Кіріспе
Солтүстік Ирландиялық DUP саясаткері
Сэмюэл Уилсон (4 сәуір 1952 жылы туған) – Солтүстік Ирландия саясаткері, 2019 жылдан 2024 жылға дейін Ұлыбритания Парламентіндегі Демократиялық унионисттік партиясының (DUP) Бас Уіп қызметін атқарды. Уилсон 2005 жылдан бері Шығыс Антрим сайлау округінен Парламент депутаты болып табылады. 1998 жылдан 2003 жылға дейін Белфаст Шығысынан, ал 2003 жылдан 2015 жылға дейін Шығыс Антримнен Заң шығарушы Ассамблеяның депутаты болды. Ол 1986 жылдан 1987 жылға дейін және 2000 жылдан 2001 жылға дейін Белфаст қаласының лорд-мэрі болды, бұл қызметке DUP-тан тағайындалған алғашқы адам. Сонымен қатар, ол Солтүстік Ирландияның атқарушы органында Қаржы және персонал министрі, сондай-ақ Қоршаған орта министрі болып қызмет еткен.
Жеке өмір
Уилсон Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында, Бангор Элим Пятидесятницалық шіркеуінің пасторы Александр (Сэнди) Уилсонның ұлы болып дүниеге келді. Оның екі ата-анасы да Альцгеймер ауруынан қайтыс болды. Ол Белфасттағы методист колледжінде білім алып, кейін Белфаст Корольдік университетінде және Странмиллис университетінде экономика және саясатты оқыды. Уилсонның алғашқы жұмысы Гросвенор грамматикалық мектебінде оқытушылық қызмет болды. Кейін ол мектепте экономика бөлімінің меңгерушісі болды, сондай-ақ Солтүстік Ирландиядағы CCEA емтихан комиссиясы үшін A деңгейлі экономика бойынша бас емтиханшының көмекшісі қызметін атқарды. 1996 жылдың мамыр айында "Санди Уорлд" газеті Уилсон мен оның қыз досының жалаңаш суреттері түскен ашық демалыс фотосуреттерін жариялады. Уилсон кейіннен газеттен зиянды өтеу талап етіп сотқа жүгінді, және дау соттан тыс шешілді. Оқиғадан екі жыл өткен соң Солтүстік Ирландия Ассамблеясының тұңғыш отырысында Синн Фэйн партиясынан Мартин МакГиннес Ассамблеяға былай деді: "Мен ешқашан кездеспеген Сэмми Уилсон сияқты адамды кездестіру өте жақсы, және оны бүгін киіммен көру де жақсы".
DUP баспасөз қызметкері
Уилсон өзінің саяси өмірін Демократиялық юнионист партиясының баспасөз хатшысы ретінде бастады. 1982-1996 жылдары баспасөз хатшысы қызметін атқарды. 1981 жылы ол Белфаст қалалық кеңесіне DUP кеңесшісі болып сайланды және 2010 жылдың наурызына дейін осы лауазымды иеленді. Қалалық кеңес мүшесі ретінде Уилсон 1986/1987 жылдары Белфаст қаласының лорд-мэрі болған DUP партиясынан шыққан алғашқы адам атанды. 1985 жылдың маусымында DUP кеңесшісі ретінде Уилсон дау тудырды, өйткені ол Каслвелландағы демонстрацияға юнионистерді тасымалдаудан бас тартқаннан кейін Ulsterbus көліктері мен қызметкерлеріне қауіп төндірді, бұл зорлық-зомбылыққа әкеп соқты. Уилсон: «Қазір Солтүстік Ирландия кеңсесі RUC-ті ғана емес, көлік индустриясын да юнионист халқына қарсы шабуылға тартқан сияқты. Мұндай қадам Ulsterbus көліктері мен жүргізушілерін өте осал жағдайға түсіруі мүмкін» деді. 1986 жылдың тамызында Белфаст қаласының лорд-мэрі болған кезде Уилсон өзінің партиясының жарымәскери Ольстер қорғаныс қауымдастығымен (UDA) жұмыс істеуге ешқандай қиындық сезінгенін айтты. Келесі күні Социал-демократиялық және Еңбек партиясының депутаты Сеймус Маллон Уилсонды кездейсоқ кісі өлтірулерді, қорқытуды және «басқа да қарапайым қылмыстарды» қолдады деп айыптады. Уилсон 1982 жылғы Ассамблея сайлауында Шығыс Белфасттан бақ сынады, бірақ сайланбады. 1991 жылдың маусымында Найджел Доддстың қала әкімі болып тағайындалған қызу кеңес отырысында Уилсон «соңғы айда [ИРА-ны] саяси немесе әскери жағынан қолдағандардың Ирландияны тастап кеткендерін» құттықтады. Ол Тайрон округіндегі SAS шабуылында үш ИРА мүшесінің қаза тапқанын және Синн Фэйн кеңесшісі Эдди Фуллертонның UDA тарапынан өлтірілгенін атап өтті. 1992 жылы ол алғаш рет парламенттік орынға үміткер болды, Strangford округінен сайлауға түсті, бірақ дауыстардың 23% алып екінші орынға шықты. 1993 жылдың қыркүйегінде UDA («Ulster Freedom Fighters» деген жасырын атымен) бірнеше Гейл қауымдастығының (GAA) ғимараттарына жасалған өртке қарсы шабуылдарға жауапкершілікті мойындағаннан кейін Уилсон GAA-ны «ИРА ойнайтын ойын» деп сипаттады. 1986 жылдың қараша айында Уилсон Ольстер залында жаңа лоялистік жарымәскери топ – Ольстер қарсыластарының құрылуын жариялаған митингке төрағалық етті. Іс-шараға DUP партиялық әріптестері Ян Пейсли, Питер Робинсон және Иван Фостер қатысты. 1988 жылдың қыркүйегінде Сами Уилсон Канада сотында 1986 жылдың қазан айында Белфаст қалалық әкімдігінде Канададағы қару-жарақ саудагерлерін қабылдағаны үшін айыпталды, ол сол кезде лорд-мэр болған. Сондай-ақ, Уилсонның қалалық залындағы тұрғын бөлмесінде канадалық қару-жарақ саудагерлері екі танымал лоялистік жарымәскери тұлғамен кездескені хабарланды. Бұл жоспар британдық армия Солтүстік Ирландиядан шыққан жағдайда іске асырылуы тиіс еді. Ирландия шекарасына жақын, католиктер мен ұлтшылдар көпшілік құратын аудандар Ирландия Республикасына берілуі керек еді, ал «протестанттық мемлекетте» қалған католиктер «қуылып, жойылған немесе түрмеге қамалған» болар еді. 1994 жылдың шілдесінде Уилсон мен DUP депутаты Питер Робинсон 1981 жылы Бернадетт МакАлискиді өлтіруге талпынғандығы үшін 15 жылдық жазасының жартысын өтеген UDA мүшесі Рей Смолвудстың жерлеу рәсіміне қатысты.
Шығыс Белфаст депутаты
1996 жылы мамыр айында Уилсон Солтүстік Ирландия Форумына Шығыс Белфаст сайлау округінен депутат болып сайланды және 1998 жылдың маусымында құрылған Солтүстік Ирландия Ассамблеясында осы аймақтың өкілі болды. DUP Ұлы жұма келісіміне қарсы болды және 1998 жылдың наурызында Уилсон мен DUP саясаткері Ян Пейсли-младший, сондай-ақ ағымдағы келіссөздер процесіне қарсы болған жартылай әскери Лоялист еріктілер күштері (LVF) ұйымдастырған Портадаун митингінде сөз сөйледі. Олардың қатысуы кеңінен сынға түсті; бірнеше күн бұрын LVF екі адамды – Филипп Аллен мен Дэмиен Трейнорды (біреуі протестант, біреуі католик) – Армаг графтығындағы Пойнтспасс қаласындағы барда дискриминациясыз сектанттық шабуылда өлтірген. 1998 жылдың 24 сәуірінде Сэмми Уилсон мен DUP кеңесшісі Джек Макки Антрим қаласындағы Ұлы жұма келісіміне қарсы митингте LVF мүшесі және Orange Volunteers жетекшісі, өзін пастор деп таныстырған Клиффорд Пиплспен бірге платформада болды. Пиплс Ұлы жұма келісімінің басылған нұсқасын өртеп жіберді, ал қатысушылар «Фениандарды да өртеп жіберіңдер!» деп ұран салды. Полиция бірнеше сағаттан кейін Крамлинде католик Сиаран Хеффранды өлтірген Антримдегі лоялистердің митингке қатысқан болуы мүмкін деп санайды. Уилсон 2000 жылдың маусымынан 2001 жылдың маусымына дейін Белфаст қаласының лорд-мэрі қызметін тағы да атқарды. Ол қала әкімі болған кезеңде Андерсонстаун Ньюс Уилсонның «ашық сектанттығын» көрсету үшін веб-сайт құрды. Сайтта Уилсонның мынадай сөздері келтірілген: «GAA – IRA-ның спорттық бөлімі»; «Маған [гейлердің] салық төлеуші екеніне қызық жоқ. Менің ойымша, олар бұзық»; «Тайгтар салық төлемейді»; және «Олар [Белфасттың Олдпарк ауданындағы Синн Фейн сайлаушылары] адамнан кем жануарлар». Андерсонстаун Ньюс Уилсонды, егер ол өзін дұрыс емес көрсетілген деп санаса, сотқа жүгінуге шақырды. Ол олай істемеді. Ол мэрлік қызметін аяқтағаннан кейін сайт өз еркімен жабылды.
Шығыс Антрим депутаты
2003 жылғы Ассамблея сайлауында Уилсон Шығыс Антрим сайлау округінде Джордж Доусон және Дэвид Хилдичпен бірге сәтті сайланды. Бұл серпіліс 2005 жылғы 5 мамырдағы Вестминстер сайлауында жалғасты, онда Уилсон Ольстер Юнионисттік партиясының өкілі Рой Беггсті жеңіп, 49,6% дауыспен Шығыс Антрим парламентінің депутаты болды. Уилсон Солтүстік Ирландия Полициялық Басқармасының және Солтүстік Ирландия Тұрғын үй Кеңесінің бұрынғы мүшесі. DUP білім беру жөніндегі өкілі ретінде Уилсон білім министрі Кайтриона Руанның академиялық іріктеуді жою және Солтүстік Ирландиядағы бірыңғай мектеп жүйесін енгізу жоспарын ең қатты сынағандардың бірі болды. Ол Қоршаған орта министрі лауазымын атқара бастағанда Білім комитеті төрағасы қызметінен кетті. 2016 жылдың наурызында BBC Spotlight бағдарламасында ЕО референдумының салдары талқыланған кезде Уилсонның Еуропалық Одақтан шығып, "этникалық топтарды елден шығару" пікірімен келіскені тіркелді. Уилсон: "Сіз толыққанды дұрыс айтасыз" деді. Уилсон Еуропалық Одақтан шығу туралы ұсыныспен келісетінін, бірақ "этникалық топтарды елден шығару" туралы шақырумен келіспейтінін мәлімдеді. Уилсонды Солтүстік Ирландиядағы Польша консулы және түрлі саяси партиялар сынға алды. 2016 жылдың шілдесінде ол Парламент палатасында балаға емшек беруді "көрермендікке" ұқсатып, былай деді: "Мен үшін кеңсесінің тыныштығында емес, палатада осыны істеуді таңдаған адам, баласын тамақтандырудан гөрі, басқа мақсаттармен осыны істеп отыр, назар аудару үшін". 2017 жылдың 25 ақпанында американдық PBS телеарнасымен сұхбатта Уилсон "Ирландиялық республикашылдар мен террористік ұйымдардың, әсіресе Таяу Шығыста әрдайым байланысы болған" деді. Сондай-ақ, ол ИРА мен Шинн Фейнді Ирак және Леванттың Ислам мемлекетімен теңестіретін Ольстердің лоялистік суретіндегі мағынамен келісетінін айтты. 2018 жылы ол партиялық әріптесі Ян Пейслидің Уэстминстер Парламентіне қатысуын тоқтатуға қарсы болды, өйткені ол Шри-Ланка үкіметі төлеген отбасылық демалысын қабылдағаны үшін жазаланды, сонымен қатар Парламентте осы режимді қолдаған сөз сөйледі. 2019 жылдың наурызында Уилсон ағылшын мектептерінде ЛГБТ-қосатын жыныстық және қарым-қатынас туралы білім беруге қарсы дауыс берген 21 депутаттың бірі болды. 2020 жылдың қыркүйегінде Уилсон COVID-19 пандемиясы кезінде Лондон метросында бетпердесіз суретке түсірілді.
Қоршаған орта министрі (20082009)
2008 жылдың 9 маусымында Уилсон Солтүстік Ирландияның атқарушы құрамына Қоршаған орта министрі болып кірді. Оның Қоршаған орта министрі болып тағайындалуы мен қызмет етуі кейбір экологиялық ұйымдар тарапынан сынға алынды. Уилсон климаттың өзгеруі жөніндегі ғылыми консенсусты қабылдамайды. Ол адамның қызметінен туындаған климаттың өзгеруін "әлсіз ғылымға негізделген миф" деп мәлімдеді. Уилсон "ақылға қонымды пікір-алуандық, жасыл климаттық дабыл қағушылардың қорқыту тактикасын алмастыруы керек" және "Кинг Кнут сияқты оны тоқтатуға бекер тырысудың орнына, ресурстар климаттың өзгеруінің салдарына бейімделу үшін жұмсалуы керек" дейді. Ол сондай-ақ "болашақтағы экологиялық хабарламалар Солтүстік Ирландияда тек оның рұқсатымен ғана таратылуы мүмкін" деп мәлімдеді. New Scientist журналы министрдің пікірлеріне қарамастан, "ғалымдардың басым көпшілігі біздің табиғи отынды жағу қарқыны климаттың өзгеруіне 90%-дан астам ықтималдықпен себеп болып отыр дегенге келіседі" деп жазды.
Қаржы және кадр министрі (2009-2013 жж.)
2009 жылдың маусым айында үкіметтік құрамды қайта құру кезінде Уилсон Қаржы және персонал министрі болды. Бірінші министр Питер Робинсон оны «Солтүстік Ирландияның ондаған жылдар бойы болған ең білікті Қаржы министрі» деп мақтады. 2009 жылдың тамызында Уилсон «Жұмыс орындары экономикалық көшпендерге берілуден бұрын Солтүстік Ирландияда туған адамдарға берілуі керек» дегені үшін Солтүстік Ирландия этникалық азшылықтар жөніндегі кеңесінен сын естіді. Белфаста румындарға жасалған нәсілшілдік шабуылдардан кейін Уилсон «расизм айыптамалары әрдайым ақша сұраумен бірге келеді» деді. Уилсонның Қаржы министрі лауазымы Солтүстік Ирландия тарихындағы ең ауыр экономикалық дағдарыспен бірге келді. Ол Солтүстік Ирландиядағы банктерді бизнеске несие беруді ұлғайтпағаны үшін сынады. Уилсон көшбасшылық танытқаны үшін мақталып, дағдарыс кезінде мемлекеттік қызметкерлерге сыйақы төлеуін тоқтату үшін көп партиялық қолдауға ие болды. Осы мәлімдемеден кейін Арлин Фостер Демократиялық юнионисттік партиясының Brexit референдумында «Еуроодақтан шығу» үшін үгіт жүргізу ниетін ресми түрде жариялады. 2016 жылғы Ұлыбритания Қаржы министрлігінің есебінде Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуының, әсіресе Солтүстік Ирландия экономикасына тигізер теріс әсері көрсетілгеніне жауап ретінде Уилсон Қаржы министрі Джордж Осборнды «көре алмайтын шараларға жүгінуде» деп айыптады, сондай-ақ «Экономикалық модельдің кез келгені 14 жылдан кейін біздің экономикамыздың, тіпті Еуроодақ пен әлемдік экономиканың қалай болатынын болжауға қабілетті екенін айту – мүлдем адал емес» деді. DUP-тің Brexit өкілі ретінде Уилсон 2019 жылдың қаңтарында Тереза Мэйдің Солтүстік Ирландия протоколын алып тастайтын жаңартылған келісімге келісе алуы «мүмкін» екенін айтты. 2019 жылдың 29 қаңтарында, Парламент палатасындағы пікірсайыс кезінде, Уилсон Шотландия Ұлттық партиясының депутаты Иан Блэкфордтың Brexit келісімсіз болса азық-түлік тапшылығына әкелуі мүмкін екенін және көптеген супермаркеттер «жеткізілімдер жеткіліксіз болады және сөрелер бос қалады» деп ескертетіні туралы ұсынысына «адамдар жай ғана чипска (fish and chips) бара алады» деп жауап берді. Кейін DUP депутаты Гэвин Робинсон бұл пікірді «тыйырмау керек» деді, бірақ Англия мен Уэльстің Жасыл партиясының өкілі Кэролайн Лукас DUP «ұялуға тиіс» деді. Алайда 2021 жылдың 11 қаңтарында, Парламент палатасындағы Қаржы министрі Риши Сунактан алынған экономикалық жаңарту кезінде Уилсон Солтүстік Ирландияда «супермаркет сөрелері бос және мыңдаған адамдар Англиядағы жеткізушілерден тауарлар енді жеткізілмейтіні туралы хаттар алып отыр» деп шағымданады, бұл Brexitтің тікелей салдары.
ЛГБТ+ құқықтары
1992 жылғы 1 маусымдағы Daily Express газетінде Уилсонның "Олар гомосексуалдар. Олар салық төлеуші болса да, маған ешқандай қатысы жоқ. Менің ойымша, олар – іздеушілер" деген сөзі келтірілген, бұл оның Белфаст қалалық әкімшілігін пайдалану туралы гей құқықтары белсенділерінің өтінішіне жауабы болды. Уилсон 2013 жылы Ұлыбританияда және 2019 жылы Солтүстік Ирландияда бір жынысты некеге рұқсат беру туралы заңға қарсы дауыс берді. 2016 жылдың қарашасында сайлаушыдан келген хатқа жауап бере отырып, Уилсон Дүниежүзілік СПИД күнін қолдаудан бас тартты, себебі Ұлыбритания үкіметі СПИДпен күресуге көп шығын жұмсады, ал басқа ауруларға, олар "әрдайым өмір салтының таңдауы нәтижесі емес, сондықтан оларға басымдық берілуі керек" есебінен қаражат жұмсалмады деп санайтын. Ұлыбритания Ұлттық СПИД қорының бас директоры Дебора Голд Уилсонның "бұрыс хабарламасы" "алдын ала пікірдің" салдары екенін мәлімдеді. 2021 жылдың наурызында гейлерге арналған конверсиялық терапия туралы сайлаушыдан келген электрондық хатқа жауап беріп, Уилсон "Конверсиялық терапиядан өтуді қалағандарға және оны жүзеге асыруды қалағандарға рұқсат етілуі керек деп ойлаймын" деді. Кейіннен DUP өкілі Уилсонның сөздерін түсіндіріп: "Ол бұл практиканы қолдамайды, бірақ басқаларға қандай қызметтер қабылдау керектігін айтуға ол құқылы емес" деді.
Климаттың өзгеруін жоққа шығару
Бір кездері Солтүстік Ирландияның Қоршаған орта министрі болғанына қарамастан, Уилсон экологияны "истериялық жалған дін" деп сипаттады. 2009 жылы Уилсон Солтүстік Ирландияда "Act on" теледидар және радио науқанының жарнамаларын (адамдарды көміртегі шығарындыларын азайтуға және үйде энергияны аз қолдануға шақыратын) эфирге таратуын тоқтатты, бұл "жаңа лейбористік үгіт-насихаттың" жұртшылыққа таңуылуына жол бермейтінін мәлімдеді. Сонымен қатар, Уилсон Ұлыбританияның Энергетика және Климаттық өзгерістер министрлігіне жолдаған хатында "Act on" науқанының "құптамаға ие еместігін", оның жеке пікірлеріне қайшы келетінін және "Уайтхоллдың басқа да департаменттері климаттық өзгерістер туралы ақпаратты таратуын қаламайтынын" айтты. Ол болашақта экологиялық хабарламалар Солтүстік Ирландияда тек оның рұқсатымен ғана насихатталуы мүмкін екенін ескертті.