Кіріспе

Аустрия-Венгрияда туған румын совет саясаткері Василе Лука (Ласло Лука ретінде туған; 8 маусым 1898 – 23 шілде 1963) – Аустрия-Венгрияда туған румын және совет коммунистік саясаткері, 1945 жылдан бастап Румын Коммунистік партиясының (РКП) жетекші мүшесі, 1950 жылдары тұтқындалғанға дейін. 1940–1941 жылдары Украина КСР-індегі қызметімен белгілі, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ана Паукердің жағында болды және Румынияға қаржы министрі ретінде оралып, коммунистік режимнің ең танымал көшбасшыларының бірі болды. Луканың құлдырауы, Георге Георгиу Дежбен болған қақтығыстың соңында, Паукердің де құлдырауының белгісі болды. Ол Испания Азамат соғысы кезінде Халықаралық бригадаларға ерікті болып қатысқан Элизабетта Лукаға (Бетти Бирман) үйленген, ол күйеуі тұтқындалғаннан кейін өзі де тұтқындалды.

Алғашқы іс-әрекеттері

Ол Сенткатолна, Трансильвания, Австро-Венгрияның (қазіргі Каталина, Ковасна округінің бөлігі, Румыния) тумасы еді. Лука – "пролетариат" текті Секели қауымының венгр этникалық өкілі болған. Кейде румындық тарихшылар мен журналистер оны қате түрде еврей немесе Трансильваниялық неміс деп жазған. Астер революциясынан кейін, Трансильвания әкімшілігі Венгрия-Румыния соғысы нәтижесінде Румынияның бақылауына өткен кезде, ол Кароли Кратохвиллдің коммунистік емес Секели дивизиясына (Венгрияда трансильвандық босқындар құрған) қосылды, бұл дивизия румын әскеріне қарсы тұруға тырысты. Румын армиясы Венгрия Кеңес Республикасын талқандағаннан кейін, Лука Брашовқа көшіп, Румын теміржолында (CFR) жұмыс істей бастады, сонымен қатар теміржолшылардың кәсіби одағын Профинтернмен үйлестіруге тырысты. Кейін Лука, Лениншік тұрғыдан алғанда, Сату-Маредегі жұмысшылар тобының ықпалымен Дивизияны тастап кетуінің қате болғанын мойындады, себебі ол "партиялық директивалармен революциялық жұмыс" жасау мүмкіндігінен айырылды. Бірақ ол Венгрия Коммунистік партиясына мүше болуға рұхсат етілмегенін де мойындады. Ол жақын арада Румыния Коммунистік партиясын құрған бұрынғы Румыния Социалистік партиясының максималистік қанатына қосылды және Имре Аладардың серігі болды. 1929 жылғы Жиу алқабындағы Лупени ереуіліне дайындық жұмысына қатысып, ол Александру Никольскимен бірге ішкі Политбюроға сайланды – бұл Коминтерн сол кезде құрған екі органның бірі еді, екіншісі КСРО ішінде бақылауды жүзеге асырды. Партия ішіндегі қайшылықтардың салдарынан ол Коминтерн бақылаушылары мен сталиндік басшылық тарапынан жазаланды, партиялық қызметінен алынып, 1938 жылғы сотта Ион Георге Маурер оны қорғады. Ол Румыния Корольдігі мен Украина КСР арасындағы шекараны кесіп өтуге тырысқаны үшін кінәлі деп танылып, Чернаутиде жазасын өтеді, осы уақытта КСРО Солтүстік Буковинаны аннексиялады (Бессарабия мен Солтүстік Буковинаның совет оккупациясын қараңыз). Лука Ұлы тазалаудан кейін қайта бағдарланды (тазалау құрбаны Аладармен, сондай-ақ Витали Холостенко, Евгений Розван және Елек Кёблёспен достығынан бас тартты). 1941 жылдың 26 наурызында Строжинецте ол кеңес әкімшілігіне қарсы наразылық білдірген көпшілік алдында сөз сөйлеп, оларды "шпиондар, жаулар және диверсанттар" деп атады, бірақ көпшілік оған наразылық танытты. 1 сәуірде жақын ауылдардан келген көптеген адамдар Совет Одағынан Румынияға шекараны кесіп өтуге тырысқанда Фынтына Албэде (қазіргі Била Криница, Украина) қаза болды (Фынтына Албэ трагедиясын қараңыз). Сол кезде ол КСРО-да жасырынып жүргендер құрған ПЦР-дің "сыртқы қанатының" жетекшісі Ана Паукермен ынтымақтастығын бастады, содан кейін 1944 жылдың соңында совет әскерлерімен бірге Румынияға оралды (Румынияның совет оккупациясын қараңыз). Кейін Лука король Михай I басшылығымен жергілікті күштердің Антонескуді құлатып, елді одақтастармен біріктіруге бастама көтергеніне көңілі қалғанын айтты, себебі ПЦР совет әскерлерінің келгеніне дейін күтіп отыруы керек еді.

Саяси басшылық

Бір жылдан кейін ол партия хатшысы болды, көп ұзамай 1945 жылдың ақпан айында билікке келуге көмектескен Петру Гроза кабинетінде қаржы министрі және вице-премьер болды (Паукермен бірге ол Николае Радеску үкіметіне қарсы наразылық білдірген коммунистерге Одақтас комиссияның қолдауын қамтамасыз етті). Қазан айындағы партия конференциясында, Бас хатшы Штефан Фориштің құлдырауынан кейін орнатылған тепе-теңдік күмән тудырғанда, Лука Георге Георгиу Деждің "ішкі қанатына" қарсы сөйледі және соңғысын номиналды көшбасшы ретінде қалдыруды ұсынды (Паукер партия басшылығын өз қолына алды); Эмиль Боднараштың араласуы арқылы Иосиф Сталиннің мақұлдауына қол жеткізген Георгиу Деж бәсекелес топқа қарсы маневр жасауға ден қойды. 1945 жылдың соңында ұжымдастыру мәселесі Луканы Петру Гроза басқарған және коммунистермен одақтас Плугмендер майданымен қысқа да қатал қақтығысқа түсірді, олар жеке меншік кепілдендірілмесе, Румыния Коммунистік партиясын (РКП) қолдауды тоқтатумен қорқытты. Оның коммунизацияны жеделдету жоспарлары партия ішінде қарсылық тудырды – Лукрециу Пэтрашкану оларға қарсы кеңес бергені белгілі. Паукер, Теохари Жоржеску және Георгиу Деж сияқты, оның есімі үгіт-насихатта ең танымал болды, соның ішінде танымал ұжымдық ұран: "Ана, Лука, Тео, Деж / Буржуазияны қорқытады". Басшылар тобы түрлі ішкі партиялық саяси топтарды, бастапқыда Фориштің, содан кейін Ремус Коффлер мен Пэтрашканудың ықпалын жойды. Ол күштеп ұжымдық шаруашылыққа көшуді басқарды және Халық Республикасы жарияланғаннан кейін министрлік лауазымын сақтап қалды. Партиялық бюроның ішінде ол, Паукер және Жоржеску ақырында Георгиу Деж саясатына кедергі келтіретін күшке айналды. 1948 жылы троцкишіл "New International" журналында жарияланған мақалада Лука "Сталиндік үкімшілдік тобының ең сектант мүшесі" деп сипатталды. (Деж осы мақсатта Мәскеуге жеке сапар жасады; Паукердің атынан Вячеслав Молотов араласты, ал Лаврентий Берия Жоржескуді қорғады). Лука наурыз айында үкіметтік лауазымынан босатылды және мамыр айында партиядан шығарылды (ресми түрде 1953 жылдың тамызында), Паукермен бірге. Ресми түрде тазалау Луканың Румыния легінің ақша реформасына қарсылығына байланысты айыптауларға негізделген, бұл шараны Кеңес Одағы бұйырды және 1952 жылдың 28 қаңтарында жүзеге асырылды. Мирон Константинеску арқылы оған "ауыр бұрмалаушылықтар" және "оңшыл оппортунистік бағыт, жұмысшы табынан алшақтау" (оң оппозицияны қараңыз) айыптары тағылды; кінәлі екенін мойындаудан басқа, Паукерге түрлі мәселелер бойынша "солшыл оппортунистік бағыт" (оң оппозицияны қараңыз) айыпталды. Мамыр айындағы пленумда оған жасалған шабуылға куә болған Лука (Александру Могиорош, Иосиф Рангец, Иоан Винце және басқалардың араласуымен оқиға ушықты), есінен танып құлады. Кеңес сарбаздарының қадағалауымен және бекітуімен жүргізілген Луканың тергеуі оның өткеніне де қатысты: жас кезінде ол Секели дивизиясына және коммунистерге қарсы қақтығыстарға қатысқан, 1920 жылдардың басында Румынияның құпия полициясы (Siguranța Statului) оны жұмысқа алған және осылайша РКП-ге енген, ал партия ішіндегі жанжалдарды қоздыру үшін оған ақы төленген. 1954 жылдың қазан айында экономикалық саботаж жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді, бірақ РКП басшыларына шағымданғаннан кейін, жазасы өмір бойы бас бостандығынан айыруға және қатаң еңбекке ауыстырылды, 9 жылдан кейін Айуд түрмесінде қамауда қайтыс болды, мүлдем оқшауланған күйде. Түрмеге қамалғаннан кейін ол Георгиу Дежге бірнеше хат жазды, онда өзінің кінәсіздігін дәлелдеді; адресат Лукаға жеке жауап берген-бермегені белгісіз, бірақ ол әдетте әр хаттың жиегіне қарапайым пікірлер қосты. Сол кезде Луканың қазіргі және бұрынғы әріптестерінің жиырма тоғызы – Қаржы министрлігінің қызметкерлері мен Centrocoop-тан – тұтқындалды. Олардың барлығы да азаптауға ұшырады. Қаржы министрінің орынбасары Александру Якоб 20 жылға мәжбүрлі еңбекке кесілді; Centrocoop вице-президенті Иван Солимос 15 жылға, ал Centrocoop бірінші вице-президенті Думитру Серничица 3 жылға түзеу түрмесіне кесілді. Біраз уақыт бойы Лука мен Якоб Рамнику Сарат түрмесінде қамауда болды. 1952 жылы Лукаға қарсы айыптаулар Теохари Жоржескуді împăciuitorism ("келісімшілдік") деп айыптады және өзін түрмеден құтқару үшін "Луканың іс-әрекеттерінің ауырлығын көрмегенін" мойындады. Паукердің өзі Луканың Георгиу Дежді құлатуға тырысқанын күдіктенгенін мәлімдеді, сондай-ақ оның еврей тегі мен Луканың венгр тамырлары оларды кеңестік күдіктің нысанына айналдырды (оған Андрей Вышинский осылай айтқанын еске алды), сонымен қатар Румынияда да беделсіз болды. Луканың, Паукердің және Жоржескудің барлық жазбалары ресми түрде бекітілген кітапханалардан алынып тасталды, ал олардан алынған цитаталар анықтамалық еңбектерден жүйелі түрде жойылды.

Оңалту

1965 жылдың қыркүйегінде, оның қайтысынан екі жыл өткен соң және Георгиу Деждің қайтысынан алты ай өткен соң, жаңа бас хатшы Николае Чаушеску көрсеткен көзқарастың өзгеруі Луканың ісін қайта қарау үшін партия комиссиясы құрылуына әкелді, комиссия құрамында Ион Попеску Путури де болды. Тергеу барысында ірі бұзушылықтар мен зорлық-зомбылық шараларының жүйелі қолданылуы анықталды, соның ішінде Георгиу Деж, Иосиф Чишиневский және Securitate басшысы Александру Драгичидің іске тікелей араласуы, сондай-ақ Лукаға қатысты адамдық емес қараушылық. Нәтижесінде 1968 жылы Лука ақталуға ие болды, бірақ соңғы шешім Луканың 1920 жылдары Жилава түрмесінде отырған кезінде кейбір әріптестерін сатқандығын көрсететіндей болды.