Кіріспе

DeFunis v. Odegaard, 416 U. S. 312 (1974) – АҚШ Жоғарғы Сотының қарауына алынған іс. Америкалық студент Марко ДеФунис, Вашингтон штатындағы Вашингтон университетінің заң мектебіне қабылданудан бас тартылған, бірақ іс қаралып жатқан кезде уақытша қабылданған болатын. Ол сот шешімі шыққаннан кейін бірнеше айдың ішінде бітіруге дайындалып жатты. Сот, арыз беруші көтерген мәселе бойынша, іс қараусыз қалдырылуының екі ерекше жағдайының біріне жатпайтынын мәлімдеді. Бұл іс жауапкер заң мектебі тарапынан "ерікті тоқтату" болып табылмайды, өйткені талапкер соңғы семестрінде оқып жатқан еді және заң мектебі оның бітіру құқығын жоққа шығаруға ешқандай шара қолдана алмады. Сонымен қатар, бұл мәселе "қайталануға мүмкіндігі бар, бірақ қараудан қашып құтылатын" сұрақ емес, себебі талапкер ешқашан осындай жағдайға тап болмайды, ал болашақта осындай шағымдармен жүретін басқа адамдар соттың толық қарауына ие болуы мүмкін. ДеФунис сотқа ұсынған материалдар мен дәлелдер, оның заң мектебіне алғашқы қабылданудан бас тартуының себебі, заң мектебінің белсенді іс-қимыл саясаты екенін көрсетті – бұл саясат, біліктілігі жоғары ақ нәсілді үміткерлерге қарағанда, аз ұлт өкілдерін қабылдауға басымдық берді. Сот ДеФунис ісін мән-жайы бойынша қарастырудан бас тартса да, белсенді іс-қимыл мәселесі Калифорния университетінің регенттері Бакке қарсы ісінде қаралып, шешім қабылданды, бұл мәселеде ешқандай да түсініксіздік болған жоқ.

Өмірбаян

1970 жылы сефардтық еврей Марко ДеФунис Вашингтон университетінің құқық факультетіне түсуге өтініш берді. Оған рұқсат берілмеді, бірақ сотқа шағымданғаннан кейін, штаттық сот 1971 жылдың күзінде оны қабылдауға бұйырды. Кейін Вашингтон Жоғарғы соты бұл шешімді жойды, соның салдарынан ДеФунис АҚШ Жоғарғы сотына апелляция жасады. Сот 1974 жылдың басында істі қараған кезде, ДеФунис құқық факультетінің соңғы курсында оқып жатқан болатын. ДеФунис, оның үсынысын теріс қабылдау себебінің нәтижесінде белгілі бір артықшылықтар екеніне сенді, мектептің үлгеріміне емес, нәсіліне байланысты қабылданған үміткерлерді таңдағанын ойлады. Ол сотқа жүгініп, нәсілдік артықшылықтар АҚШ Конституциясының он төртінші түзетуіне енгізілген теңдік принципін бұзатынын мәлімдеді.

Төменгі соттар

Іс алғаш рет Вашингтон Жоғарғы сотында қаралды, онда Вашингтон университеті істі қараудан бас тартуды өтінді, себебі көмек көрсету мүмкін емес деп санды. Сот бұл өтінішті қабылдамады және ДеФунисті қабылдауға мектепті міндеттеген бұйрық шығарды. Университет үміткерлердің табысын болжау үшін күрделі формула қолданғанын, атап айтқанда, болжамды бірінші жылдық орташа көрсеткішті (PFYA) пайдаланғанын, бірақ бұл өтінім беру процесінде ескерілген жалғыз фактор емес екенін мәлімдеді. PFYA көрсеткіші жоғары үміткерлердің өтінімдері комиссия мүшелері тарапынан бүкіл комиссия алдында таныстырылды. Әдетте, студенттің өтінімін қорғайтын комиссия мүшесі тағайындалуы кездейсоқ болатын, бірақ афроамерикандықтар мен басқа ұлт өкілдерінің жағдайында бұл жағдай осылай болмады. Олардың іс қағаздары үш белгілі кеңес мүшесімен қарастырылды: профессор Джеффри Крукс (мектептің құқықтық білім беру мүмкіндіктері жөніндегі кеңесінің директоры), Винсент Хейс (екінші курс студенті) және декан Роберт С. Хант (африкалық американдықтардан басқа азшылық өкілдерінің іс қағаздарын бағалайтын жеке тұлға). Сотқа анық болды, азшылық өкілдерінің іс қағаздарын қарау кезінде комиссия олардың құқықтық білім алуға қабілетін бағалауда PFYA көрсеткішіне салыстырмалы түрде аз мән берді. Сондай-ақ, төрағаның куәлігінен белгілі болды, барлық үміткерлерге бірдей стандарт қолданылса да (құқықтық білім алудағы сәттілік мүмкіндігі), азшылық өкілдері бір-бірімен тікелей салыстырылды, бірақ олар басқа ұлт өкілдерімен салыстырылмады. Нәтижесінде, комиссия азшылық өкілдерінің тобын қабылдады, олардың бір тобын күту тізіміне қойды және басқа азшылық өкілдерінің өтінімдерін қабылдамады. Заң факультетінің деканы заң факультетінде азшылық өкілдері үшін белгілі квота жоқ екенін, бірақ комиссия заң факультетінде осындай топтардың лайықты өкілдігін қамтамасыз етуге тырысқанын айтты. Ол мектептің біліктілігі жеткіліксіз азшылық өкілдерін қабылдамағанын, тек олардың академиялық көрсеткіштері құқықтық бағдарламаны сәтті аяқтауға қабілетті екенін көрсететіндерін қосты. Қабылдау процесіндегі бағалау факторларына байланысты, қабылдау туралы шешім қабылданғанда PFYA көрсеткіштерінің салыстырмалы ретігі толықтай сақталмады. Шақырылғандардың 74-інің PFYA көрсеткіші талапкерге қарағанда төмен болды; олардың 36-сы азшылық өкілдері, 22-сі әскери қызметтен оралған, ал 16-сы комитет олардың іс қағаздарындағы басқа ақпараттар негізінде шақыруға лайық деп тапқан үміткерлер болды. Талапкерге қарағанда жоғары PFYA көрсеткішіне ие болған 29 үміткерге қабылдаудан бас тартылды. 36 азшылық өкілдері шақырылған студенттердің 18-і бірінші курсқа түсті. Заң факультетінің мақсаты, соттың атап өткеніндей, құқық саласында оқып жатқан азшылық өкілдерінің санын арттыру және төмен табысты және экономикалық жағдайы нашар топтардан келген үміткерлер мен жоғары табысты үміткерлер арасындағы мүмкіндіктерді теңестіру болды. Бұл этникалық азшылықты іріктеу саясаты факультеттік лауазымдарға қолданылмады, себебі оқытушылар құрамына қабылдауға үміткер болған білікті ақ түсті үміткерлердің ешқайсысы қабылданбағаны және азшылық этникалық тобынан келген күмәнді біліктілігі бар заң оқытушыларына орын беру үшін ешбір факультет мүшесі қызметтен алынбағаны туралы дерек жоқ. Сот 1954 жылғы Браун мен Білім беру басқармасына қарсы сот шешімі туралы ойланды және осыған байланысты бұйрық шығарды. Вашингтон Жоғарғы соты бұл мәселе бойынша қатаң пікір білдірді, судья Хейл былай деді: "Әрекет етудің астындағы артықшылықты қарау – бұл нәсілдік кемсітудің бір түрін екіншісімен алмастыру. Осыған байланысты мынадай сұрақтар туындайды: жеке адам терісінің түсіне байланысты кемсітуге келісу арқылы өз құқығынан бас тартуы керек пе? Біз кейбір адамдарға тең мүмкіндік бермей, бәріне бірдей мүмкіндікті қалай қамтамасыз ете аламыз?" Судья Хантер келісімін білдірді: "Көпшілік белгілі бір азшылық расаларының студенттеріне Вашингтон университетінің заң мектебіне оқуға мүмкіндік беру мақсатын қолдайды, сонда ақыр соңында заңгерлік кәсіпте осы расалардың заңгерлері көбірек болады, мен бұл мақсатқа қарсы емеспін. Алайда, бұл мақсатқа Вашингтон университетінің қабылдау комитеті осы жағдайда жасағандай, басқа расалардың студенттерін айқын және қасақана кемсіту арқылы қол жеткізуге болмайды. Бұл жағдайда жауап беруші Марко ДеФунис кішінің осы мектепке қабылдаудан бас тартуы сот шешімімен расталды және деректерде кеңінен дәлелденді."

Жоғарғы Сот

Іс Жоғарғы Сотқа жеткен кезде ДеФунис заң мектебінің соңғы курсында оқып жатқан болатын. Сот бұл мәселе өздігінен шешілгендіктен, ешбір тарап сот шешімінен пайда көре алмайтындығын мәлімдеді.