақтың көп бөлігінде жергілікті тіл – дания тілі болды. Дегенмен, неміс тіліне көшу процесінің маңызды табысы он сегізінші ғасырдың соңында ғана болды.

Ерте тарих

Дания тарихының бастауынан бері, қуатты Франк империясына тікелей шекара Данияның тәуелсіздігіне стратегиялық қауіп келтірді. Шындығында, көптеген тарихшылар Даневирке деп аталатын алғашқы шекаралық бекіністердің салынуын тәуелсіз Дания мемлекетінің пайда болуының бірінші дәлелі деп санайды. Шекара екі тараптан да күш сынасты; Карл I Ұлы Данияны бағындыруға тырысты, ал Дания корольдері Франк үстемдігінен құтылуды қалаған саксондықтарды қолдады. Шағын соғыстарға қарамастан, шекара Эдер өзенінде салыстырмалы түрде жылдам орнатылды. Бұл шекара, Дания кейіннен өздерінің "табиғи шекарасы" деп есептеген, Рендсбург (Рендсборг) қаласының қабырғасына орнатылған таста бейнеленген. Тасқа келесі жазу ойылған: "Eidora Romani Terminus Imperii" (Рим империясы Эйдерде аяқталады).

Жеңімпаз Вальдемар

Ерте орта ғасырларда Холштейннің бірнеше ақсүйектері өздерінің ықпалын Шлезвигке дейін кеңейтуге тырысты. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Шоуенбург және Холштейн графтары. Шекараны бірнеше даниялық патшалар да таластырды, әсіресе Ұлы Жеңімпаз Вальдемар сол кездегі Киелі Рим империясының бөлігі болған Солтүстік Германияны бағындыруға тырысты. 1214 жыл бұл процесте маңызды қадам болды: Киелі Рим императоры Фридрих II Эльба және Эльда өзендерінің солтүстігіндегі барлық императорлық жерлерді Жеңімпаз Вальдемарға беру туралы Алтын бұйрық шығарды. Бұл әрекет көптеген голсатиялық ақсүйектерді наразылыққа түртті. 1223 жылы жағдай өзгерді: Шверин графы Генрих I (Хенрих дер Шварц) Вальдемар мен оның үлкен ұлын тұтқынға алып, Данненберг қамалының Вальдемар мұнарасына қамады. Генрих Вальдемардан Киелі Рим империясындағы барлық бағындырылған жерлерін қайтаруды және Киелі Рим императорына адалдыққа ант беруді талап етті. Шындығында, император Фридрих II Вальдемарды босатуға араласуға тырысты, бірақ граф Генрих оның ұсынысын қабылдамады. Генрихтің талаптарын Дания патшасын босату үшін жіберілген елшілер мүлдем қабылдамады, содан кейін Дания ақсүйектері Генрихке шабуыл жасауға шешім қабылдады. Соғыс 1225 жылы Данияның жеңілісімен аяқталды. Вальдемар енді Киелі Рим империясындағы бағындырылған жерлерін ғана емес, кек алмауға ант беруге де мәжбүр болды. Генрих оны 1226 жылы босатты, ал Вальдемар дереу Папа Онорий III-ге антты күшін жоюды өтінді, және Папа оның өтінішін қабылдады. 1226 жылы Вальдемар әскерімен оралып, Шоуенбургтерге шабуыл жасады. Ол әскер жинауға бар күшін салды, содан кейін Холштейнге кірді. Немере інісі Ото I, Брансвик-Люнебург герцогымен жасалған келісім бойынша, Ото және Брансвик әскерлері оған қосылды. Олардың біріккен күштері өте қуатты армия құрды, бірнеше қалаларды басып алып, қиратты және Холштейн графтығының үлкен бөлігін қайтарып алды. Оларға қарсы Шоуенбург графы Адольф IV Холштейн, оның феодалдық билеушісі Альберт I, Саксония герцогы және Бременнің принц-архиепископы Герхард II қосылды. Екі армияның күші шамалас болды, екі тарап та жалпы шайқастың нәтижесін анықтауға асыққандықтан, ұзақ күтпестен шайқасқа түсті. Бұл шайқас үшін таңдалған жер Холштейндегі Борнхёвед қаласының маңында болды. 1227 жылдың 22 шілдесінде екі армия Борнхёвед шайқасында қақтығысты. Шайқаста Холштейн графы Адольф IV шешуші жеңіске жетті, оның бір бөлігіне шайқас кезінде Дания армиясын тастап кеткен Дитмаршеннен келген әскерлердің көмегі тиді. Келесі бейбіт келісімде Вальдемар Солтүстік Киелі Рим империясындағы (Солтүстік Германия) бұрынғы иеліктерін қайтару үмітінен түпкілікті түрде бас тартты.

Дания таратылады

Келесі маңызды оқиғалар он төртінші ғасырдың басында Дания мемлекетінің банкротқа ұшырауы салдарынан болды. Бұл ғасырда Шлезвигте Голштейнде туған немесе Төменгі саксон тілінде сөйлейтін ақсүйектер басымдық танытты. Бұл жергілікті билеушілер Шлезвигті патшадан тәуелсіз сақтап, Киелі Рим империясы шеңберінде Голштейнмен тығыз байланыс орнатуға ұмтылды. Осы тәуелсіздікке ұмтылыс келешекте ғасырлар бойы әсер ететін болады. Данияның банкроттығы елдің барлық аймақтарында корольдің кредиторларының (көбінесе Голштания ақсүйектері) ықпалын күшейтті. 1326 жылы Дания королі Вальдемар III, көптеген даниялықтар тарапынан билікті басып алғандықтан, Шлезвиг және Голштейн ақсүйектері тарапынан Шлезвиг герцогтығы мен Дания корольдігі ешқашан бір билеушінің билігінде біріктірілмейтінін уәделеген Вальдемария конституциясына қол қоюға мәжбүр болды, бұл Рибе шартының алғашқы белгісі болды. Сол себепті Шлезвиг Шоуенбург әулетінің төрт Голштейн тармағының бірінің басшысы – Голштейн-Рендсбург графы Герхард III-ке жеке меншік ретінде берілді. 1327 жылға қарай Даниядағы барлық бекіністер Голштания ақсүйектерінің бақылауына көшті. 1330 жылы Данияның Вальдемар III өзінің тұрақсыз патшалығынан бас тартып, бұрынғы лауазымына – Шлезвиг герцогы Вальдемар V ретінде қайта оралды. Қарсылық ретінде Герхардқа Фюн аралы жеке меншік ретінде берілді. 1331 жылы Герхард пен жаңа король Кристофер II арасында соғыс басталды, ол Голштейн-Рендсбургтың жеңісімен аяқталды. Бейбіт келісім шарттары өте қатал болды. Король Кристофер тиімді түрде Лангеланд аралын ғана бақылауда ұстады және елінің құтқаруы үшін 100 000 күміс марка жинаудың мүмкін емес міндетіне тап болды. Дания іс жүзінде таратылды және 1332-1340 жылдар аралығында ел патшасыз қалды.

Валдемар IV Данияны қайта алады

1340 жылы Дания королі Вальдемар IV әкесінің патшалығын қайтару үшін жиырма жылдан астам күресті бастады. Ол Зеландия, Фюн, Ютландия және Скания жерлерін қайта иеленгенмен, Шлезвигті бағындыра алмады, оның герцогтық Эстридсен әулеті тәуелсіздігін сақтап қалды. Провинцияға ықпал ету үшін Вальдемар Шлезвиг герцогы Эрик II-нің жалғыз қызы Хельвигке үйленді. 1372 жылы ол қайтадан Шлезвигке назар аударып, Грамды жаулап алды. 1373 жылы Фленсбургті бағындырды. Шлезвигтің оңтүстік бөлігі, Эстридсен әулетінен шыққан соңғы герцог Генрих Шлезвиг (1375 жылы қайтыс болған, Данияның бұрынғы королі Вальдемар III-нің ұлы) бірнеше Гольштейн ақсүйектеріне кепілге берілген еді. Баласыз, қарт Генрих 1373 жылы өзінің құқықтарын туысы және күйеу інісі король Вальдемар IV-ке тапсырды. Бұл король үшін үлкен жетістік болды, бірақ Гольштейн ақсүйектері оған кепілді төлеуге және аталған аумақты сатып алуға рұқсат бермеді. 1374 жылы Вальдемар провинциядағы кең аумақтарды сатып алды және 24 қазан күні 1374 жылы қайтыс болғанда, қалған жерлерді жаулап алу науқанын бастауға дайын тұрды. Ақсүйектер жылдам әрекет етіп, 1376 жылы провинцияны өз бақылауына алды. 1386 жылы Дания королі Вальдемар IV және Хельвигтің кіші қызы Дания патшайымы Маргарет I, Шлезвигті Герхард VI Хольштейн-Рендсбург графына Дания тажының астындағы мұрагерлік феод ретінде берді, егер ол ұлы Олуф патшаға адал ант берсе. Ол да провинцияны қайта бағындыруда сәтті болмады. 1409 жылы Маргареттің асырап алған ұлы және Данияның болашақ королі Эрик Помераниялық, Шауенбургтерді Фленсбург қаласын оған беруге мәжбүр етті. 1410 жылы соғыс басталды, Эрик Альс және Эро аралдарын жаулап алды. 1411 жылы Хольштейн-Рендсбург, 1403 жылға дейін Пиннебергтен басқа барлық Шауенбург тармақтарын біріктірген, Фленсбургті қайта бағындырды, бірақ 1412 жылы екі тарап та дауды Мекленбург герцогы Ульрих I Старгард төрешілік етуі керек деп келісті. Ульрих қаланы Данияға берді, ал патшайым Маргарет оны иеленді. Фленсбургте болғанда, ол обаға шалдығып, көп ұзамай қайтыс болды. Соғыс қайта басталды және 1416 жылы Ганза Лигасы арқылы жаңа келісім әрекеті жасалды. Екі тарап та Лиганы төреші ретінде мойындады, Дания Шлезвиг қаласын кепіл ретінде ұсынды, ал Хольштейн-Рендсбург Төннинг бекінісін ұсынды, бірақ келісім әрекеттері нәтижесіз аяқталды. 1421 жылы Гольштейншілер Хадерслев, Шлезвиг және Төндер қалаларын қайта бағындыруға қол жеткізді.

Императордың үкімі

1422 жылы екі жақ та Силезия герцогы Генрих X-ті (сонымен қатар герцог Генрих Румпольд деп те аталады), Киелі Рим императорының елшісін төреші ретінде мойындады. Ол Шоэнбургтерді Фленсбургке жоспарланған шабуылды тоқтатуға көндірді, бірақ 1423 жылғы 18 қаңтарда үкім шығарудан бұрын қайтыс болды. Оның басшысы, император Сигизмунд, мәселені шешуге ниеттенді, бірақ Шоэнбургтер бұл шешімге күшті қарсылық көрсетті. Ол Веронадан Луи де Катаньеді даулы провинцияға сапарлап, істі тергеуге шақырды. Дәл осындай процесс Данияда да жүрді. Лунд, Рингстед және Рибе жиналыстары Шлезвиг Дания заңдарымен басқарылады және Данияның бір бөлігі болып табылады деген қорытындыға келді. 1421 жылғы 4 тамызда Рибе жиналысы қабылдаған шешім ерекше маңызға ие, себебі Рибе және Шлезвиг епископтары, Рид (қазіргі Глюксбург) және Лёгум монастырларының аббаттары, сондай-ақ Фленсбург, Абенра, Хадерслев және Рибе кеңесшілері қатысты. Жиналыс Шлезвигтің Данияның бөлігі екенін келесі аргументтермен шешті: Оңтүстік Ютландия халқы Дания заңын қолданады және оны алғаш берілгеннен бері сақтап келеді. Екіншіден, Шлезвиг, Рибе және Хадерслевтегі шіркеулер мен Құдай үйіне берілген барлық ескі құқықтарды Дания патшалары берген. Үшіншіден, әркім шекараның қайда орналасқанын біледі, Дания мен Холштейн ажыратылған, тіпті Оңтүстік Ютландиядағы тіл де бүгінгі күнге дейін дания тілі болып табылады. 1424 жылы император Сигизмунд да осыған ұқсас шешім қабылдады, өйткені оның елшісі Шлезвиг халқының дания тілінде сөйлейтінін, даниялық әдет-ғұрыптарды ұстанатынын және өзін даниялық санағанын хабарлағандықтан, провинция заңды түрде Данияға тиесілі деп шешті. Холштейн Рендсбург графы және Шлезвиг герцогы Генрих IV бұл үкімге қарсы күшті наразылық білдірді және оны орындаудан бас тартты. 1425 жылы соғыс қайта басталды. 1431 жылы Холштейн Рендсбургті қолдаған Фленсбург қаласының тұрғындары қала қақпаларын ашты және голштейндік әскер қаланы басып алды. 1432 жылы бейбітшілік орнатылды, және Эрик голштейндік дворяндардың басып алған жерлерін мойындады.

Адольф VIII қайтыс болды

1439 жылы Данияның жаңа патшасы Кристофер III (Бавариялық Кристофер) Холштейн-Рендсбург графы Адольф VIII-нің адалдығын, оған Шлезвиг герцогтігін мұрагерлік феод ретінде, бірақ Дания тәжінің бағыныштылығында бергенімен жеңіп алды. 1459 жылы Адольф мұрагер қалдырмай қайтыс болды, және ешқандай граф Шлезвиг герцогтігі мен Холштейн-Рендсбург графтығына бірдей талапкер бола алмады. Дания королі Кристиан I, алайда, Шлезвигке талап ету құқығына ие болды, ал Шлезвиг пен Холштейннің бөлінуі Шлезвиг және Холштейн ақсүйектерінің көптегендері үшін экономикалық құлдырауға әкелмек. Сонымен қатар, ақсүйектер бірлескен шешімге келе алмады. 1460 жылы король Кристиан ақсүйектерді Рибеге шақырды, және 1460 жылдың 2 наурызында олар оны граф Адольфтың мұрагері және Холштейннің жаңа графы етіп сайлауға келісті. Олардың басты мақсаты екі провинцияның бөлінуін болдырмау еді. 5 наурызда Кристиан Шлезвиг пен Холштейннің мәңгілік бірігуін бекітетін таж кигізу шартын (немесе Freiheitsbrief) жариялады: «олар мәңгілікке бірігіп, бөлінбесін». Осы әрекетімен Кристиан империя шегінде Холштейн-Рендсбург графтығын бақылауға ие болды, бірақ мұның құны – Данияға және Киелі Рим империясына қарасты екі провинцияның тұрақты байланысы болды. 1474 жылы император Фредерик III Кристианды Холштейн-Рендсбург графынан Холштейн герцогы етіп көтерді, осылайша ол тікелей императорлық вассалға айналды (императорлық тікелей басқару туралы қараңыз). Шауенбург әулеті басқарған кішігірім Холштейн-Пиннеберг 1640 жылға дейін графтық мәртебесін сақтап, герцогтікке қосылды.

XIX ғасырдағы ұлтшылдық және Рибе келісім-шарты

Кейіннен бұл жарлық он тоғызыншы ғасырда Германия Конфедерациясы мен Даниядағы ұлттық ояну кезеңінде маңызды рөл атқарды. Германияны біріктіруді көздеген неміс ұлтшылдары Рибе шартын пайдаланып, этникалық құрамы әртүрлі Шлезвигті, сондай-ақ 1806 жылға дейін қасиетті Рим империясының бөлігі болған, кейін Германия Конфедерациясына қосылған неміс Холштейнін жаңа неміс империясына енгізуді қалады. Даниялықтар Шлезвигтен бас тартпай, герцогтікті Дания Корольдігіне қосуға тырысты. Ал Холштейннің конфедерация құрамында болуы ешқандай күмәнді тудырмады. Бұл дау екі соғысқа әкеліп соқты: 1848–1851 жылдардағы бірінші Шлезвиг соғысы және 1864 жылғы екінші Шлезвиг соғысы.