Кіріспе

Осман мемлекет қайраткері және Ұлы визир (1800–1858) Кожа Мустафа Решид Паша (; әдеби мағынасында Мұстафа Решид-Паша Ұлы; 13 наурыз 1800 – 7 қаңтар 1858) – Осман мемлекет қайраткері және дипломаты, Осман империясының үкімет реформалары, яғни Танзиматтың бас архитекторларының бірі ретінде танымал. 1800 жылы Константинопольде дүниеге келген Мұстафа Решид ерте жасынан мемлекеттік қызметке қадам басып, тез өркендеп, Францияда (1834) және Ұлыбританияда (1836) елші, сыртқы істер министрі (1837) болды, содан кейін тағы бір рет Ұлыбританияда (1838) және Францияда (1841) елшілік қызметін атқарды. 1840 жылғы Шығыс дағдарысын шешуде, Қырым соғысы және одан кейінгі бейбіт келіссөздер барысында Осман мемлекетіне маңызды дипломатиялық қызметтер көрсетті. 1843 жылы Франциядағы елшілікке үшінші рет оралды. 1845 және 1857 жылдар аралығында алты рет Ұлы визир лауазымын иеленді. Заманының ең көрнекті және жан-жақты мемлекет қайраткерлерінің бірі, еуропалық саясатты жақсы білетін, ұлттық және халықаралық істерге толыққанды хабардар болған ол реформаның ынталы жақтасы және Осман әкімшілігінің заңдық жаңартылуының, яғни Танзиматтың негізгі авторы еді. Үкімет ішінде реформаларды ілгерілетуге жасаған тырыстықтарының арқасында Фуад Паша және Мехмед Эмин Әли Паша сияқты көптеген реформаторлардың мансабы өркендеді.

Ерте өмір

Мұстафа Рәшид 1800 жылдың 13 наурызында дүниеге келген. Оның әкесі, Мұстафа Эфенди, мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді, бірақ Мұстафа Рәшид он жасқа толғанда қайтыс болды. Мұстафа діни басшы болу ниетімен медреседе оқыды. Дегенмен, әкесі қайтыс болған соң, Рәшид медреседегі білімін аяқтамай, Испарталы Әли пашамен бірге тұруға мәжбүр болды. Әли паша 1816 жылы Морея провинциясының губернаторы болып тағайындалғанда, Рәшид онымен бірге саяхаттады. Осы кезеңде ол кіріс хаттар кеңсесіндегі бастығы Пертев пашаның ізбасары болды. Пертев паша британдық саясатты қолдады және британ елшісі Лорд Понсонбимен жақын қарым-қатынаста болды. Рәшид Пертевтің Мысырдағы бүлікші Мұхаммед Әли пашамен келіссөздерге қатысты. Бірақ, Рәшид Ибрахим пашаны Адана округінің салық жинаушысы етіп тағайындағаны үшін, сондай-ақ оны Дамаск және Алеппоның губернаторы етіп тағайындағаны үшін сынға ұшырады.

Лондондағы елші, 18361838

Решид Лондондағы Осман елшілігіне ауысты, онда ол британ үкіметімен, әсіресе оның ұстазы Пертев-пашамен де жақын байланысы болған Лондон дипломаты Понсонбимен берік қарым-қатынас орнатты. Дегенмен, елшілік қызметіндегі ең маңызды жетістігі – Ұлыбритания үкіметінің Мысырдағы Мұхаммед Әлиге қарсы сұлтанды қолдауына қол жеткізу болды. Келіссөздер нәтиже бермесе де, 16 тамызда Решид-паша Осман империясы мен Ұлыбритания арасындағы сауда шарты – Балта Лиман келісімін жасасты. Бірақ, Ұлы державалардың білмеуінше, Мұстафа Решид, сұлтанның келісімімен, 1840 жылдың жазында Ұлы державалардың келісімге келе алмауына наразы болып, құпия келісім жобасын дайындады. Бұл құпия келісім бойынша Мұхаммед Әлиге Мысыр, Акра, Саида және Триполи провинцияларымен бірге мұрагерлік мемлекет ретінде берілуі тиіс болды, оны ұлдары мен немерелеріне беруге болады. Сонымен қатар, олардың ешқайсысы басқа провинцияларды жинақтамауы керек еді, ал олардың қайтысынан кейін провинциялар Осман империясының бақылауына қайта оралуы керек еді. Алайда, 1840 жылғы Лондон конвенциясының нәтижесінде бұл жоспар іске аспады. Лондон дағдарысынан кейін Мұстафа Решидке француз елшілігінен егер олар оны бекітсе, Франция бүлікші Мысыр губернаторын белсенді түрде қолдайтыны туралы қорқыту келді. Решид бұл қорқытуды елемеді, ал Жоғарғы Порт конвенцияға қол қойды. Мұхаммед Әли 1840 жылғы Лондон конвенциясына қол қоюдан бас тартқаннан кейін, барлық Ұлы державалардың дипломаттары Решид-пашамен кездесіп, Әли-пашаны қызметтен шеттету жобасын жасау үшін жиналды, бұл олардың тиісті елдерінде үлкен алаңдауға себеп болды. Сириядағы Мысыр әскерлерінің жеңілісіне әкелген жылдам әскери араласудан кейін, одақтас күштердің басшысы Комодор Нейпир Мұхаммед Әлимен жеке бейбітшілік конвенциясын өткізді, бұл Мұстафа Решид пен басқа дипломаттардың күшті наразылығын тудырды. 1840 жылдың 11 желтоқсанында Мұхаммед Әли паша, ақыры сұлтанға мойынсұнып, Жоғарғы Портқа адалдығын серт берді.

Париждегі елші, 1841-1845

Шығыс дағдарысы аяқталғаннан кейін Мұхаммед Әли Паша Осман Портасына пара беріп, Мұстафа Решид Пашаны Сыртқы істер министрі лауазымынан қысқартып жіберді. Ол көп ұзамай Париждегі елші лауазымына қайта оралды, онда ол негізінен Ливан мәселесін шешуге күш салды, бұл Ливан негізді марониттер деп аталатын христиандық топ пен Сирия мен Ливаннан келген друздар деп аталатын шиит экстремистері арасындағы қақтығыстан туындаған еді.

Дағдарыстың күшейуі

1853 жылдың басында Мұстафа Решидте ешқандай саяси лауазым болған жоқ. 1852–53 жылдары Палестинадағы Киелі жерлер мәселесі бойынша Ресей мен Франция арасындағы қарым-қатынас шиеленісі күшейді. 5 мамыр 1853 жылы Ресей тарапынан Жоғарғы Портаға талаптар ұсынылып, олар 10 мамырда қабылданбағаннан кейін, Решид елші Стратфордтың және Меншиковтың көмегімен Сыртқы істер министрі лауазымын қайта иеленді. Решид бірден ресейлік дипломатты тоқтатып, өзінің әріптес министрлерінің қолдауын қамтамасыз етуге тырысты. Тағы бес күнге кешіктіргеннен кейін, 15 мамырда Жоғарғы Порта ресейлік ұсынысты тағы да қабылдамады, бұл 21 мамырда Ресей елшілігінің эвакуациялануына және Ресей-Осман дипломатиясының аяқталуына әкелді. Осы кезеңде Решид жеке-жеке Меншиковпен бірнеше рет кездесіп, сонымен қатар Меншиков пен Стратфордқа хаттар жолдады. Меншиковтың жазбаларында Решидтің ресейлік ұсыныстың бірауыздан қабылданбағаны туралы сөйлеуге ұялып, ресейліктерге түрік тарапынан қарсы ұсыныс жасағаны айтылады, оны қайта қарауға өкілеттігі жоқ екенін түсіндіргендіктен, оны ұсынудан да ұялғандай болды. Меншиковтың сөзіне қарағанда, Решид келіссөздерді қайта бастауға ниеттенген, бірақ Лорд Стратфорд оған кері кеңес берген.

Веналық нота

1853 жылдың шілде айының соңында Франция, Ұлыбритания, Австрия және Пруссияның төрт ірі державасының дипломаттары Венада бас қосып, бұрынғы француз ұсынысын негізге алды. Бұл ұсынысқа патша да келісім берген болатын, осы арқылы Ресей-Түрік дағдарысын шешуге өз үлесін қосты. «Вена нотасы» деп белгілі болған бұл келісім, бейтарап мемлекеттердің төртеуі мен Ресей үкіметтері тарапынан қабылданды. Алайда, Мұстафа Решид-паша бастаған Османлы Портасында (Жоғары Порта) күрт наразылық туды. Османлылар Решид-паша жасаған өз ультиматумын Ресей елшісі Нессельродеге ұсынған еді, және бұл ультиматум олардың ұсынысы аяқталғаннан кейін бір күн өткен соң Вена конференциясына жетті. Решид-паша британдық үкіметтердің артынан айналып, оларды өз егемендігінен бас тартуға мәжбүрлеуге тырысқанына өте ашуланды. Ол Стратфордтан қолдау сұрап, Вена нотасына бірнеше түзетулер енгізді, онда Ресейдің шабуылына қарсы Осман империясының егемендігі баса назарда болды. Тек осы түзетулерге оның және басқа бірнеше Осман дипломаттарының келісімімен Вена нотасы қабылданды. Османлылардың Вена нотасын қабылдауын күтіп отырған Ресей, олардың енгізген өзгертулерін қабылдамады, соның салдарынан бейбітшілікке қол жеткізу мүмкін болмай қалды.

Соғыс жариялау

26 қыркүйекте Ресейдің Балқандағы ілгерілеуіне байланысты Ұлы Порта екі күндік конференция өткізді, соғыс немесе дипломатия арқылы Ресей мәселесіне шешім табу мақсатында. Көптеген шенеуніктер соғысты қолдаса, Решид-паша оларды сақтандырды. Ол мемлекеттің Ресеймен соғысуға әскери тұрғыдан дайын емес екенін ескертті. Алайда, Еуропа елдері соғыс ашудан бас тартуға кеңес бергенімен, бұл Портаның шешімі екенін де қосты. Стратфорд тіпті Решид-пашаға Англия мен Франция Осман империясы соғысты бастаса, олардың жағында тұрмайтынын ескертті. Дегенмен, Решидтің аргументтері басқа шенеуніктерді көндірді, және конференция соңында Решид 30 қыркүйекте Сұлтанға жіберілген, ал 4 қазанда Сұлтан бекіткен соғыс жариялау туралы резолюция дайындады. Осман империясы Ресейге ресми түрде соғыс жариялады. Сертев Пашаның сөзінше, Решид Паша Қырым соғысының мақсаты туралы былай деп жазды: "Жоғарғы Портаның жалғыз мақсаты, оның пайдалы көздегені – соғыстың соңына дейін сыртқы қауіп-қатерлерден толық қорғалып, империяның игілігі үшін әкімшілік жүйені жетілдіру, барлық топтардың жағдайын әділ жақсарту және сауда-өнеркәсібін кедергісіз дамыту үшін ішкі реттеулермен ғана айналысу; және 1841 жылғы шарттың сыртқы салада қауіпсіздікке жеткіліксіз екенін анық көргендіктен, Жоғарғы Порта одақтастарына осыдан бастап, осы шартқа толықтыру ретінде қызмет ететін жаңа шарт жасау қажеттігін ұсынуды міндет деп санайды".

Соғыс кезінде

Решид паша бірден еуропалық қолдау алуға кірісті. 1853 жылғы 8 қазанда, соғыс жарияланғанынан кейін небәрі төрт күн өткен соң, ол британдық және француз елшілерінен Дарданелл бұғазындағы теңіз кемелері арқылы қолдау көрсетулерін сұрады. Желтоқсан айында Синоп шығанағында Осман флотының жеңіліске ұшырауынан және Решид пашаның бейбіт келіссөздер жүргізіп жатыр деген қауесеттерден кейін, Стамбул көшелерінде студенттер көтеріліс ұйымдастырды, бұл Решид пен оның көптеген жақтастарының өмірін сақтап қалуға мәжбүр етті. Решид дереу отставкаға кетті, бірақ ол қабылданбады. Осы кезеңде Решид пашаның бұрынғы шәкірті Мехмед Эмин Алимен арадағы бәсекелестік күшейді. Соғысты қолдаған Мехмед Әли студенттерді қоздырған болуы мүмкін деп есептеледі. Решид, лорд Стратфордтың көмегімен Мехмедті қызметтен шеттетуге және тіпті Осман үкіметінен үлкен сомада ақша алғаны анықталғаннан кейін Кастамонуға жер аудартуға қол жеткізді. 1854 жылдың көктемінде Решид сыртқы істер министрі ретінде Франция және Ұлыбританиямен Осман теңіз күштерінің қозғалысын үйлестіру үшін өзінің лауазымын пайдаланды. Сондай-ақ, ол 1854 жылғы наурыз айында әскери одақ құрып, Ұлыбритания мен Францияны соғысқа ресми түрде тартуға қол жеткізді. Сол жылдың қараша айында ол Ұлы визир болып тағайындалды. Алайда, 1855 жылғы мамыр айында, бірнеше ай өткен соң, ол қызметтен алынып, соғыстың қалған бөлігінен және одан кейінгі бейбіт келіссөздерден шеттетілді. Гүлханның «Гүлхан жарлығы» немесе «Роза бақшасы жарлығы» деп белгілі Хатти Шерифі Топкапы сарайының роза бағында шетелдік дипломаттар мен сұлтан Абдулмеджид арасында оқылды. Бұл жарлық бірнеше маңызды жағдайдың нәтижесінде қабылданды. Біріншіден, 1838 жылы сұлтан Махмуд II қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Абдулмеджид әкесінен мүлдем өзгеше идеалдармен таққа отырды. Әкесі күшті және беделді тақ құруға баса назар бөлген еді, ал Абдулмеджид Осман империясын басқа еуропалық монархиялар сияқты либералды реформалар арқылы жаңартуды қалады. Екіншіден, сол кезде Мұстафа Решид паша Пертев пашаға елшілік қызметін атқарғандықтан, православие дінін жақсы білген. Меморандум Осман құжаты емес, тек Решид пашаның жеке пікірлері болды. Ол лорд Палмерстонға Османның Жоғарғы Портасында реформалар өте қажет екенін және Махмуд II-нің өлімінен және жас Абдулмеджидтің билікке келуінен кейін оларды жүзеге асыруға болатынын айтты, оның дұрыс бағытта басшылыққа алынуы керек еді. Решид паша сондай-ақ, ол енгізгісі келетін жаңа реформаларды қабылдау үшін халықтың қауіпсіздігі мен қорғанысы міндетті екенін жазды, өйткені олардың бұрынғы наразылықтары Жоғарғы Порттың сыбайлас жемқорлығынан қорқуға байланысты болған. Осы кезеңде Решид паша Австрия дипломаты, князь Меттернихпен үкіметтік институттарды реформалау мәселесін де талқылады. Тағы бір маңызды жағдай – Мысыр әмірі Мұхаммед Әлидің тудырған дағдарысы. Осман империясы сол кезде Ұлы державалардың қолдауын қамтамасыз етуге тырысты. Решид Гүлханның Хатти Шерифі арқылы, әсіресе христиан раясына жақсы қарым-қатынас жасау арқасында Осман империясына шетелдік, әсіресе британдық қолдау алады деп үміттенді. Осы өтініш Гүлханның Хатти Шерифі немесе «Гүлхан жарлығы» болып өтті.

Реформалар

Мұстафа Решид-паша 1839 жылдан Роза бақшасы жарлығы жарияланып, 1876 жылға дейін, конституция қабылданғанға дейін жалғасқан Танзимат реформаларының бастаушысы деп есептеледі. Осы кезеңде Решид-паша алты рет Ұлы визир, ал бірнеше рет Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. Решид Осман империясының негізі төрт тіреуге құрылғандығын ойлады: Ислам, Осман әулеті, Осман үкіметі – hükümet және астанасы Стамбулдың болуы. Ол былай деп жазды: «Біздің мемлекетіміздің аумақтық тұтастығын сақтауға қажетті [әскери] күшіміз жоқ. Сондықтан, біздің [географиялық] орналасуымыз осы тұтастықты сақтауға көмектеседі. [Осы мақсатқа жету үшін] біз тиімді басқару жүйесін құруымыз керек. Шет мемлекеттер бізге тыныш бермейді. Барлық мемлекеттер Константинопольді бағындыруға ұмтылады, бірақ бұл қала бөлінбейді. Егер біз тиімді басқаруды құра алмасақ, [шет мемлекеттер] Константинопольде де бірлескен басқаруды орнатады». Гүлхан жарлығы оқылғаннан кейін Решид-паша солтанға Меджлис-и Валя (1839 жылдың 8 желтоқсанында заң күшіне енген Сот қаулыларының Жоғарғы Кеңесі) туралы екі ұсыныс жасады. Біріншіден, ол Сыртқы істер министрлігіне кеңес беретін Дар-ы Шура-йы Баб-ы Алиді Меджлис-и Валямен біріктіргісі келді, осылайша Жоғары Портқа кеңес беретін жалғыз мекеме болып, жиі туындайтын қайшылықтарды жоюға болады. Меджлис-и Валя да Жоғары Порт алаңында орналасады, бұл Танзимат реформаторларының жаңа заңнаманы әзірлеуге қаншалықты үлкен ықпал ететінін көрсетеді. 1841 жылы Решид-паша 1826 жылы янышарлардың құлауынан кейін құрылған жаңа әскерді «Асакир-и Низамие-и Шихане» деп атады. Решид-паша Осман империясымен сыртқы сауданы дамытуға бағытталған, жаңа құрылған Сауда министрлігінің құрамында жаңа сот құрды. Бұл сот коммерциялық дауларды қарады. Сонымен қатар, ол француз үлгілеріне негізделген банкроттық, серіктестік және сауда вексельдерімен айналысатын жаңа коммерциялық кодекс жасады. Ұламалардың сұрақтарына жауап бергенде Решид бұл кодекстердің Исламмен ешқандай қатысы жоқ екенін айтты, нәтижесінде ол Сыртқы істер министрі лауазымынан дереу алынды. 1847 жылы Жоғары Порт бірнеше орта мектептерді, ал 1848 жылы мұғалімдерді даярлайтын мектепті құрды. 1852 жылы ол француз академиясының үлгісі бойынша Ғылым академиясын – Энджүмен-и Даниш құрды. Осы институт арқылы Решид-паша Осман университеті құрылғанда пайдаланылатын мәтіндерді жинақтауға үміттенді. Ол сондай-ақ түрік тілін жеңілдетуді де көздеді, бұл оның Ғылым академиясы туралы жазбаларында көрінеді, онда ол былай деді: «ғылыми және технологиялық кітаптарды қарапайым стильде жазу және оларды халықтың білім деңгейіне бейімдеу үшін, оқуды кеңейту және толықтыру құралдарын қамтамасыз ету мақсатында осы мәселеге баса назар аудару қажет».

Ислам Фирманиді сынға алу

"Ислахат Фирмани", сондай-ақ "Ислахат Хатты-Хүмаюну" немесе 1856 жылғы Османдық реформа жарлығы, 1856 жылы Ұлыбритания мен Франция Османдық шенеуніктермен аз ғана кеңесе отырып жазған. Решид-паша сол кезде қызметте болмағандықтан, жарлыққа ешқандай ықпал етпеді. Бірақ жарлық жарияланғаннан кейін ол дереу жарлыққа қарсы шықты. Ол мұны Османдық үкіметінің егемендігі мен қағидаларын бұзушы шетелдік үкіметтердің шамадан тыс әрекеті деп есептеді.

Ұлы визират

1848 жылы төрт айлық үзіліс болғанмен, Мұстафа Решид-паша 1846 жылдан 1852 жылға дейін Ұлы визир болып қызмет етті. Осы жылдар Танзимат реформаларын енгізуде оның ең табысты жылдары болды. 1852 жылдың қаңтарында, әсіресе Францияның қысымымен, Ұлыбританияға қатысты басымдылығы үшін қызметтен алынды. Оның немере қыздарының бірі, Адила Ханым, Хиджаз патшасы Хусейн бин Алиге үйленді. Ол 1858 жылдың 7 қаңтарында Константинопольде жүрек талмасынан қайтыс болды.

Мұра

Решид пен Танзимат кезінде енгізілген көптеген реформалар толыққанды жүзеге аспағанымен, оның ықпалы кеңінен тарады. Османдықтардың белгілі ақыны Ибрагим Шинаси (Танзиматтың тағы бір маңызды авторы) Решидті "өркениеттің елшісі" және "адал адамдардың басшысы" деп атады (Миллениум 65). Решид пашаның қазасынан кейін оның қолдауындағы Фуад паша, Мехмед Эмин Али паша, сондай-ақ Севдет паша, Решидтің көптеген ұлдарымен бірге мемлекетке қызмет етуді жалғастырды. Мехмед Әли мен Фуад көшбасшыларының қайтысынан кейін Танзимат реформаларын іске асырды. Решид паша Порта бюрократиясын күшейтуге жетекшілік етті, сонымен қатар империя азаматтарының заң алдындағы теңдігін қадамдады. Дегенмен, жеткіліксіз қаржы және тиімсіз басшылар оның көптеген бастамаларына кедергі келтірді. Бірақ, оның идеологиясы Осман империясының патриархалдық басқарудан құқықтық басқаруға өту кезеңінде де тұрақты болды.