Мүлікке негізделген христиандық сенімдер

Кіріспе

Материалдық байлыққа негізделген христиандық сенім

Гүлдену теологиясы (кейде оны гүлденуші жақсы хабар, денсаулық және байлық туралы жақсы хабар, табысқа жетудің жақсы хабары немесе тұқымдық сенім деп атайды) – кейбір харизматикалық христиандар арасындағы діни сенім, онда қаржылық нығмет пен физикалық денсаулық әрқашан олар үшін Құдайдың қалауы болып табылады, ал сенім, оң пікірлер мен діни мақсаттарға жасалған қайырымдылықтар адамның материалдық байлығын арттырады. Материалдық және әсіресе қаржылық жетістік – құдайдың құрметінің белгісі ретінде қарастырылады. Гүлдену теологиясын әртүрлі христиан конфессияларының басшылары, соның ішінде кейбір Пентикост және харизматикалық қозғалыстардың басшылары сынға алды, олар мұның жауапкершіліктен тыс екенін, жалған құдайларға табынуды насихаттайтынын және Киелі кітапқа қайшы келетінін айтады. Дүниежүзілік және христиандық бақылаушылар да гүлдену теологиясын кедейлерді пайдалану деп сынады. Кейбір уағыздаушылардың әрекеттері скандалға ұшырады және кейбіреулері қаржылық алаяқтықпен айыпталды. Гүлдену теологиясы Киелі кітапты Құдай мен адамдар арасындағы шарт ретінде қарастырады: егер адамдар Құдайға сенсе, Құдай қауіпсіздік пен гүлденуді қамтамасыз етеді. Бұл доктрина жеке күш берудің маңыздылығын баса назар аударады, адамдардың нығмет алуы Құдайдың қалауы екенін ұсынады. Адасу (Құдаймен қайта қосылу) ауру мен кедейлікті жеңілдетуді қамтиды, олар сенім арқылы жойылған қарғыстар ретінде қарастырылады. Бұған ақшалай сыйлықтар, көру және оң пікірлер арқылы қол жеткізіледі деп есептеледі. Гүлдену теологиясы алғаш рет 1950 жылдардағы АҚШ-тағы жаңару оянулары кезінде танымал болды, бірақ кейбір сарапшылар оның теологиялық бастауларын 19 ғасырда пайда болған «Жаңа ой» қозғалысына байланыстырады. Гүлдену ілімі кейіннен «Сенім сөзі» қозғалысында және 1980 жылдардағы телеқағидаларда маңызды рөл атқарды. 1990 және 2000 жылдары бұл идея АҚШ-тағы Пентикост және харизматикалық қозғалыстардың ықпалды көшбасшылары тарапынан қабылданды және бүкіл әлемге тарады. Гүлдену теологиясын дамытуға үлес қосқан көрнекті көшбасшылар: Тодд Уайт, Бенни Хинн, Э.У. Кенион, Орал Робертс, А.А. Аллен, Роберт Тилтон, Т.Л. Осборн, Джоэл Остин, Крефло Доллар, Кеннет Коупленд, Айк Преподобный, Кеннет Хагин, Джозеф Принс және Джесси Дюплантис.

Prosperity theology (sometimes referred to as the prosperity gospel, the health and wealth gospel, the gospel of success, or seed faith) is a religious belief among some Charismatic Christians that financial blessing and physical well being are always the will of God for them, and that faith, positive speech, and donations to religious causes will increase one's material wealth. Material and especially financial success is seen as a sign of divine favor. Prosperity theology has been criticized by leaders from various Christian denominations, including within some Pentecostal and charismatic movements, who maintain that it is irresponsible, promotes idolatry, and is contrary to the Bible. Secular as well as Christian observers have also criticized prosperity theology as exploitative of the poor. The practices of some preachers have attracted scandal and some have been charged with financial fraud. Prosperity theology views the Bible as a contract between God and humans: if humans have faith in God, God will deliver security and prosperity. The doctrine emphasizes the importance of personal empowerment, proposing that it is God's will for people to be blessed. The atonement (reconciliation with God) is interpreted to include the alleviation of sickness and poverty, which are viewed as curses to be broken by faith. This is believed to be achieved through donations of money, visualization, and positive confession. It was during the Healing Revivals of the 1950s that prosperity theology first came to prominence in the United States, although commentators have linked the origins of its theology to the New Thought movement which began in the 19th century. The prosperity teaching later figured prominently in the Word of Faith movement and 1980s televangelism. In the 1990s and 2000s, it was adopted by influential leaders in the Pentecostal movement and charismatic movement in the United States and has spread throughout the world. Prominent leaders in the development of prosperity theology include Todd White, Benny Hinn, E. W. Kenyon, Oral Roberts, A. A. Allen, Robert Tilton, T. L. Osborn, Joel Osteen, Creflo Dollar, Kenneth Copeland, Reverend Ike, Kenneth Hagin, Joseph Prince, and Jesse Duplantis.

ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы фоны

Тарихшы Кейт Боулердің айтуынша, өркендеушілік ілгісі үш идеологияның – пятидесятничество, Жаңа Ой және «прагматизм, жекелей тұлғалық және жоғарылауға ұмтылыс туралы американдық ілгінің» тоғысуынан қалыптасқан. Бұл «американдық ілгіні» Эндрю Карнегидің «Байлық туралы ілгі» және Рассел Конвеллдің «Алмаздық акрлар» атты танымал уағызы көрнекті түрде бейнеледі, онда Конвелл кедейлікті күнәмен паралас, ал кез келген адам тың еңбек арқылы бай бола алатынын мәлімдеді. Дегенмен, бұл байлық туралы ілгі – бұлшықетті христиандықтың көрінісі болды және табысты жеке күш-жігердің нәтижесі деп түсіндірілді, Құдайдың араласуы емес. 1880 жылдары пайда болған Жаңа Ой қозғалысы өркендеуге жету үшін сананың күшіне сенуді кеңінен таратуға жауапты болды. Бастапқыда сана мен дене денсаулығына қол жеткізуге бағытталған болса да, Чарльз Филлмор сияқты Жаңа Ой ұстаздары материалдық жетістікті қозғалыстың басты мақсатына айналдырды. 20 ғасырда Жаңа Ой тұжырымдары американдық халық мәдениетіне сіңіп, өзін-өзі жетілдіру әдебиеті мен танымал психологияның құрамдас бөлігіне айналды. Баптист пасторы және «Жоғары өмір» қозғалысының жақтасы Э.У. Кенион алғашқы пятидесятничествоға сана күші туралы ілімді енгізгені айтылады. 1890 жылдары Кенион Эмерсон риторикалық колледжіне қатысты, онда ол Жаңа Ой қозғалысымен танысты. Кейіннен Кенион белгілі пятидесятник лидерлерімен байланыс орнатып, құдайлық аян және оң пікірлер туралы жазды. Оның жазбалары соғыстан кейінгі американдық жаңару кезеңінде өркендеушілік қозғалысының лидерлеріне әсер етті. Кенион және одан кейінгі өркендеушілік қозғалысының лидерлері оның Жаңа Ой қозғалысының ықпалында болғанын жоққа шығарды. Антрополог Саймон Коулман Кенионның ілімі мен Жаңа Ойдың арасында «көзғалымды параллельдер» бар екенін айтады. Кенион Мәсіхтің құрбандық арқылы жасаған іркілісі сенушілерге құдайлық емделуге құқық беретінін үйретті. Бұл оң, сенімге толы сөз арқылы қол жеткізілді; Құдайдың сөзі сенушілерге әлемді жарату үшін қолданған рухани күшін иемденуге және Мәсіхтің өлімі мен тірілісінде уәде етілген нығметтерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Дұға заңды міндетті акт ретінде қарастырылды. Кенион шәкірттеріне дұға етудің орнына, емделуге заңды түрде құқылы болғандықтан, емделуді талап етуді үйретті. Кенионның евангелистік дін мен сана күшіне сенудің үйлесімі – ол «жеңіске жеткен сенім» деп атаған – пятидесятник қозғалысының шағын, бірақ ықпалды сегментімен үйлесім тапты. Пятидесятниктер әрқашан сенім арқылы емделуге берілгендік танытқан, сонымен қатар бұл қозғалыста сөздің күшіне (әсіресе тілдерде сөйлеу және Құдайдың есімдерін, әсіресе Исаның есімін қолдану) деген мызғыма сенім болды. Кенионның идеялары пятидесятник евангелистері Ф.Ф. Босворт пен Джон Г. Лейктің (1915 жылға дейін Жаңа Ой авторы Альберт К. Гриермен бірге қауымға жетекшілік еткен) ілімдерінде көрініс тапты.

According to historian Kate Bowler, the prosperity gospel was formed from the intersection of three different ideologies: Pentecostalism, New Thought, and "an American gospel of pragmatism, individualism, and upward mobility". This "American gospel" was best exemplified by Andrew Carnegie's Gospel of Wealth and Russell Conwell's famous sermon "Acres of Diamonds", in which Conwell equated poverty with sin and asserted that anyone could become rich through hard work. This gospel of wealth, however, was an expression of Muscular Christianity and understood success to be the result of personal effort rather than divine intervention. The New Thought movement, which emerged in the 1880s, was responsible for popularizing belief in the power of the mind to achieve prosperity. While initially focused on achieving mental and physical health, New Thought teachers such as Charles Fillmore made material success a major emphasis of the movement. By the 20th century, New Thought concepts had saturated American popular culture, being common features of both self help literature and popular psychology. E. W. Kenyon, a Baptist minister and adherent of the Higher Life movement, is credited with introducing mind power teachings into early Pentecostalism. In the 1890s, Kenyon attended Emerson College of Oratory where he was exposed to the New Thought movement. Kenyon later became connected with well known Pentecostal leaders and wrote about supernatural revelation and positive declarations. His writing influenced leaders of the nascent prosperity movement during the post war American healing revival. Kenyon and later leaders in the prosperity movement have denied that he was influenced by the New Thought movement. Anthropologist Simon Coleman argues that there are "obvious parallels" between Kenyon's teachings and New Thought. Kenyon taught that Christ's substitutionary atonement secured for believers a right to divine healing. This was attained through positive, faith filled speech; the spoken word of God allowed believers to appropriate the same spiritual power that God used to create the world and attain the provisions promised in Christ's death and resurrection. Prayer was understood to be a binding, legal act. Rather than asking, Kenyon taught believers to demand healing since they were already legally entitled to receive it. Kenyon's blend of evangelical religion and mind power beliefs—what he termed "overcoming faith"—resonated with a small but influential segment of the Pentecostal movement. Pentecostals had always been committed to faith healing, and the movement also possessed a strong belief in the power of speech (in particular speaking in tongues and the use of the names of God, especially the name of Jesus). Kenyon's ideas would be reflected in the teachings of Pentecostal evangelists F. F. Bosworth and John G. Lake (who co led a congregation with New Thought author Albert C. Grier prior to 1915).

1945 жылдан кейінгі сауықтыру

Кенионның сенімді жеңу туралы үйретістері гүлденуші жақсы хабардың негізін қалады, бірақ оның және Босворт сияқты басқа да тұлғалардың ықпалымен өскен бірінші буын Пентикосталдар сенімді материалдық игілікке жету құралы деп қарастырмады. Шындығында, ерте Пентикосталдар гүлденуді адамның рухани толықтығына қауіп деп санады. Дегенмен, 1940-1950 жылдары Пентикостал қозғалысында құтқару және емдеуші жазбалар арқылы осы ілімнің айқын формасы қалыптаса бастады. Бұл жазбалар гүлдену туралы үйретістерді жаңғырту және сенім арқылы емдеумен біріктіріп, «сенім заңдарын ('сұраңдар, және сіздерге беріледі') және құдайлық өзаралық заңдарын ('беріңдер, және сіздерге қайтарылады')» үйретті. Орал Робертс 1947 жылы гүлдену теологиясын оқытуды бастады. Ол сенім заңдарын Құдайдың «жеті есе қайтаратын» «келісім шарты» ретінде түсіндірді, донорларға олар берген ақшаны күтпеген жерден қайтарып алатынын уәделеді. Робертс, егер қайырымдылық оған тең нәтиже бермесе, оны қайтаруға келісім білдірді. 1970 жылдары Робертс өзінің келісім шарты туралы үйретісін «дәнді сенім» ілімі деп сипаттады: сыйлықтар – бұл құндылығы артып, донорға қайтарылатын «дән» түрі болды. Робертс «серіктестерді» – эксклюзивті конференция шақырулары мен қолдау үшін министрлікке қол жеткізетін бай донорларды іздеуді бастады. 1953 жылы емші А.А. Аллен «Жазбаға негізделген қаржылық жетістік құпиясы» атты кітап жариялады және «ғажайып шатыр қиыршықтары» және «ғажайып маймен майланған дұға маталары» сияқты тауарларды сатты. 1950 жылдардың соңында Аллен гүлденуге көбірек назар аударды. Ол сенімнің қаржылық мәселелерді керемет түрде шеше алатынын айтты және Құдайдың бір долларлық банкнотты жиырма долларлық банкнотқа айналдырып, оның қарызын төлеген керемет тәжірибесі болғанын мәлімдеді. Аллен «сенім сөзін» немесе нәрсені жасау күшін үйретті. 1960 жылдары гүлдену емдеу жаңғыруларының басты назарына айналды. Т.Л. Осборн 1960 жылдары гүлденуге баса назар аудара бастады және жеке байлығын жиі көрсетуімен белгілі болды. Сол онжылдықта Робертс пен Уильям Бранхам басқа гүлдену министрліктерін сынады, олардың қаржы жинау тактикасы қатысушыларға әділетсіз қысым жасады деп мәлімдеді. Бұл тактиканың себебі, әсіресе, жалпыұлттық радио желілерін және науқан кестелерін құрудың қымбаттылығы болды. Сонымен қатар, Пентикостал Ассамблеясының басшылары тәуелсіз емшілердің гүлденуге назар аударуын жиі сынады.

While Kenyon's teachings on overcoming faith laid the groundwork for the prosperity gospel, the first generation of Pentecostals influenced by him and other figures, such as Bosworth, did not view faith as a means to attain material prosperity. In fact, early Pentecostals tended to view prosperity as a threat to a person's spiritual well being. By the 1940s and 1950s, however, a recognizable form of the doctrine began to take shape within the Pentecostal movement through the teachings of deliverance and healing evangelists. Combining prosperity teaching with revivalism and faith healing, these evangelists taught "the laws of faith ('ask and ye shall receive') and the laws of divine reciprocity ('give and it will be given back unto you')". Oral Roberts began teaching prosperity theology in 1947. He explained the laws of faith as a "blessing pact" in which God would return donations "seven fold", promising that donors would receive back from unexpected sources the money they donated to him. Roberts offered to return any donation that did not lead to an equivalent unexpected payment. In the 1970s, Roberts characterized his blessing pact teaching as the "seed faith" doctrine: donations were a form of "seed" which would grow in value and be returned to the donor. Roberts began recruiting "partners", wealthy donors who received exclusive conference invitations and ministry access in exchange for support. In 1953, faith healer A. A. Allen published The Secret to Scriptural Financial Success and promoted merchandise such as "miracle tent shavings" and prayer cloths anointed with "miracle oil". In the late 1950s, Allen increasingly focused on prosperity. He taught that faith could miraculously solve financial problems and claimed to have had a miraculous experience in which God supernaturally changed one dollar bills into twenty dollar bills to allow him to pay his debts. Allen taught the "word of faith" or the power to speak something into being. In the 1960s, prosperity became a primary focus in healing revivals. T. L. Osborn began emphasizing prosperity in the 1960s and became known for his often ostentatious displays of personal wealth. During that decade, Roberts and William Branham criticized other prosperity ministries, arguing that their fund raising tactics unfairly pressured attendees. These tactics were prompted in part by the expense of developing nationwide radio networks and campaign schedules. At the same time, leaders of the Pentecostal Assemblies of God denomination often criticized the focus on prosperity taken by independent healing evangelists.

Телевизиялық уағыздау

1960 жылдары өркендеушілік евангелистер телеқағиданы қабылдап, АҚШ-тағы діни бағдарламаларға басымдық етті. Орал Робертс бұл үрдістің алғашқыларының бірі болды, ол апталық синдикаттық бағдарлама жасады, ол АҚШ-тағы ең көп тамашаланатын діни шоуға айналды. 1968 жылға қарай, теледидар оның миссионерлік қызметінде шатыр жиналыстарын ығыстырды. Нью-Йорк қаласының пасторы Айк 1960 жылдардың соңында өркендеу туралы уағыздай бастады. Ол көп ұзамай кең тараған радио және теледидар бағдарламаларына ие болды және жарқын стилімен ерекше көзге түсті. Оның материалдық заттарға деген құштарлығы және "Ақыл ғылымы" туралы үйретулері көптеген евангелистерді одан алшақтатуға әкелді. 1980 жылдары АҚШ-тағы халықтың назары Джим Баккер сияқты көрнекті телеқағидашылардың ықпалы арқылы өркендеушілік теологиясына аударылды. Алайда, Баккер жоғары деңгейдегі дауға қатысқаннан кейін оның ықпалы азайды. Осыдан кейін, Trinity Broadcasting Network (TBN) Роберт Тилтон мен Бенни Хиннді танымал ете отырып, өркендеушілік телеқағидасындағы басты күшке айналды.

Сенім сөзі

1940-1950 жылдардағы жазушы-уағыздаушылардың көпшілігі сенімнің қаржылық табысқа жеткізе алатынын айтса да, 1970 жылдары өркендеуге бағытталған жаңа ілім пайда болды, ол 1950 жылдардағы Пентикосталдық жазушы-уағыздаушылардың айтқандарынан өзгеше болды. Бұл "Оң пікір білдіру" немесе "Сөз арқылы сенім" қозғалысы, сенімді христианның Құдайдың құдіретіне сай келген кез келген нәрсені сөзбен іске асыра алатынын үйретті. Кеннет Хагин өркендеу теологиясын кеңейтуде маңызды рөл атқарды деп есептеледі. Ол 1974 жылы RHEMA Библиялық оқу орталығын құрды, және келесі 20 жылдың ішінде мектеп 10 000-нан астам студентті оның теологиясына оқытты. Басқа өркендеу қозғалыстары сияқты, "Сөз арқылы сенім" қозғалысының теологиялық басқару органы жоқ, және танымал діни ұйымдар кейбір теологиялық мәселелерде келіспесе де, көптеген ұйымдар бейресми түрде байланыста. Индиана университетінің профессоры Кенди Гунтер Браун Кеннет Хагиннің ілімдерін "Сөз арқылы сенім" өркендеу ілімінің ең "дәстүрлі" түрі деп сипаттады.

Әдебиет

Бақ-берекеге ұмтылған шіркеулер сыйлық берудің маңыздылығына ерекше назар аударады. Кейбір қызметтерге сыйлық беру және өркендеу тақырыбындағы оқу уақыты кіреді, соның ішінде ондық беруге қатысты Киелі кітаптағы сілтемелер; одан кейін сыйлықтар жиналғаннан кейін басқа тақырыпта уағыз айтылады. Өркендеушілік шіркеулердің басшылары өздерінің қызметіне сыйлық ретінде берілген ақшаға нақты бір батаны алмастыруға болатынын жиі айтады; кейбіреулер ғибадаттанушыларға дұға кезінде сыйлықтарын бастарының үстінде ұстауға кеңес бергені хабарланды. Өркендеушілік шіркеулердің мүшелері өмірлерінің жақсаруын қалайтын салалары туралы оң пікірлер айтуға шақырылады. Бұл пікірлер «оң мойындау» деп аталады (күнәларды мойындаудан өзгеше), және сеніммен айтылса, адамдардың өмірінің әр түрлі аспектілерін керемет түрде өзгертеді делінеді. Өркендеушілік шіркеулер сондай-ақ адамдарды «шексіз өмір сүруге» және өмірлеріне қатысты оң көзқарасқа ие болуға шақырады. «Қасиетті үй» мега шіркеуінің пасторы Т.Д. Джейкс, табыстылықты «шайтандыққа айналдыру» деп санайтын нәрседен бас тартып, өркендеуді қолдайды. Ол кедейлікті христиандық өмір сүруге кедергі ретінде қарастырып, бай адамның қоғамға оң әсер етуі оңай деп санайды. Кейбір өркендеушілік шіркеулер кедейлерді манипуляциялап, олардан шеттетіп отырады, ал басқалары әлеуметтік бағдарламаларға қатысады. Бұл бағдарламалардың негізінде адамдарды «әлеуметтік көмекке» немесе «құрбандық» санатына жатқызудан босату мақсатымен, күш беру және адамның гүлденуі теологиясы жатыр. Көптеген өркендеушілік шіркеулер қаржылық жауапкершілік туралы семинарлар өткізеді. Өркендеу теологиясын зерттейтін ғалым Кейт Боулер мұндай семинарларды сынға алып, оларда кейбір дұрыс кеңестер болғанымен, семинарларда көбінесе қымбат заттарды сатып алуға баса назар аударылатынын айтады. The Atlantic журналының Хэнна Розин өркендеу теологиясы 2000 жылдардың соңындағы қаржы дағдарысын тудырған жылжымайтын мүлік көпіршігіне әсер еткенін айтады. Ол өркендеушілік шіркеулер үй иелігін құдайлық қаржылық араласуға негізделген деп нық айтады, бұл нақты қаржылық мүмкіндіктерге қарамастан, ақылсыз шешімдерге әкелді. Өркендеу қозғалысындағы шіркеулердің көпшілігі конфессиялық емес және тәуелсіз, бірақ кейбір топтар желілер құрды. Өркендеушілік шіркеулер әдетте пресвитериандық басқаруды (немесе үкім етуді) және пастордың ақсақалдарға есеп беруі керек деген идеяны қабылдамайды; өркендеушілік шіркеулердің пасторлары ұйымдық биліктің ең жоғары тұлғасы болуы жиі кездеседі. Сара Познер мен Джо Конасон сияқты сыншылар өркендеушілік мұғалімдер авторитарлық ұйымдарды дамытады деп санайды. Олардың пікірінше, басшылар өздерінің құдайдан келген билігін пайдаланып, жақтастарының өмірін бақылауға тырысады. Дженкинс өркендеу теологиясы пасторлардың жоғары жалақысын ақтау үшін қолданылатын құрал ретінде пайдаланылады деп мәлімдейді.

Prosperity churches place a strong emphasis on the importance of giving. Some services include a teaching time focused on giving and prosperity, including Biblical references to tithing; and then a sermon on another topic which follows the offering. Prosperity church leaders often claim that a specific blessing can be exchanged for the money being donated to their ministry; some have been reported to instruct worshippers to hold their donations above their heads during the prayer. Congregants in prosperity churches are encouraged to speak positive statements about aspects of their lives that they wish to see improved. These statements, known as "positive confessions" (distinct from confessions of sin), are said to miraculously change aspects of people's lives if spoken with faith. Prosperity churches also encourage people to "live without limits" and to cultivate optimism about their lives. T. D. Jakes, pastor of The Potter's House non denominational mega church, has argued in favor of prosperity, rejecting what he sees as the demonization of success. He views poverty as a barrier to living a Christian life, suggesting that it is easier to make a positive impact on society when one is affluent. While some prosperity churches have a reputation for manipulating and alienating the poor, many are involved in social programs. Underlying these programs is a theology of empowerment and human flourishing with the goal of releasing people from a "welfare" or "victim" mentality. Many prosperity churches hold seminars on financial responsibility. Kate Bowler, an academic who studies prosperity theology, has criticized such seminars, arguing that though they contain some sound advice, the seminars often emphasize the purchase of expensive possessions. Hanna Rosin of The Atlantic argues that prosperity theology contributed to the housing bubble that caused the late 2000s financial crisis. She maintains that prosperity churches heavily emphasized home ownership based on reliance on divine financial intervention that led to unwise choices based on actual financial ability. Most churches in the prosperity movement are non denominational and independent, though some groups have formed networks. Prosperity churches typically reject presbyterian polity (or governance) and the idea that a pastor should be accountable to elders; it is common for pastors of prosperity churches to be the highest organizational authority figure. Critics, including Sarah Posner and Joe Conason, maintain that prosperity teachers cultivate authoritarian organizations. They argue that leaders attempt to control the lives of adherents by claiming divinely bestowed authority. Jenkins contends that prosperity theology is used as a tool to justify the high salaries of pastors.

Әлеуметтік-экономикалық талдау

АҚШ-та бұл қозғалысқа орта таптан көптеген жақтастар тартылды және ол қала маңындағы елді мекендерде және қалаларда ең көп танымал. "Exporting the American Gospel: Global Christian Fundamentalism" еңбегінде Стив Брауэр, Пол Гиффорд және Сьюзан Роуз бұл қозғалыстың 1970 жылдардан бастап АҚШ-тағы әлеуметтік либерализмге деген жалпы наразылықтың нәтижесі деп болжайды. Розин өркендеу теологиясының кеңірек үрдістердің, әсіресе 1950 және 1990 жылдардағы американдық экономикалық оптимизмнің әсерінен пайда болғанын айтады. Вирджиния университетінің профессоры Тони Лин бұл ілімді 19 ғасырдағы АҚШ-тың Батысқа құқы бар деген сенімімен – тағдырға бағынумен салыстырады. Марвин Харрис бұл ілімнің материалдық дүниеге назар аударуын американ дінінің секуляризациялануының көрінісі деп санайды. Ол бұл американ арманына қол жеткізу үшін табиғи емес күштерді пайдалану әрекеті деп түсіндіреді. Өркендеу теологиясы кедей американдықтар арасында, әсіресе жеке және әлеуметтік жақсартуға ұмтылатындардың арасында танымал болды. Ол қара және испаноязықты шіркеулерде айтарлықтай өсімді көрсетті және көшпендер арасында ерекше танымал. Қозғалыстың жақтастары оның этникалық әртүрлілігін атап, оның түрлі көзқарастарды қамтитынын мәлімдейді. Кембридж университетінің Джоэл Роббинс антропологтардың көпшілігі осы теологияның кедейлерге, әсіресе Global South аймағында, қауіпсіздік сезімін сыйлап, капитализмді түсіндіруге көмектесетініне сенеді. Саймон Коулман доктринаның риторикасы мен оның қауым мүшелеріне сыйлық беру сезімін сыйлағанына негізделген теорияны жасады. Швециядағы Өмір Сөзі шіркеуін зерттегенде, мүшелердің Құдайға сыйлық беріп, содан кейін сыйлық күтетін күрделі сый алмасу жүйесінің бөлігі екенін сезінгенін айтты (Құдайдан тікелей немесе басқа шіркеу мүшесі арқылы). Австралиядағы ең ірі қауым – Хилсонг шіркеуі жеке жетістіктерге баса назар аударатын өркендеу теологиясын үйретеді. Марион Мэддокс бұл хабарламаның Австралиядағы табысқа ұмтылатын көптеген адамдарды тартқанын айтады. 2018 жылдың тамызында Австралияның 30-шы премьер-министрі болған Скотт Моррисон өркендеу теологиясына сенеді және Хоризонт шіркеуінің мүшесі. 1998 жылы "Christianity Today" журналына берген сұхбатында Азия теологиялық білім беру мектебінің профессоры Бонг Рин Ро Оңтүстік Кореядағы өркендеу теологиясының танымалдылығының өсуін "шамандық әсердің" күштілігімен байланыстырды. Бонг емдеу үшін шаманға ақы төлеу дәстүрі мен өркендеу теологиясының сыйлық беру және баталар туралы шарты арасындағы параллельдерді көрсетті. Оның сөзіне қарағанда, Азияның экономикалық қиындықтары Оңтүстік Кореядағы осы ілімнің өсуіне ықпал етті, бірақ ол кедейлер мен мұқтаждарды ескермейді. Сұхбат барысында ол бұл мәселенің кері қайта бастағанын байқағанын айтты, сонымен қатар жаңа сенімге және басқа да амалдарға шақырды. Сеулдегі Йоидо толық Ізгі хабар шіркеуінің пасторы Чо Ёнги христиан дінін шамандыққа айналдырғаны үшін сынға ұшырады. Бұл сын оның емдеу және жын-перілерді қуу әрекеттеріне, сондай-ақ материалдық игіліктер туралы уәделеріне бағытталды. Малайзиялық христиан жазушысы Хва Юнг Чоның емдеу және жын-перілерді қуу әрекеттерін қорғап, ол шаманизмнің әлі де кең таралған мәдениетте Ізгі хабарды сәтті түсіндіргенін айтты. Алайда Хва Чоның жердегі игіліктер туралы ілімін Құдайдың күнделікті қамқорлығына сенімсіздік танытуы және оның материалдық байлыққа тым көп назар аударуы үшін сынады.

In the United States, the movement has drawn many followers from the middle class and is most popular in commuter towns and urban areas. In Exporting the American Gospel: Global Christian Fundamentalism Steve Brouwer, Paul Gifford, and Susan Rose speculate that the movement was fueled by a prevailing disdain for social liberalism in the United States that began in the 1970s. Rosin argues that prosperity theology emerged because of broader trends, particularly American economic optimism in the 1950s and 1990s. Tony Lin of the University of Virginia has also compared the teaching to manifest destiny, the 19th century belief that the United States was entitled to the West. Marvin Harris argues that the doctrine's focus on the material world is a symptom of the secularization of American religion. He sees it as an attempt to fulfill the American Dream by using supernatural power. Prosperity theology has become popular among poor Americans, particularly those who seek personal and social advancement. It has seen significant growth in black and Hispanic churches and is particularly popular among immigrants. Apologists for the movement note its ethnic diversity and argue that it encompasses a variety of views. Joel Robbins of Cambridge University notes that most anthropologists attribute the theology's appeal to the poor—especially in the Global South—to the fact that it promises security and helps explain capitalism. Simon Coleman developed a theory based on the doctrine's rhetoric and the feeling of belonging it gave parishioners. In a study of the Swedish Word of Life Church, he noted that members felt part of a complex gift exchange system, giving to God and then awaiting a gift in return (either from God directly or through another church member). Hillsong Church, the largest congregation in Australia, teaches a form of prosperity theology that emphasizes personal success. Marion Maddox has argued that this message has drawn a significant number of upwardly mobile Australians. Scott Morrison, who became the 30th Prime Minister of Australia in August 2018, is a member of Horizon Church, a Pentecostal church that believes in prosperity theology. In a 1998 interview in Christianity Today, Bong Rin Ro of the Asia Graduate School of Theology suggested that the growth in popularity of prosperity theology in South Korea reflects a strong "shamanistic influence". Bong pointed to parallels between the tradition of paying shamans for healing and the prosperity theology's contractual doctrine about giving and blessings. Asia's economic problems, he argued, encouraged the growth of the doctrine in South Korea, though he claims it ignores the poor and needy. During the interview, he stated that he saw the problem beginning to be reversed, citing calls for renewed faith and other practices. Cho Yong gi, pastor of Yoido Full Gospel Church in Seoul, has been criticized for shamanising Christianity. This criticism has focused on his healing and exorcism ministries and his promise of material blessings. Malaysian Christian writer Hwa Yung has defended Cho's healing and exorcism ministries, arguing that he successfully contextualized the Gospel in a culture where shamanism was still prevalent. However, Hwa criticizes Cho's teaching of earthly blessings for not reflecting a trust in God's daily provision and for their heavy focus on earthly wealth.

Басқа қозғалыстармен салыстыру

Бостон университетінің тарихшысы Картер Линдберг қазіргі өркендеу теологиясы мен ортағасырлық тәуекел саудасы арасындағы параллельдерді анықтады. Кальвинизммен де салыстырулар жасалды, бірақ Джон Т. МакНилл кальвинизмнің өркендеу идеясын таңдаулылардың белгісі ретінде алға тартқаны туралы кең таралған, жартылай Веберлік идеяны жоққа шығарады. Коулманның сөзіне сәйкес, 20-ғасырдың басына дейінгі АҚШ-тағы бірнеше христиандық қозғалыстар қасиетті өмір салтының өркендеуге жол ашатынын және Құдайдың қажырлы еңбекті батамен сыйлайтынын үйреткен. Коулман қазіргі заманғы өркендеу теологиясының Жаңа Ой қозғалысынан көп нәрсе алғанын болжайды, бірақ бұл байланыстың кейде түсініксіз екенін мойындайды. Дженкинс сыншылардың өркендеу теологиясы мен жүк культі құбылысы арасындағы ұқсастықтарды атап өткенін айтады. Ол Африканың аграрлық қоғамдарында өркендеу теологиясының танымалдығын атап өткен кезде, оның дәстүрлі африкалық діни рәсімдерге ұқсас болуы мүмкін екенін айтады. Оңтүстік методистік университетінің Дж. Мэтью Уилсон бұл қозғалысты қара теологиямен салыстырады, себебі оның басымдығы қанаушылыққа ұшыраған топтарды көтеруге бағытталған, бірақ ол корпоративтік саяси өзгерістерге қарағанда жеке жетістікке назар аударумен ерекшеленеді. Көптеген бақылаушылар соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің (LDS шіркеуі) кейбір ілімдері мен сенімдерінің өркендеу теологиясын еске түсіретінін болжайды. Бұл Малахия 3:10-ды LDS мүшелерінің арасында, сондай-ақ протестанттық өркендеу теологиясында кездесетін, Құдайға бағынудың нәтижесінде материалдық байлық туындайтынын үйрететін "өркендеу циклі" сияқты түсіндіруді қамтиды. 2011 жылы Harper's Magazine журналының редакциялық мақаласында осы ұқсастықтар Республикалық партияның экономикалық саясатының артында тұрғаны айтылды және "Протестанттық конфессиялардың көпшілігімен салыстырғанда, мормондық кәсіпкерлік дәстүріне ие және байлықты іздеуге қатысты екіталайлық аз" делінді. Бірақ, "байлық туралы жақсы хабарды" жақтаушылардың ешқайсысы да мормон емес екені де нақты айтылды. Дэвид Джонс пен Рассел Вудбридж "Денсаулық, байлық және бақыт" кітабында бұл ілімді нашар теология деп сипаттайды. Олар ізгілікке қол жеткізуге болмайтынын және Киелі кітапта оңай өмір туралы уәде берілмегенін айтады. Олар бұл Исаның ізгі хабарына қайшы келеді деп санайды және ізгі хабардың орталық хабары Исаның өмірі, өлімі және қайта тірілуі болуы керек деп ұсынады. Джонс пен Вудбридж Исаның маңыздылығын бағалайды және өркендеу хабарына адамның қажеттіліктеріне назар аударғаны үшін сын айтады. Басқа мақалада Джонс Ыбырайымдық келісімнің, Құдайдың Ыбырайымның ұрпақтарын батамен сыйлау туралы уәдесінің өркендеу теологиясының түсіндірілімін сынға алады, бұл бата рухани және барлық христиандарға қолданылуы керек деп дәлелдейді. Сондай-ақ, ол бұл ілімді жақтаушылардың күнәнің құнын толықтай өтеген құрбандық туралы дұрыс түсінбегенін, себебі Исаның өлімі кедейлікті де, күнәні де жойды деген ілімді сынға алады. Ол бұл ілім Исаның өмірін дұрыс түсінбегендіктен пайда болды деп есептейді және Джон Аванзинидің Иса бай болғаны туралы ілімін қате деп айыптайды, Пауылдың христиандарды материалдық байлықтарынан бас тартуға үйреткенін атап өтеді. Ол садақа беруді "мақтауға лайық" деп мойындаса да, өркендеу теологиясының ниеттеріне күмән келтіреді және христиандар жомарттықпен бергенде, Құдай оларға одан да көп сыйлайды деп үйрететін "Көтемдеу заңы" туралы сын пікірін білдіреді. Керісінше, Джонс Исаның "ешнәрсе күтпей беріңдер" деген сөзін келтіреді. Джонс пен Вудбридж Исаның ізбасарларына рухани сыйлықтарға назар аударуды тапсырғанын атап өтеді. Джонс ілімнің сенімге деген көзқарасын сынға алады: ол оны материалдық пайда үшін рухани күш ретінде қолданбау керек, бірақ оны Құдайды өзімшілсіз қабылдау ретінде қарастыру керек. 1980 жылы АҚШ-тағы Құдайдың Ассамблеясының Бас Кеңесі оң мойындау ілімін сынға алды, Киелі кітаптағы теріс мойындаулардың мысалдарын (библиялық тұлғалар қорқыныш пен күмәнді білдіреді) оң нәтижелерге ие болды және осы мысалдарды өркендеу теологиясы үйреткен оң мойындауларға назар аударды. Кеңес пікірінше, "ияға беру" деп аударылған грек сөзі сөзбе-сөз "бірдей сөйлеу" деп аударылады және оң және теріс мойындауларға қатысты. Сондай-ақ, бұл сөзде Құдайдың еркін мойындамайтынына қатысты сын айтылады: Құдайдың еркі адамның еркіне, оның ішінде байлыққа деген құмарлығына басым болуы керек, және христиандар "Құдайдың құдіретін мойындауы керек". Бұл мәлімдемеде өркендеу теологиясының дұғаның маңыздылығын елемегені де сынға алынды, дұға барлық тілектер үшін қолданылуы керек, жай ғана оң мойындау үшін емес. Кеңес христиандардың осы өмірде қиындықтарға тап болатынын атап өтті. Олар оқырмандарға оң мойындауға қатысты нақты сынақтардан өтуге шақырады, бұл ілімнің әлдеқашан бай қоғамдарда өмір сүретін адамдарға ұнайтынын, бірақ басқа қоғамдардағы көптеген христиандар кедейлікте немесе түрмеде отырғанын айтады. Соңында, бұл құжат өркендеу теологиясының жақтаушылары жасаған "сөйлеу" мағынасындағы екі грек сөзінің арасындағы айырмашылықты сынға алады, бұл айырмашылық жалған және грек мәтінінде олар бір-бірімен алмастырылатынын айтады. Кеңес өркендеу теологиясын өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мәтіндерді контекстен шығарып алуда айыптады, нәтижесінде оң мойындау ілімі Киелі кітаптың толық хабарына қайшы келеді. Нигериялық баптист конвенциясының президенті өркендеу теологиясын зиянды ілім деп сынады, ол Киелі кітаптың орталық хабарынан, атап айтқанда Иса Мәсіхтің құрбанынан алыстайды. 2015 жылдың сәуір айында LDS апостолы Даллин Х. Окс "өркендеу теологиясына" сенетін адамдардың байлықпен алданып бара жатқанын мәлімдеді. Ол "байлықтың немесе жоғары табыстың қанағаттылық белгісі емес, ал олардың болмауы – Құдайдың қанағатсыздығының дәлелі емес" деп жалғастырды. Ол Исаның Марк 10:17–24-тегі жас бай адамға, Жақсы самаритянға және Иуда Искариоттың сатқандығына қатысты көзқарасын да келтірді. Окс бұл уағыздан "барлық жамандықтың тамыры – ақша емес, ақшаға құмарлық" деген тұжырыммен аяқтады. Сол жылы белгілі пастор және өркендеу хабарының жақтаушысы Крефло Доллар бұрынғы жеке ұшақты 65 миллион долларлық Gulfstream G650-ға алмастыру үшін қаражат жинау кампаниясын бастады. 2015 жылдың 16 тамызында HBO телеарнасының Last Week Tonight апталық бағдарламасында Джон Оливер өркендеу теологиясын сатиралық түрде көрсетіп, өзінің "Мәңгілік босатылу анамыз" деп аталатын салықтан босатылған шіркеуін құрғанын жариялады. Ұзақ сегментте Оливер қаржылық қиындықтарға тап болған немесе жеке дағдарыстарға ұшыраған адамдардан қайта-қайта сыйлық сұрайтын теледидардағы уағыздаушылардың қатыгездігін сипаттады және АҚШ салық заңнамасы бойынша шіркеулерге салықтан босатылу статусын алудың өте төмен талаптарын сынады. Оливер жиналған ақшаны Doctors Without Borders ұйымына беруге уәде берді. Антонио Спадаро мен Марсело Фигероа, иезуит журналы La Civiltà Cattolica-да АҚШ-тағы өркендеу хабарының пайда болуын зерттеп, оны Ескі әлемде қол жеткізуге болмайтын табыс пен өркендеу мүмкіндіктерін ұсынған американдық арманның қысқартылған нұсқасы деп сипаттады. Авторлар өркендеу хабарын Макс Вебердің протестанттық этикасынан ажыратып көрсетті, протестанттық этика өркендеуді діни шабыттанған тыйыммен байланыстырса, өркендеу хабары өркендеуді жеке сенімнің тікелей нәтижесі деп қарастырады. Олар өркендеу хабарының көптеген аспектілерін сынады, әсіресе кедейлерге деген қайырымдылықтың жоқтығына назар аударды, себебі олардың кедейлігі ережелерді сақтамағанын және Құдайдың сүйісіншілігін жоғалтқанын көрсетеді. 2019 жылы шыққан Amer... атты құжаттық фильмде...

Historian Carter Lindberg of Boston University has drawn parallels between contemporary prosperity theology and the medieval indulgence trade. Comparisons have also been made to Calvinism, but John T. McNeill disputes the widespread semi Weberian idea that Calvinism promoted the idea of prosperity as a marker of the elect. Coleman notes that several pre–20th century Christian movements in the United States taught that a holy lifestyle was a path to prosperity and that God ordained hard work would bring blessing. Coleman has speculated that modern day prosperity theology borrows heavily from the New Thought movement, though he admits that the connection is sometimes unclear. Jenkins notes that critics draw a parallel between prosperity theology and the cargo cult phenomenon. While citing the popularity of prosperity theology in agrarian African communities, he argues that it can also bear similarities to traditional African religious rituals. J. Matthew Wilson of Southern Methodist University compares the movement to Black theology owing to its focus on uplifting oppressed groups, though he notes that it differs in its concentration on individual success rather than corporate political change. Observers have proposed that some doctrines and beliefs found in the Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church) are reminiscent of prosperity theology. This includes a similar interpretation of Malachi 3:10 found among LDS members as among Protestant prosperity theology and LDS lesson manuals teaching a "prosperity cycle" that shows material wealth follows from obedience to God. A Harper's Magazine editorial from 2011 alleged that these similarities were behind the Republican Party's economic policies, and further claimed that " In comparison to most other Protestant denominations, Mormonism has an established tradition of entrepreneurship and less ambivalence about the pursuit of wealth." However, it also explicitly noted that "None of the prosperity gospel’s proponents are themselves Mormon." In their book Health, Wealth and Happiness, theologians David Jones and Russell Woodbridge characterize the doctrine as poor theology. They suggest that righteousness cannot be earned and that the Bible does not promise an easy life. They argue that it is inconsistent with the gospel of Jesus and propose that the central message of the gospel should be Jesus' life, death, and resurrection. Jones and Woodbridge see Jesus' importance as vital, criticizing the prosperity gospel for marginalizing him in favor of a focus on human need. In another article, Jones criticizes the prosperity theology interpretation of the Abrahamic covenant, God's promise to bless Abraham's descendants, arguing that this blessing is spiritual and should already apply to all Christians. He also argues that the proponents of the doctrine misconstrue the atonement, criticizing their teaching that Jesus' death took away poverty as well as sin. He believes that this teaching is drawn from a misunderstanding of Jesus' life and criticizes John Avanzini's teaching that Jesus was wealthy as a misrepresentation, noting that Paul often taught Christians to give up their material possessions. Although he accepts giving as "praiseworthy", he questions the motives of prosperity theology and criticizes the "Law of Compensation", which teaches that when Christians give generously, God will give back more in return. Rather, Jones cites Jesus' teaching to "give, hoping for nothing in return". Jones and Woodbridge also note that Jesus instructed followers to focus on spiritual rewards, citing his command in Matthew 6:19–20 "Lay not up for yourselves treasures upon earth But lay up for yourselves treasures in heaven" (KJV). Jones criticizes the doctrine's view of faith: he does not believe that it should be used as a spiritual force for material gain but seen as selfless acceptance of God. The General Council of the Assemblies of God USA criticized the doctrine of positive confession in 1980, noting examples of negative confessions in the Bible (where Biblical figures express fears and doubts) that had positive results and contrasting these examples with the focus on positive confessions taught by prosperity theology. The Council argues that the biblical Greek word often translated as "confess" literally translates as "to speak the same thing", and refers to both positive and negative confessions. The statement also criticizes the doctrine for failing to recognize the will of God: God's will should have precedence over the will of man, including their desires for wealth, and Christians should "recognize the sovereignty of God". The statement further criticizes prosperity theology for overlooking the importance of prayer, arguing that prayer should be used for all requests, not simply positive confession. The Council noted that Christians should expect suffering in this life. They urge readers to apply practical tests to positive confession, arguing that the doctrine appeals to those who are already in affluent societies but that many Christians in other societies are impoverished or imprisoned. Finally, the paper criticizes the distinction made by advocates of prosperity theology in the two Greek words that mean "speaking", arguing that the distinction is false and that they are used interchangeably in the Greek text. The Council accused prosperity theology of taking passages out of context to fulfill its own needs, with the result that doctrine of positive confession is contradictory to the holistic message of the Bible. The president of the Nigerian Baptist Convention criticized prosperity theology as a damaging teaching which departs from the central message of the Bible, namely the cross of Jesus. In April 2015, LDS apostle Dallin H. Oaks stated that people who believe in "the theology of prosperity" are deceived by riches. He continued by saying that the "possession of wealth or significant income is not a mark of heavenly favor, and their absence is not evidence of heavenly disfavor". He also cited how Jesus differentiated the attitudes towards money held by the young rich man in Mark 10:17–24, the good Samaritan, and Judas Iscariot in his betrayal. Oaks concluded this portion of his sermon by highlighting that the "root of all evil is not money but the love of money". That same year, well known pastor and prosperity gospel advocate Creflo Dollar launched a fundraising campaign to replace a previous private jet with a $65 million Gulfstream G650. On the August 16, 2015 episode of his HBO weekly series Last Week Tonight, John Oliver satirized prosperity theology by announcing that he had established his own tax exempt church, called Our Lady of Perpetual Exemption. In a lengthy segment, Oliver focused on what he characterized as the predatory conduct of televangelists who appeal for repeated gifts from people in financial distress or personal crises, and he criticized the very loose requirements for entities to obtain tax exempt status as churches under U. S. tax law. Oliver said that he would ultimately donate any money collected by the church to Doctors Without Borders. Antonio Spadaro and Marcelo Figueroa, in the Jesuit journal La Civiltà Cattolica, examined the origins of the prosperity gospel in the United States and described it as a reductive version of the American Dream which had offered opportunities of success and prosperity unreachable in the Old World. The authors distinguished the prosperity gospel from Max Weber's Protestant ethic, noting that the Protestant ethic related prosperity to religiously inspired austerity while the prosperity gospel saw prosperity as the simple result of personal faith. They criticized many aspects of the prosperity gospel, noting particularly the tendency of believers to lack compassion for the poor, since their poverty was seen as a sign that they had not followed the rules and therefore are not loved by God. A 2019 documentary entitled American Gospel: Christ Alone presents a number of critical analyses of the prosperity gospel while following the stories of individuals whose lives had intersected with prosperity teachings, including Costi Hinn, nephew of Benny Hinn. The reality television series Preachers of L. A. follows the lives of pastors who adhere to prosperity theology. In a review, Cathleen Falsani described it as imitating other reality series with "McMansions, bling, hair extensions, luxury cars, pontificating, preening and epic delusions of grandeur".