Кіріспе

Тай буддистік монахы (1906–1993)

Буддаса (27 мамыр 1906 – 25 мамыр 1993) – тай буддистік монахы. Буддизм ілімдерін және тай халықтық сенімдерін жаңаша түсіндіруші ретінде танылған ол, туған елі Таиландта да, шетелде де дәстүрлі діни көзқарастарды реформалауға үлкен үлес қосты. Ол діндердің мәнін терең түсінгендердің «барлық діндер іштей бірдей» екенін, ал дхамманы толық меңгергендердің «ешқандай дін жоқ» деп санайтынын жеке пікір ретінде қалыптастырды.

Діндарлық өмірі

Буддадаса 1926 жылы тұрмыстық өмірден бас тартты. Сол кездегі жас монахтарға сай, ол доктриналық білім алу үшін ел астанасы Бангкокқа сапар шекті, бірақ ол жердегі ваттардың лас, қалың болуы және, ең қынжырлысы, сангханың бұзылуы оны мазалады, "бүкіл буддизмнің жоғары идеалдарына қызығушылық танытпай, мәртебеге, лауазымға және ыңғайлылыққа ден қоятын". Осының нәтижесінде ол туған ауылына оралып, ауылының жанындағы орман учаскесін иеленді және 1932 жылы Суан Мокхты құрды. Кейінірек Буддадасаның үйретулері оның уақытына көптеген халықаралық ізденушілерді тартты. Ол түрлі діндердің көрнекті ғалымдарымен және дін қызметкерлерімен сұхбаттасты. Оның осы әңгімелердегі мақсаты – әлемдік ірі діндердің ортақ белгілерін анықтау еді. 1993 жылы қайтыс болғанға дейін ол халықаралық студенттерге буддизмді және басқа да йогалық тәжірибелерді үйретуге көмектесу үшін өзінің усақ-түйексіз орнынан жолдың ар жағында Халықаралық Дхамма усақ-түйексіз орнын құрды. Суан Мокх ауданы шамамен 120 акр орманға дейін кеңейтілді. Дегенмен, Буддадаса өзінің даңқына күмәнданды; Суан Мокхқа автобуспен келген келушілерді еске алғанда ол: "кейде осы адамдардың көпшілігі жай ғана дәретханаға бару үшін тоқтайды деп ойлаймын" деуші еді.

Ұстаздар мен түсіндірмелер

Буддаса Гаутама Будданың негізгі ілімін: "Жақсылық жаса, жамандықтан аулақ бол, сананы тазарт" деп, қарапайым, таза тәжірибеге ұмтылды. Сондықтан ол сиамдық дін қызметкерлерінің өмірінде үстемдік құрған дәстүрлі рәсімдер мен ішкі саясаттан қашып жүрді. Оның күрделі философиялық және діни идеяларды ана тілі – Оңтүстік тай тілінде түсіндіру қабілеті көптеген адамдарды оның орманды уақытына тартты. Оның негізгі ілімі, негізінен, анапанасати деп аталатын тыныс алу үрдісін тыныш сезінуге бағытталған. Дегенмен, оның жеке тәжірибесі бір жағынан ерте пали мәтіндерін терең зерттеу мен түсіндіруге, ал екінші жағынан, оның радикалды жеке тәжірибелеріне негізделген.

Қайта туылғаннан бас тарту

Буддаса қайта туу мен карма туралы дәстүрлі ілімді қабылдамады, өйткені ол оны суньятамен үйлеспейтін және дуккханың жойылуына көмектеспейтін деп ойлады. Джон Пауэрс – Азия зерттеулері және буддизм профессоры, Буддасаның "рационалистік түсіндірме" ұсынғанын және "қайта туу мәселесін ақымақтық деп есептегенін" айтады. Буддасаның сөзіне қарағанда, Будда "өзіңнің жоқтығын" ( ) үйреткен, ол кез келген тұрақты, жалғасатын тұлға немесе жанның бар екенін жоққа шығарады. "Мен" және "менікі" деген түсініктерден бас тарту арқылы ғана өзімшілдікке берілу тоқтатылады және Нирвана немесе нағыз бослыққа қол жеткізіледі. Бұл "тәуелді пайда болуға жол бермеу; сезімдік байланыс сәтінде оны тоқтату" арқылы іске асырылады. Буддасаның көзқарастары Будда дхаммасына қатысты дәстүрлі көзқарас ұстанатын көптеген Тхеравада буддалық монахтары тарапынан "қатты сынға алынып", қабылданбады. Мысалы, Бхикху Бодхи Буддасаның қайта туу ілімін жобалау туралы ұстанымы "Дхамманы іс жүзінде қиратуға әкеледі [ ] қайта туу туралы түсінік оның этикалық теориясының негізгі бөлігі болып табылады, ол барлық жамандықтан аулақ болуға және жақсылық жасауға ынталандырады", - деп қорытындылайды Пауэрс. Осындай әдістеме арқылы ол діни көзқарасты қабылдады, онда ол былай деді: "Діннің мәніне жете білгендер барлық діндерді бірдей деп санайды. Олар буддизм, иудаизм, даосизм, ислам немесе басқа да діндердің бар екенін айтса да, барлық діндердің ішкі мазмұны бір екенін де айтады".

Ықпал

Буддасаның будда дәстүрін түсіндіруі француз білімдісі, 1932 жылғы Сиам революциясының жетекшісі Приди Баномьон және 20 ғасырдың тайлық әлеуметтік белсенділері мен суретшілерінің тобына шабыт берді. Діни ғалым Дональд К. Сверер Буддасаны ертедегі үнді философы Нагарджунамен және оңтүстік Үндінің 5 ғасырлық ғалымы Буддагосамен салыстырды, ол Оңтүстік-Шығыс Азияда "Тхеравада буддизмі ой-санасын басып озды". Питер А. Джексон және Дэниел Линч сияқты ғалымдардың пікірінше, Буддаса Дзен буддизмінің идеяларымен күшті ықпалда болды. 2020 жылғы пандемиядан кейін Таиландта буддизмнің әлсіреуіне байланысты, Буддасаның үйреткен "рухани өсудің рационалистік тұжырымдамасынан" гөрі, сәттілік тілеулері мен түрлі рәсімдер қайтадан танымал бола бастады, ал оның ілімі тайлық пагодаларынан бірте-бірте жоғалып барады.