Кіріспе

Альморавидтер әулетінің билеушісі (1061–1106 жылдары билеген)

Юсуф ибн Ташфин, сондай-ақ Ташафин, Тешуфин (يوسف بن تاشفين ناصر الدين بن تالاكاكين الصنهاجي ; шамамен 1061 – 1106 жылдары билеген) – Альморавид империясының санхаджа көшбасшысы. Ол Маракеш қаласын бірге құрды және Сагражас шайқасында мұсылман әскерлерін басқарды. Юсуф ибн Ташфин Леонның Альфонсо VI-ға қарсы күресу үшін мұсылмандарға көмектесу мақсатымен Магрибтен Аль-Андалусқа келді, нәтижесінде Сагражаста жеңіске жетіп, аймақта ислам құқығы жүйесін дамытты. 1061 жылы ол «Мұсылмандардың әмірі» (Әмір әл-Муслимин) атағын алды, соның арқасында Аббасид халифасының «Сенушілердің әмірі» (Әмір әл-Му'минин) мәртебесін мойындады.

Билікке көтерілу

Юсуф ибн Ташфин – Санхаджа тобына жататын Ламтуна тайпасының бір тармағы, Бану Тургут тайпасының бербері. Санхаджалар ортағасырлық мұсылман шежірешілерімен, жартылай мифтік және мифтік исламға дейінгі патшалар арқылы Химияриттік мемлекетімен байланысты болған. Кейбір себептерге байланысты, кейбір заманауи дереккөздер (мысалы, ибн Араби) осы аңыздық байланысты көрсету үшін Юсуфтың есіміне нисба әл-Химияриді қосады. Мысалы, оның тегі 14 ғасырдағы Исмаил ибн әл-Ахмардың еңбегінде Аль-Санхаджи әл-Химияри деп тіркелген. Қазіргі заманғы ғылым берберлер мен Йемен арасындағы байланысты қиял деп санайды. Ламтунаның басшысы және Абдалла ибн Ясиннің алғашқы шәкірттерінің бірі – Әбу Бакр ибн Умар, ол Малики мектебінің жақтастары үшін рухани байланыс қызметін атқарды, ағасы Яхья ибн Умар әл-Ламтуни қайтыс болғаннан кейін бас қолбасшы болып тағайындалды. Оның ағасы Ибн Ясиннің әскери ісін қадағалаған, бірақ 1056 жылы Годала тайпасына қарсы Табфарилла шайқасында қаза тапқан. Ибн Ясин де үш жылдан кейін Баргхавата тайпасына қарсы шайқаста мерт болды. Әбу Бакр шебер қолбасшы болды, ол бауырының өлімінен бір жыл өткен соң құнарлы Сус аймағы мен оның астанасы Агматты жаулап алды және Сахарадағы көптеген көтерілістерді басты. Бірде ол өзінің ізгі ниетті туысы Юсуфқа Сус аймағын және оның барлық солтүстік провинцияларын басқаруды сеніп тапсырды. Ол оған осы билікті уақытша берген сияқты көрінеді, тіпті Юсуфқа әйелі Зейнеп ан-Нафзауияны, Агматтың ең бай әйелін сыйға берді. Мұндай сенім мен қамқорлық тәжірибелі сардар мен саясаткер тарапынан Юсуфқа деген жалпы құрметті, сондай-ақ оның әскери тұлға ретінде қол жеткізген билігін көрсетеді. Юсуфтың жаңадан тапқан билігінен сескенген Әбу Бакр, өзінің лауазымын қайтаруға жасалған әрекеттердің саяси жағынан мүмкін емес екенін түсінді және оңтүстік шекарадағы тәртіпсіздікті реттеу үшін Сахараның шеттеріне қайтып оралды.

Магрибтегі кеңею

Юсуф тиімді генерал және стратегияшы болды, ол судандық жасақтардан, христиан жалдамалы әскерлерінен және Сахараның Гудала, Ламтуна және Масуфа тайпаларынан құралған зор әскерді жинады, бұл оған империяны кеңейтуге, Атлас тауларын кесіп Марокко жазықтарына өтуге, Жерорта теңізіне жетіп, 1075 жылы Фезді, 1079 жылы Танжер мен Ужданы, 1080 жылы Тлемсенді, 1083 жылы Сеутаны, сондай-ақ 1082-1083 жылдары Алжир, Тенес және Оранды жаулап алуға мүмкіндік берді. Ол Марокконың танымал Маракеш қаласының (бербер тілінде Муракуш, ағылшын тілінде Марокко деп бұрмаланған) құрылушыларының бірі саналады. Бұл орынды Әбу Бәкір 1070 жылы таңдап, құрылысын бастаған. Юсуф бұл жұмысты аяқтады, сосын бұрынғы астана Агматтың орнына оны империясының астанасы етіп белгіледі.

Тайфаның үндеуі

1091 жылы әл-Андалустың соңғы тәуелсіз патшасы әл-Мутамид өзінің 1069 жылдан бері басқарып келген Аббади әулетінің Севилья тайфасының Леон патшасы Альфонсо VI тарапынан басып алыну қаупі төндіргенін көрді. Тайфа дәуірі Омейяд халифатының құлауынан кейін басталды. Бұрын әмір көрші мемлекеттерге қарсы агрессивті шабуылдар жасап, өзіне көбірек аймақтарды қоса annexдейтін, бірақ оның әскери амбициялары мен мүмкіндіктері 1085 жылы Толедоны жаулап алып, Гранада сияқты мұсылман билеушілерінен пария, яғни салық жинаған Леон патшасымен салыстырғанда әлсіз болды. Әмірлердің төлеген салықтары христиан мемлекетінің экономикасын нығайтып, мұсылман экономикасына зиян келтірді. Осы жағдайлар әлморавидтердің басып алуына және оның ұлы Рашидтің Юсуф ибн Ташфиннен көмек сұрамауға кеңес берген кездегі танымал сөзіне әкелді, онда әл-Мутамид былай деді:

Мен әл-Андалусты сенімсіздерге жем ретінде тапсырған адам ретінде ұрпақтарым тарапынан жамандалуын қаламаймын. Менің атымды әрбір мұсылман мінберінен қарғыс сөздермен атауды қаламаймын. Мен Кастилияда шошқа бағушы болғанымнан гөрі Африкада түйеші болғанымды арнаймын.

Аз-Заллақа шайқасы

Әбу Бәкір 1087 жылы Сахарадағы шайқаста уланған жебеден қайтыс болған кезде, Юсуф әл-Андалусқа өтіп, аз-Заллақа шайқасында (Батыста Сагражас шайқасы деп те аталады) жеңіске жетті. Ол 15 000 сарбаздан тұратын әскермен келді, олар найза мен қысқа қанжармен қаруланған, көпшілігі екі қылыш, қалқан, ең жақсы тері мен жануар терісінен жасалған қорғаныш киімдерін алып жүрді, сонымен қатар әскердің рухын көтеру үшін барабаншылар да болды. Юсуфтың атты әскеріне Сенегалдан келген 6 000 шабуыл жасаушы, ақ араб жылқыларына мініп келгендер де кірді. Түйелер де пайдаланылды. 1086 жылдың 23 қазанында жергілікті мұсылман провинцияларынан 10 000 андалусиялық жауынгермен бірге әлморавид әскері Реконкистанының қарқынын тоқтатты, сол кезге дейін жиналған ең ірі христиан армиясын басып тастады. Алайда, Юсуфтың мұрагерінің қазасы оны Африкаға жедел қайта оралуға мәжбүр етті.

Әскери құрылым

Санхаджа конфедерациясы, Ламтуна, Мусаффа және Джудалла берберлерінің иерархиясынан құралған, әскери сардарлардың жоғарғы эшелонын білдірді. Олардың арасында андалузиялық христиандар мен діннен тайған африкалықтар да болды, олар Юсуфтың жеке күзетшілері болып, диван әл-гунд міндеттерін атқарды, соның ішінде 2000 қара атты әскер сарбаздарды тіркеу және оларға қаржылық сыйақы төлеу жұмыстарын да жүзеге асырды. Алморавидтердің басып кірген әскерлерінің көп бөлігі атты әскерлерден тұратын, олардың саны 20 мыңнан аспады. Ал-Андалустың ірі қалаларына – Севильяға (7000), Гранадаға (1000), Кордобаға (1000), Кастилиямен шектесетін 5000 және батыс Ал-Андалуста 4000 атты әскерлердің кезекті толқындары, Саграхас шайқасынан кейін сол жерде қалған гарнизондармен бірге, Тайфа әмірлеріне жауап беруді қиындатты. Жаяу әскер садақ-жебе, қылыш, сүңгі, жартарған найза қолданды, олардың әрқайсысы марокколық былғарыдан жасалған қорғанышпен және темір қалқанмен қорғалған. Испан Гарсия Хименес бұрын басып алған Мурсиядағы Аледо бекінісін қоршау кезінде Альморавидтер мен Андалусия әскерлері дәстүрлі барабан соғуымен қатар, катапульдаларды қолданған деген сөз бар. Юсуф сондай-ақ Кадис, Альмерия және Жерорта теңізіндегі көрші порттарда теңіз базаларын құрды. Альмерияның губернаторы Ибн Маймунның өз флоттары болды. Балеар аралдарында орналасқан Бану Гания флоты да осыған ұқсас мысал, ол 12 ғасырдың көп бөлігінде Батыс Жерорта теңізінің істеріне үстемдік етті.

Валенсияны қоршау

Алморавидтер христиандардан көп аумақтар алмаса да, Юсуф Реконкистаны тоқтату ғана емес, сонымен қатар Валенсияны басып алуға жетті. Мұсылман мен христианға бөлінген қала, әйгілі Эль-Сидті қоса алғанда, христиандарға салық төлейтін әлсіз әмірдің билігінде болған Валенсия, Альморавид әскерінің беделіне қарамастан, оларға кедергі келтірді. Әбу Бәкір ибн Ибрахим ибн Ташфин мен Юсуфтың туысы Әбу Абдулла Мұхаммед екеуі де Эль-Сидті жеңе алмады. Юсуф содан кейін Әбу'л Хасан 'Али әл-Хаджді жіберді, бірақ ол да сәттілікке жете алмады. 1097 жылы Аль-Андалусқа төртінші сапарында Юсуф жеке өзі Альфонсо VI әскерімен күресу үшін қазба жұмыстарын бастады, Толедоға қарай бет алды. Бұл күш-жігердің мақсаты христиан әскерлерін, соның ішінде Валенсияны қоршауға алғандарды, Иберияның орталығына тарту болды. 1097 жылдың 15 тамызында Альморавидтер Альфонсоның әскеріне тағы бір күйрете соққы берді, осы шайқаста Эль-Сидтің ұлы қаза тапты. Юсуфтың ұлы Мұхаммед ибн 'А'иша, ол Мурсияның губернаторы болып тағайындалған, Алкирада Эль-Сид әскеріне тиімді соққы берді; қаланы басып алмаса да, науқанының нәтижелеріне қанағаттанған Юсуф Марракештегі сарайына қайтып келді, екі жылдан кейін шығыс Аль-Андалус провинцияларын жаулау үшін қайта оралды. 1099 жылы Эль-Сид қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Химена 1100 жылдың соңында Юсуфтың сенімді серігі Маздали ибн Тиланкан басқарған келесі Альморавид жорылына дейін билік жүргізді. Жеті айлық қоршаудан кейін Альфонсо мен Химена Альморавидтерді тоқтату мүмкін емес екенін түсініп, ашуланып, ғимараттың үлкен мешітін өртеп, қаланы тастап кетті. Юсуф, ақыры Валенсияны басып алып, шығыс Аль-Андалусқа үстемдік құрды. Ол испандық ең көне эпикалық поэма «Поэма дель Сид», сондай-ақ «Эль Кантар дель Мио Сид» деп танымал туындыда да еске алынады.

Мұра

Ол Зәйнәп ән-Нафзауияға үйленген, оған саяси мәселелерде сенгені айтылады. Оның ұлы және мұрагері Әли ибн Юсуф әкесі сияқты сосын мұсылман деп есептелген. 1135 жылы Әли ибн Юсуф әл-Карауин университетіне көңіл бөлгенімен жақсы басшылық танытып, мешітті 18 қатардан 21 қатарға дейін кеңейтуді бұйырды, бұл құрылысты 3000 шаршы метрден астамға дейін ұлғайтты. Кейбір мәліметтер бойынша, бұл жұмысты жүзеге асыру үшін Әли ибн Юсуф екі андалузиялық сәулетшіні жалдаған, олар 1136 жылы Алжирдің Тлемсен қаласындағы Ұлы мешіттің орталық бөлігін де салған. Кордова шамамен 1119 жылы Андалусиялық көтеріліс ошағы болды. Юсуф бин Ташфин қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай солтүстік шекарадағы христиандар күш алды, ал 1120 жылдан бастау алған әлмохадтар оңтүстік шекараны қамтыды. Бұл нәтижесінде Ибрагим ибн Ташфин (1146) мен Исхақ ибн Әли (1146–1147) тұсында Юсуфтың ауыр еңбекпен бағындырылған территориялары ыдырады, олар Әлморавидтер әулетінің соңғы өкілдері болды.

Танымал мәдениетте

1961 жылы түсірілген "Эль-Сид" фильмінде Юсуф ибн Ташфин Герберт Лом орындауында "Бен Юсуф" деген атпен бейнеленеді. Юсуф "Age of Empires II: The Conquerors" ойынында "Эль-Сид" кампаниясының басты қарсыластарының бірі ретінде пайда болады. Дегенмен, ол "есімін жасырып, бетін жамылып жүреді" деп сипатталады. "Юсуф ибн Ташфин" атты урду романында Юсуф ибн Ташфин басты рөлде көрінеді. Юсуф ибн Ташфин 1995 жылы Пәкістан телеарнасы ұсынған "Пукаар" драмалық сериалында басты кейіпкер ретінде ойнайды. Осы сериалдағы басты тұлғалар – Юсуф бин Ташфин (Асал Дін Хан), Зәйнәп (Юсуфтың әйелі), Әли (Юсуфтың ұлы), Альфонсо VI (Аюб Хоса), Мутамид бин аби Аббад (Хисам Қази (мерhum)) және Леон ханшайымы (Лайла Васти). Юсуф "Эль-Сид: Легенда" фильмінде басты антагонист рөлінде көрінеді. Фильмде ол қатыгез, кешірімсіз және зұлым адам болып көрсетілген. Бұл оның құрметті адам ретіндегі беделіне қайшы келеді.