Кіріспе
1944 жылы Антверпенді одақтас кемелеріне ашу операциялары. Екінші дүниежүзілік соғыстағы 1574 жылғы шайқас.
the 1574 battle
Шелта шайқасы – Антверпен мен Солтүстік теңіз арасындағы Шелта өзенін кемелер қатынасы үшін ашу мақсатында жүргізілген әскери операциялар сериясы болды. Бұл, Антверпен портын одақтастардың Солтүстік-Батыс Еуропадағы жабдықталуына пайдалануға мүмкіндік берді. Операцияларды Бірінші канад армиясы, оған қосылған поляк және британ бөлімшелерінің көмегімен жүзеге асырды. Бұл іс-қимылға Бірінші канад армиясының генерал-лейтенанті Гай Саймондс басшылық етті. Шайқас 1944 жылдың 2 қазанынан 8 қарашасына дейін Солтүстік Бельгия және Оңтүстік-Батыс Нидерландыдағы Шелта өзені маңында өтті. Одақтастардың бұл сәттен бұрын Арнемге (Market Garden операциясы), Булоньеге (Wellhit операциясы), Калеге (Undergo операциясы) және Дюнкеркке назар аударғандықтан, канадтықтардың қимылы кешіктірілді және Шелтаны тазарту қажеттілігі әлі шешілмеген еді. Канадтықтар Шелта шайқасына жіберілген кезде, неміс Вермахтының қорғаныс күштері күшейтілді. Немістер Шелта сағасындағы жерлерді су басу арқылы және одақтастардың алға жылжуын баяулату арқылы тиімді қарсылық көрсетті. Бес апталық ауыр шайқастан кейін, Бірінші канад армиясы 20 873 одақтас әскерінің қаза болуына (олардың 6 367-сі канадтықтар) жол берді. Бірақ көптеген десанттық шабуылдар, кедергілерді еңсеру және ашық жердегі қиын шабуылдардан кейін Шелтаны тазалауда сәттілікке жетті. Неміс қорғаушылары енді қауіпті құбыла алмағаннан кейін, порттарды миналардан тазартуға тағы үш апта уақыт кетті. Одақтастардың жабдықтарын тасымалдаған алғашқы конвой 1944 жылдың 29 қарашасында ғана Антверпенде түсірілді. Антверпен ашылғаннан кейін, 1944 жылдың қарашасынан 1945 жылдың сәуіріне дейін осы портқа 2,5 миллион тонна жабдық жеткізілді, бұл 1945 жылы Германияға қарсы сәтті шабуыл үшін маңызды рөл атқарды.
Өмірбаян
Нормандия шайқасында жеңіске жеткеннен кейін одақтастар Францияның солтүстік жағалауындағы бастапқы жабдықтау жолдарынан алыс, Төмен елдерге қарқынды ілгерілеуді бастады. 1944 жылдың күзіне қарай Шербург сияқты басып алынған порттар майдан жебінен қашық орналасып, одақтастардың жабдықтау желілерін керіп, үлкен логистикалық проблемалар тудырды. Антверпен – Германияға жақын орналасқан терең сулы ішкі порт. Ол Солтүстік теңізге Шелда өзені арқылы байланысты, бұл мұхит жүретін кемелердің өтуіне мүмкіндік береді. 1940 жылы Роттердамның қирауынан кейін Антверпен Батыс Еуропадағы ең ірі сақталған портқа айналды және Германияға шабуыл жасауды қолдау үшін табиғи таңдау болды. Бұл 1941 жылдың желтоқсанында ағылшын-американ әскерлері еуропалық шабуылға алғашқы жоспарларын жасаған кезде анықталды. Бельгиялық қарсылық қозғалысының Ақ бригадасы немістер жоспарлағандай Антверпен портын жоя алмас бұрын оны басып алды. 4 қыркүйекте 11-ші бронетандық дивизия Антверпенді басып алды, портының 90% түгелдей сақталған күйінде. Атлантикалық қабырғаның бір бөлігі ретінде Вальхерен түбегі «нацистердің салған ең мықты қорғаныс құрылыстарының шоғырлануы» деп сипатталды.
Құрамында басқа да препараттар бар
5 қыркүйекте SHAEF-тің теңіз күштерінің командирі адмирал сэр Бертрам Рамзи 21-ші армия тобының командирі генерал Бернард Монтгомериге Шельданы басымдыққа қоюды кеңес берді, өзеннің сағасы неміс қолында болғанша Антверпен портының пайдасыз екенін айтты. Сол күні, Ultra барлауының арқасында Монтгомери Гитлердің Шельданы кез келген құнмен ұстап тұру ниетінен хабардар болды. Дегенмен, Монтгомери сол айдың соңында сәтсіз аяқталған "Market Garden" операциясына дайындықпен айналысты. Одақтас армияның жоғары басшыларының ішінде Рамзи ғана Антверпенді ашудың Германияға шабуылды жалғастыру үшін маңызды екенін түсінді. Монтгомеридің Антверпенді басымдыққа қоймауының қосымша себебі болды: 21-ші армия тобының Германияға шабуыл жасап, Берлинді басып алуға ұмтылысы. 9 қыркүйекте Монтгомери фельдмаршал сэр Алан Брукке (Императорлық Бас штабтың бастығы) "бір жақсы Па-де-Кале порты" 21-ші армия тобының логистикалық қажеттіліктерін қамтамасыз ете алатынын, бірақ Франциядағы американдық армиялар үшін жеткіліксіз екенін жазды. Монтгомеридің пікірлері Эйзенхауэрді 21-ші армия тобының Германияға шабуыл жоспарын қолдауға итермеледі, ал Антверпенді пайдалану барлық армияларды мұндай шабуылмен қамтамасыз етуге мүмкіндік берер еді. Сонымен қатар, "Fortitude" операциясының (Нормандияға шабуылдың алдау жоспары) аясында одақтастар немістерді Нормандия орнына Францияның Па-де-Кале аймағына қонуға сендірді. Осының салдарынан Вермахт 15-ші армияны Па-де-Каледе күшейтіп, Шельданың сағасына жақын жерде әскерлер мен жабдықтарды шоғырландырды. Адольф Гитлер 1944 жылдың қыркүйегінде Арденн шабуылына айналған жоспарды дайындауға бұйрық берді, мақсаты Антверпенді қайтару болды. Гитлер 15-ші армияға Шельда өзенінің сағасын кез келген құнмен ұстап тұруға бұйрық берді, аралды "Вальхерен бекінісі" деп атады. Фельдмаршал Герд фон Рундштедт генерал Густав Адольф фон Зангенге: "Дұшпанның жабдықталуы, демек, оның күресу қабілеті, барлық барлау мәліметтерінің куәлігінше, портты қасарысқан қорғаумен шектеледі. Дұшпанның Антверпен портын еркін пайдалану үшін Батыс Шельданы басып алуына барынша қарсы тұру керек." Оның әскерлеріне берген бұйрығында фон Занген былай деді: Сондықтан барлық командирлерге, сондай-ақ ұлттық-социалистік идеологиялық офицерлерге әскерлерді келесі мәселелер бойынша ең нақты және анық түрде нұсқау беруді бұйырамын: Гамбургтен кейін Антверпен Еуропадағы ең ірі порт. Бірінші дүниежүзілік соғыста тіпті Черчилль жеке Антверпенге барып, портты қорғауды ұйымдастырды, өйткені ол оны континенттегі күрес үшін маңызды деп санады. Сол кезде Черчилльдің жоспары толығымен күйреп кетті, енді де солай болуы керек. Шельда бекіністерін басып алғаннан кейін ағылшындар үлкен және толық қорғалған портқа көптеген жабдықтарды түсіруге мүмкіндік алады. Осы жабдықтармен олар қыс кіргенге дейін Солтүстік Германия жазығына және Берлинге соққы беруі мүмкін. Дұшман қарсылық желілері толық құрылып, жаңа дивизиялар орналасқанға дейін Еуропа бекінісіне мүмкіндігінше жылдам шабуыл жасау керектігін біледі. Ол үшін оларға Антверпен порты қажет. Сондықтан біз Шельда бекінісін соңына дейін ұстап тұруымыз керек. Неміс халқы бізге қарап тұр. Осы сәтте Шельда бойындағы бекіністер халқымыздың болашағы үшін шешуші рөл атқарады. Әрбір күні дұшпанға Антверпен портын және оның барлық ресурстарын жоқ ету үшін маңызды болады. (қол қойған) Занген, генерал-лейтенант.
Therefore, I order all commanders as well as the National Socialist indoctrination officers to instruct the troops in the clearest and most factual manner in the following points: Next to HAMBURG, ANTWERP is the largest port in Europe. Even in the First World War, Churchill, in person, travelled to ANTWERP in order to organize the defence of the harbour because he appreciated it as of vital importance to the struggle on the continent. At that time, Churchill's plan was completely shattered; the same must happen again. After overrunning the SCHELDT fortifications, the English would finally be in a position to land great masses of material in a large and completely protected harbour. With this material they might deliver a death blow at the NORTH GERMAN plain and at BERLIN before the onset of winter The enemy knows that he must assault the European fortress as speedily as possible before its inner lines of resistance are fully built up and occupied by new divisions. For this, he needs the ANTWERP harbour. And for this reason, we must hold the SCHELDT fortifications to the end. The German people are watching us. In this hour, the fortifications along the SCHELDT occupy a role which is decisive for the future of our people. Each additional day will be vital that you deny the port of ANTWERP to the enemy and the resources he has at his disposal. (signed) v. ZANGEN General der Infanterie.
" Өмірлік күш " операциясы
22 қазанның түстен кейін генерал-майор Фолкс, 2-ші канадалық корпустың міндетін атқарушы қолбасшысы ретінде, 2-ші канадалық дивизияға Оңтүстік Бевеланд түбегін басып алу операциясы – «Vitality» операциясының басталуы екі күнге ықшамдалып, алға жылжытылғанын хабарлады. Бұл шешімді осы аймақтағы британдық және канадалық күштер үшін басымдыққа қойған фельдмаршал Монтгомеридің тікелей бұйрығымен қабылданды. «Калгари Хайлендерс» полкінің майоры Росс Эллис Фолкске ерлердің қазан айының басындағы қатал шайқастардан кейін шаршағанын айтты, бірақ операция сөзсіз өтетінін естіді. 2-ші дивизияның моральдық жағдайы төмен болды, тек Канада Корольдік полкі, Эссекс шотланд полкі, Камерон Хайленд полкі және «Калгари Хайлендерс» полкі ғана төрт мылтық ротасына жуық құралымды жинастыра алды. 25 қазанда Эссекс шотланд полкі 120 неміс әскерінің тұтқынға берілгенін және «түбектегі ең тар жердегі қорғаныстың берік қабырғасы бұзылғанын» хабарлады. 26 қазанда 70-ші жаяу әскер дивизиясының қолбасшысы генерал Вильгельм Дазер Рундштедтқа жағдайдың тұрақсыз екенін және шегінудің қажет екенін мәлімдеді. Полковник С. П. Стейси Канада армиясының ресми тарихында осы «жарысқа» қатысты жазды, бірақ Копп пен Фогель «Maple Leaf Route» еңбегінде бұл айыптаманы күшпен жоққа шығарды. Корольдік полкі түнгі шабуылда дамбаның шығыс бөлігін басып алды. Түбектің барлық бөлігін басып алуға мүмкіндік болғандықтан, 2-ші дивизияның 5-ші бригадасына шабуылға бұйрық берілді, оны «сәтсіздікке ұшыраған» Black Watch полкі бастауы тиіс болды, олар дамба бойымен жылжыса, ал «Калгари Хайлендерс» және «Le Régiment de Maisonneuve» полктері қайықпен шабуылға өтуі керек еді. Фолкс генерал-майор Хакилл Смиттен 52-ші дивизияны Уолхеренге қарсы фронталды шабуылға жіберуді бұйырды, бірақ Хакилл Смит бұл бұйрыққа қарсы күшті наразылық білдірді. «Мейзилер» 2 қарашада дамбаға қайта шегінді, оларды 52-ші дивизияның 1-ші батальоны – «Глазго Хайлендерс» полкі ауыстырды. Фолкс бұйырғандай фронталды шабуыл жасаудың орнына, Хакилл Смит немістерді айналып өтіп, Камерон полкін дамбадан 3 шақырым оңтүстікке орналасқан Нейвдорп ауылына десанттады және келесі күні «Глазго Хайлендерс» полкімен байланыс жасады. Су арқылы жүргізілген шабуылдармен бірге 52-ші дивизия да алға жылжуын жалғастырды. Дамба үшін болған шайқаста 2-ші дивизия 135 қаза тапты, бұл 2-ші дивизияның ең даулы операцияларының біріне айналды, көптеген сын Фолкс қабылдаған шешімдерге бағытталды. Бомбалау әскерінің Уолхерендегі бірнеше неміс бекіністерін бомбалаудан бас тартқанына қарамастан, Шельданы ашудың маңыздылығы соншалық, 31 қазанда Симондс, Фолкс және адмирал Рамзи арасындағы кездесуде Уолхерендегі десант операциясын жалғастыру туралы шешім қабылданды.
"Қожайып" операциясы II
Infatuate II операциясы – Весткапельдегі десант, 1 қараша күні таңертең де жүргізілді. Жайық суды кесіп өту үшін күндізгі шабуыл қажет болды, оған Шығыс фланкінің (SSEF) қолдау эскадрильясы, командир К.А. Селлардың басқаруымен, сондай-ақ соғыс кемесі мен екі монитордың қолдауымен, ауа райына байланысты әуе көмегі шектеулі болды. Әуе көмегі болмағандықтан, кемелердің қаруларын бағыттауға арналған бақылаушы ұшақтары да жоқ еді, ал немістер жағалау артиллериясымен британдық кемелерге атыс жасап жатқанда, Пэгсли тоқтату немесе жалғастыру туралы қиын шешімге келді. Біраз ойланғаннан кейін, ол қонудың кодтық атауы болған "Нелсон" деген хабарлама жіберді. 4 қарашада "Вальхерен бекінісінің" құлауын күтіп, адмирал Рамзи мина сыпырушыларға Шелда өзенінен неміс миналарын алып тастау жұмысын бастауға бұйрық берді, бірақ бұл тапсырма 28 қарашаға дейін аяқталмады. Домбургте де қаланы басып алу алдында ауыр шайқастар болды. 3 қарашада Корольдік теңізшілері 52-дивизиямен байланыс орнатты. Шелда шайқасы кезінде канадалықтар үшін басты проблема – шайқастан шаршау болды. 3-Канада дивизиясы 6 маусым 1944 жылы D күні жерге қонды және содан бері үнемі соғысып келеді. 1944 жылғы қазан айындағы психиатриялық баяндамада шайқастан шаршағандардың 90% үш ай немесе одан да көп уақыт бойы әрекет еткен адамдар екені көрсетілген. Шаршаған жауынгерлердің жиі айтатын шағымы – армия "тастан қан алуға" тырысып жатқаны, жеткіліксіз жарақталған бөлімдерге шығындарының орнын толтырмай, демалуға мүмкіндіксіз күресуге мәжбүр етілгені еді. Антверпен 28 қарашада одақтастардың кеме қатынасына ашылса да, неміс 15-армиясы 4 қыркүйектен 28 қарашаға дейін Антверпенді одақтастарға пайдалануды кейінге қалдырды, бұл Гитлер күткеннен ұзақ болды, соның салдарынан немістер Шелда өзенін ұстап тұру шешімі дұрыс болды. Канаданың қорғаныс министрі, полковник Джон Ралстон премьер-министр Уильям Лайон Маккензи Кингке қазіргі уақытта тек еріктілерді шетелге жіберу саясатының жалғасуы мүмкін емес екенін, себебі Шелда шайқасындағы шығындар еріктілер санын асып кеткенін және әскери қызметшілерді шетелге жіберуге тура келетінін мәлімдеуге мәжбүр болды. Копп пен Фогель Симондстың 1-Канада армиясының басшылығын жоғары бағалады, оның операциялары "тамаша жоспарланған және кейде керемет орындалған" деп жазды. Копп пен Фогель сондай-ақ америкалық және британдық тарихшылардың канадалықтарды жарамсыздық пен қорқыныштыққа айыптауына қарсы шықты: "Канада армиясы қазан айына дейін барлық одақтас әскерлердің ең қиын және маңызды міндетін атқарды, ол бірқатар күрделі операцияларды сәтті аяқтады және оны барлық одақтас майдандарында адам санының өсуіне қарамастан, шыдамдылықпен және шеберлікпен орындады". 28 қарашада алғашқы кеме Антверпенге жеткеннен кейін конвойлар материкке тұрақты түрде жабдықтар жеткізе бастады, бірақ бұл жағдайды көп өзгертпеді. "Королева" операциясы сәтсіздікке ұшырады, ал американдықтар желтоқсан айына қарай Хуртген орманындағы шабуылда ауыр жеңіліске ұшырады. Күзгі ауа райы канадалықтарға Шелда шайқасында ғана емес, сонымен қатар бірінші АҚШ армиясының Хуртген орманындағы, үшінші АҚШ армиясының Лотарингиядағы, сондай-ақ 9-шы АҚШ армиясының, 7-ші АҚШ армиясының және 1-француз армиясының оңтүстіктегі операцияларына да кедергі келтірді. 1944 жылғы 5 қарашада Эйзенхауэр Германияның батыс шекарасына шабуыл жасау үшін келесі айда 6 миллион артиллериялық снаряд, 2 миллион миномет снаряды, 400-ден астам танк, 1500 джип және тозғандарын ауыстыру үшін 150 000 қосалқы дөңгелек қажет болады деп есептеді, бірақ бұл барлығы Шелда тазартылғанға дейін қолжетімді болған жоқ. Антверпен ашылмаса, 1944 жылдың қарашасы мен 1945 жылдың сәуірі аралығында осы портқа 2,5 миллион тонна жабдық жеткізілген болар еді, сонда 1945 жылы американдық, британдық және француз армиялары Рейхке қарай Германияға аттануы мүмкін емес еді. 1944 жылғы қыркүйектің басында одақтастардың стратегиялық қателіктері салдарынан бұл шайқас Канада армиясының Екінші дүниежүзілік соғыс барысында ең ұзақ және ең қанды шайқастарының біріне айналды. Француз канал порты "бекініштер" сияқты "қайырғандықпен" қорғалды, ал Антверпен жалғыз тиімді балама болды. Алайда Монтгомери адмирал Каннингхэмті елемеді, ол Антверпен тәсілдері тазартылмаса "Тимбукту сияқты пайдалы болады" деді, ал Рамсей SHAEF пен Монтгомериге немістер Шелда сағасын оңай бөгеп тастай алады деп ескертті. Антверпен қаласы мен порты қыркүйек айының басында құлап, оны генерал-лейтенант Брайан Хоррокстың басқаруындағы XXX корпусы бақылауға алды. Монтгомери XXX корпусын қаланың солтүстігіндегі кең Альберт каналына дейін жабдықтап тоқтатты, ол салдарынан жау қолында қалды. Хоррокс соғыстан кейін бұл туралы өкінді, өйткені оның корпусы қолда бар отынмен тағы 161 км (100 миль) ілгері жылжуы мүмкін еді. Одақтастарға белгілі болғандай, сол кезде XXX корпусына қарсы тек бір неміс дивизиясы ғана қарсы тұрды. Үзіліс немістерге Шелда өзенінің маңында қайта топтасуға мүмкіндік берді, ал одақтастар шабуылды қайта бастаған кезде генерал Курт Студенттің 1-парашют армиясы келді және Альберт каналы мен Шелда өзенінің қарсы жағында күшті қорғаныс позицияларын құрды. Шелда өзені бойында Антверпеннен Солтүстік теңізге дейін созылған күшейтілген неміс шебін бұзу міндеті бір ай бойына созылған, қымбатқа түсетін Шелда шайқасында 1-Канада армиясына жүктеледі. Одақтастар "Антверпенді басып алғаннан кейін дереу шешілген болса, аз шығынмен қол жеткізілуі мүмкін болған операцияда 12 873 қаза тапты. Бұл кешігу қыс жақындағанда одақтастардың күшін арттыруға ауыр соққы болды". Британ тарихшысы Энтони Бивор Монтгомериді, емес Хорроксты тәсілдерді тазаламағаны үшін кінәлі деп есептеді, өйткені Монтгомери "сағаға қызығушылық танытпады және канадалықтар оны кейінірек тазартады деп ойлады". Одақтас қолбасшылары "бір секіріспен Рейн өзенін" аттауды күтіп отырды. Эйзенхауэр бір негізгі портты, оның доктарының құрылысын сақтап қалуды қаласа да, Монтгомери 1-Канада армиясы Булонь, Кале және Дюнкерк қалаларындағы неміс гарнизондарын бірінші кезекте тазартуын талап етті, бірақ бұл порттардың барлығы қиратылған және біраз уақытқа дейін жүзе алмайтын еді. Булонь мен Кале 22 және 29 қыркүйекте 1944 жылы басып алынды; бірақ Дюнкерк соғыстың соңына дейін 9 мамыр 1945 жылы басып алынбады. Канадалықтар соңында солтүстік француз порттарына шабуылдарын тоқтатып, 2 қазан күні Шелдаға шабуыл жасағанда, неміс қарсыласы олар күткеннен әлдеқайда күшті екенін анықтады, өйткені 15-армияның қалдықтары Уолхерен аралы мен Оңтүстік Бевеланд түбегін нығайтуға уақыт тапқан. Уинстон Черчилль 9 қазан күні Ян Смютске жолдаған телеграммасында "Арнхемге қатысты, сіз жағдайды біршама дұрыс түсінбегеніңізді ойлаймын. Шабуыл шешуші жеңіс болды, бірақ көбірек сұраған жетекші дивизия "қырқылып" қалды. Мен бұл туралы көңілім толмады және біздің командирлер мұндай тәуекелге баруға қабілетті екеніне қуандым" деді. Ол тәуекелдердің "біздің қолымыздағы үлкен жүлдеге жақын болғандықтан ақталғанын" айтты, бірақ "[Шелда сағасын тазалау және Антверпен портын ашу Арнхемге жасалған шабуыл үшін кешіктірілді. Содан кейін оған бірінші кезек берілді" деп мойындады.