Кіріспе

Британдық дәрігер, ақын, драматург және дәрігер Томас Беддос (13 сәуір 1760 – 24 желтоқсан 1808) – ағылшын дәрігері және ғылыми жазушы. Ол Шропшир графтығының Шифнал қаласында дүниеге келді және медициналық практикасын ашқаннан кейін он бес жыл өткен соң Бристольде қайтыс болды. Ол медицинаны реформалауға ұмтылған дәрігер және оқытушы, сондай-ақ көрнекті ғылыми қайраткерлердің әріптесі болды. Ол туберкулезді емдеумен айналысты. Беддос Сэмюэл Тейлор Колридждің досы болды және Е. С. Шаффердің сөзіне сәйкес, Колридждің ерте ой-өрісіне маңызды ықпал етіп, оны сын тұрғысынан қарауға баулыды. Ақын Томас Ловелл Беддос – оның ұлы. Оның Самсон Тоугуд Рох салған суреті Лондонның Ұлттық портрет галереясында сақталуда.

Ерте өмір және білім

Беддос 1760 жылдың 13 сәуірінде Шропширдегі Шифнал қаласында Балкон үйінде дүниеге келді. Ол Бриджнорт грамматикалық мектебінде және Оксфордтың Пемброк колледжінде білім алды. 1780-ші жылдардың басында Эдинбург университетінің медицина курсына қабылданды. Ол жерде оған Джозеф Блэк химияны, ал Кендалл Уокер табиғаттануды оқытты. Ол сондай-ақ Джон Шелдонның басшылығымен Лондонда медицинаны оқыды. 1784 жылы Лацзаро Спаланзанидің «Табиғат тарихы бойынша диссертациялар» еңбегін аударды, ал 1785 жылы Торберн Олоф Бергманның «Таңдаулы тартымдар туралы эсселер» еңбегін түпнұсқа ескертпелерімен бірге аударды. 1786 жылы Оксфорд университетінің Пемброк колледжінде медицина докторы ғылымының дәрежесін алды. 1794 жылы Бристоль пневматикалық институтындағы әріптесі Ричард Ловелл Эджворттың қызы Аннаға үйленді. Олардың ұлы, ақын Томас Ловелл Беддос 1803 жылы Бристольде дүниеге келді.

Мансап

Беддос 1786 жылдан кейін Парижге сапар шегіп, Лавуазьемен танысты. 1788 жылы Оксфорд университетінде химия профессоры болып тағайындалды. Оның лекцияларына көптеген адамдар жиналатын, олар оның дәрістеріне ризашылық білдіретін. Бірақ оның Франция революциясына деген ықыласы оған қарсы наразылық тудырды, ол 1792 жылы қызметінен кетті. Беддос 1790-шы жылдардың басынан 1810-шы жылдарға дейін жемісті еңбек еткен жазушы болды. 1792 жылдың қаңтар айында ол «Тұңғыш нұсқау туралы, әсіресе кедейлер үшін» деген хатын жазды, онда әділетсіздік пен зорлық-зомбылықтың халық арасында дүрбелең тудыруына қалай себеп болатынын сипаттады. Ол «кедей азаматтардың санасын адамгершілікке тәрбиелеу» қажет деп есептеді, бұл білім беруді, тұрмыстық жағдайларды жақсартуды, заңбұзушылықты жоюды және зорлық-зомбылықты айыптауды қамтиды. Келесі жылы ол «Исаак Дженкинстің тарихы» атты әңгімесін жариялады, ол маскүнемдіктің зиянын күшті түрде көрсетеді және оның 40 000 данасы сатылғаны хабарланды. 1796 жылы Беддос «Мырза Питтің қоғамдық еңбегі туралы эссе» атты еңбегін жариялады, онда Ұлыбританияның премьер-министрі Уильям Питтің Франциямен жете жылдық соғыс кезіндегі ішкі және сыртқы саясатын сынады. Ол Питтің саясатын кедейлердің жағдайына немқұрайлы және ғылыми білімнің пайдалы қолданылуына кедергі келтіретін деп санайды. Беддос сонымен қатар медициналық реформаны қолдап, көптеген қажетсіз өлімнің себебі деп санайтын, өздігінен емдеудің кең таралған әдетіне қарсы күресті. Ол өзінің жазбалары арқылы салауатты өмір салты, дене шынықтыру және туберкулез сияқты қоғамдық денсаулық мәселелері туралы халыққа білім беруді насихаттады. Беддос сондай-ақ құнды ғылыми байқаулар мен деректердің ысырапқа кететініне алаңдады. Ол дәрігерлер қауымдастығына маңызды медициналық деректерді жинау, тізімдеу және тарату үшін орталықтандырылған жүйе құруды белсенді түрде ұсынды. Кедейлердің жағдайы нашарлап, пневматикалық институтында науқастардың саны көбейгенін көрген соң, ол профилактикалық медицинаны ұйымдастыруды ұсынды. Беддос туберкулезді емдеуге арналған емді іздеді. 1793-1799 жылдары Бристольде клиника ашты, кейіннен туберкулезді емдеу үшін әртүрлі газдарды сынап көру үшін пневматикалық институтты құрды. Кейіннен институт жалпы ауруханаға айналдырылды. Беддос осы реформалар мен идеологиялық өзгерістерді насихаттаған отыздан астам кітап, брошюра және мақала жазды. Англия ұйымдасқан медицинада Франциядан қалып қойған кезде, қоғамдық денсаулық сақтау шараларын және реформаларды жақтаған ретінде, ол дәрігер ретінде өзінің міндеті аурудың әлеуметтік, материалдық және физиологиялық себептерін түсіну және жою арқылы аурудың алдын алу деп есептеді.

Үміт алаңы, Бристоль

1793 және 1799 жылдар аралығында Беддос Бристольдегі Хоуп-сквердегі Хотвеллсте емхана ашты, онда туберкулезбен ауыратын науқастарды емдеді. Буықшылардың басқалардан гөрі туберкулезге сирек шалдыққанын ескере отырып, ол ғимараттың жанындағы сарайда сиырларды ұстады және оларды науқастардың үстіне дем беруге ынталандырды. Беддос Бірмингемдегі Ай қоғамының бірнеше мүшесімен достық қарым-қатынаста болды, ол қоғам көрнекті Орта ғасыр ойшылдарынан тұрды. 1791 жылғы Пристли көтерілісінен кейін Беддос «Шіркеу және Король» көтерілісіне қарсылығын, Францияға деген ықыласын, француз ғалымдары мен әлеуметтанушыларына деген құрметін және Францияға қарсы соғысқа қарсылығын ашық білдірді. 1792 жылы ол үкіметке қарсы саяси жаңғыларды тарату арқылы «дұрыс емес идеяларды таратумен» күдіктелді, сондай-ақ Ай қоғамымен және Эразм Дарвиннің Дерби философиялық қоғамымен байланысы бар екені үшін тергеуге алынды.