Жасыл ортаның және ормандардың адамға тигізетін пайдалары

Кіріспе

Денді табиғаттың, орманның және экологиялық жүйелердің ұсынайтын пайдалары

Экожүйелік қызметтер – адамдардың денді экожүйелерден алатын түрлі пайдалар. Бұл экожүйелер жақсы жұмыс істеген кезде тағаммен қамтамасыз ету, егістерді табиғи тозаңдату, таза ауа мен су, қалдықтардың ыдырауы немесе су тасқынын бақылау сияқты мүмкіндіктер ұсынады. Экожүйелік қызметтер төрт негізгі категорияға бөлінеді. Оларға тағам және су өндіру сияқты қамтамасыз ету қызметтері жатады. Климатты және ауруларды реттеу сияқты реттеу қызметтері. Қоректік циклдар мен оттегі өндірісі сияқты қолдау қызметтері. Сонымен қатар рухани және демалыс сияқты мәдени қызметтер де бар. Экожүйелік қызметтерді бағалау оларға экономикалық құн беруді қамтиды. Мысалы, суаймалы және жағалау экожүйелері – төрт категориядағы экожүйелік қызметтерді бірнеше жолмен атқаратын теңіз экожүйелері. Біріншіден, олардың қамтамасыз ету қызметтеріне теңіз және генетикалық ресурстар кіреді. Екіншіден, олардың қолдау қызметтеріне қоректік цикл және бастапқы өндіріс жатады. Үшіншіден, олардың реттеу қызметтеріне климатты реттеу және су тасқынын бақылау кіреді. Төртіншіден, олардың мәдени қызметтеріне демалыс және туризм кіреді. 2000 жылдардың басындағы Мыңжылдық экожүйелік бағалау (МЭ) осы ұғымды кеңінен таныстырды.

Анықтама

Экожүйелік қызметтер немесе экожүйелік пайдалар – экожүйелердің адамдарға ұсынатын тауарлар мен қызметтер. 2006 жылғы Мыңжылдық экожүйелік бағалауға (МЖБ) сәйкес, экожүйелік қызметтер – «адамдардың экожүйелерден алатын пайдасы». МЖБ экожүйелік қызметтердің төрт санатын да бөліп көрсетті: қамтамасыз ету, реттеу, қолдау және мәдени. Экожүйелік қызметтерді есептеу кезінде қайта есептеуді болдырмау үшін, мысалы, Экожүйелер мен биологиялық әртүрліліктің экономикасы (ЭБӘ) МЖБ-дегі «Қолдау қызметтерін» «Орта тұру қызметтері» және «экожүйелік функциялар» деп алмастырды, олар «экожүйе құрылымы мен процестері арасындағы өзара әрекеттесудің бір бөлігі ретінде анықталады, бұл экожүйенің тауарлар мен қызметтерді ұсыну қабілетін қамтамасыз етеді». Гретчен Дейлидің бастапқы анықтамасы экожүйелік тауарлар мен экожүйелік қызметтерді ажыратса, Роберт Костанца және оның әріптестерінің кейінгі жұмысы, сондай-ақ Мыңжылдық экожүйелік бағалау осылардың барлығын экожүйелік қызметтер ретінде біріктірді. 2005 жылғы Мыңжылдық экожүйелік бағалау есебі экожүйелік қызметтерді адамдардың экожүйелерден алатын пайдасы деп анықтады және төрт санатқа бөліп көрсетті, онда «қолдау қызметтері» қалған үш санаттың қызметтерінің негізі ретінде қарастырылады.

Орман өнімдері

Ормандар түрлі-түрлі ағаш өнімдерін шығарады, оның ішінде дөңгелек ағаш, кесілген ағаш, панельдер және инженерлік ағаш, мысалы, қабаттастырылған ағаш, сондай-ақ целлюлоза және қағаз. Ағаш өндіруден басқа, орман шаруашылығы қызметі аз өңделген өнімдерді де тудыруы мүмкін, мысалы, отындық ағаш, көмір, ағаш ұны және өңделмеген күйде қолданылатын дөңгелек ағаш. 2018 жылы барлық негізгі ағаш өнімдерінің әлемдік өндірісі мен саудасы ең жоғары деңгейге жетті. Дөңгелек ағаш, кесілген ағаш, ағаш негізді панельдер, ағаш целлюлозасы, ағаш көмірі және гранулалардың өндірісі, импорты және экспорты 1947 жылдан бері, ФАО әлемдік орман өнімдерінің статистикасын жариялай бастағаннан бергі ең жоғары көрсеткіштерге жетті. Ормандар ағаш емес орман өнімдерін де қамтамасыз етеді, оның ішінде мал азығы, хош иісті және емдік өсімдіктер, жабайы тағамдар. Әлем бойынша шамамен 1 миллиард адам жабайы тағамдарға, мысалы, жабайы ет, жеуге жарамды жәндіктер, жеуге жарамды өсімдік өнімдері, саңырауқұлақтар және балыққа белгілі бір дәрежеде тәуелді, олар көбінесе маңызды микроэлементтердің жоғары деңгейін қамтиды. Адамдар теңізден алынған көптеген өнімдерді пайдаланады, олардың бірі – тамақтануға, екіншісі – басқа салаларда қолдануға: "Жер шарындағы халықтың алтыдан бірін құрайтын бір миллиардтан астам адам балықты негізгі жануар ақуызының көзі ретінде пайдаланады. 2000 жылы теңіз және жағалау балық шаруашылығы әлемдік азық-түлік өндірісінің 12 пайызын құрады".

Суды тазарту

Суды тазарту экожүйелік қызметінің мысалы: Нью-Йорк қаласында ауыз су сапасы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) талаптарына жетпей қалғанда, билік бұрын қалаға су тазарту экожүйелік қызметін қамтамасыз еткен ластанған Catskill су алабын қалпына келтіруді жөн көрді. Су алабына ағызылатын канализация және пестицидтер азайған соң, топырақтан химиялық заттарды сіңіру және сүзу сияқты табиғи абиотикалық процестермен қатар, тамыр жүйелері мен топырақ микроорганизмдері арқылы биотикалық қайта өңдеу нәтижесінде су сапасы үкіметтік стандарттарға сай деңгейге жетті. Бұл табиғи капиталға жасалған инвестицияның құны 1–1,5 миллиард долларға бағаланды, бұл су сүзгі станциясын салудың шамамен 6–8 миллиард долларымен және жылдық 300 миллион долларлық операциялық шығындарымен қатысты едәуір айырмашылықты құрады.

Аңтану

АҚШ-тың азық-түлік өндірісінің 15–30% аралармен тозаңданады; көптеген ірі шаруалар осы қызметті қамтамасыз ету үшін жергілікті емес бал араларын импорттайды. 2005 жылғы зерттеуде Калифорнияның ауыл шаруашылығы аймағында жабайы аралардың өздері жартылай немесе толық тозаңдану қызметін атқара алатыны, ал мінез-құлқы арқылы бал араларының қызметін күшейте алатыны анықталды. Дегенмен, ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы түрлердің жоғалуы арқылы тозаңдану қызметін тездетіп төмендетеді. Қалған түрлер бұл шығынды толықтыра алмайды. Бұл зерттеудің нәтижелері сондай-ақ, шабынды және еменді ормандардың 1–2 км радиустағы жабайы араларға қолжетімді бөлігі тозаңдану қызметтерін тұрақтандырып, жақсарта алатынын көрсетті. Мұндай экожүйелік элементтердің болуы шаруалар үшін сақтандыру сияқты болып табылады.

Буферлік аймақтар

Жағалау және суағаздар экожүйелері су тасқыны, циклон, толқын және дауыл сияқты табиғи қауіптер мен қоршаған ортаның өзгерістеріне қарсы буферлік аймақтар болып табылады. Олардың міндеті – соққының бір бөлігін сіңіріп алып, осылайша құрлыққа тиетін әсерін азайту. Батқылық жерлер (тұзды батпақтар, тұзды тоғайлар және т.б.) және оларды тіркейтін өсімдіктер – ағаштар, тамырлы тораптар сияқты – судың көп мөлшерін (жер бетіндегі су, қар еріген кездегі су, жаңбыр, жер асты сулары) сақтап, кейін баяу босатып, су тасқынының болу ықтималдығын төмендетеді. Мангр тоғайлары жағалауды толқындардың немесе ағыстардың эрозиясынан қорғайды. Бұл процесс 1999 жылы Үндістанға келген циклоннан кейін зерттелді. Мангр тоғайларымен қоршалған ауылдар, мангр тоғайларымен қорғалмаған ауылдарға қарағанда аз зардап шекті.

Қосымша қызметтер

Қолдаушы қызметтер – басқа экожүйе қызметтерінің болуын қамтамасыз ететін қызметтер. Олардың адамдарға әсері ұзақ мерзімді болады. Кейбір қызметтерді қолдаушы, сондай-ақ реттеуші, мәдени және қамтамасыз ету қызметтері ретінде қарастыруға болады. Қолдаушы қызметтерге мысал ретінде, заттардың айналымы, біріншілік өндіріс, топырақ түзілуі және орта тұру жағдайларын жасау кіреді. Осы қызметтер экожүйелердің тағамдық өнімдермен қамтамасыз ету, су тасқындарын бақылау және суды тазалау сияқты қызметтерді үздіксіз жеткізуіне мүмкіндік береді.

Қоректік заттардың айналымдық айналымы

Қоректік цикл – биотикалық және абиотикалық процестер арқылы экожүйедегі қоректік заттардың қозғалысы. Мұхит – көміртегі, азот және фосфор сияқты қоректік заттардың зор қоймасы. Бұл қоректік заттар теңіз тағамдық тізбегінің негізгі организмдерімен сіңіріліп, осылайша бір организмнен екіншісіне және бір экожүйеден екіншісіне ауысады. Қоректік заттар организмдердің өмірлік циклында, олар өлгенде және ыдырағанда қайта өңделеді, соның нәтижесінде қоректік заттар жақын жердегі ортаға таралады. "Қоректік циклдің үздіксіздігі ақырында басқа барлық экожүйелік қызметтерге әсер етеді, себебі барлық тірі нәрсе тірі қалу үшін қоректік заттардың тұрақты түсуін қажет етеді". Орташа есеп бойынша, адам күніне шамамен 550 литр оттегі тұтынады, ал өсімдіктер 10 граммға дейін өскенде 1,5 литр оттегі бөліп шығарады.

Демалыс және туризм

Теңіз спорты жағалауда тұратын халық арасында кең таралған: серфинг, сноркелинг, киттерді қадағалау, каякинг, ойын-сауықпен балық аулау. Көптеген туристер де теңіз, өзендер немесе көлдерге жақын курорттарға осы қызметтерді басынан өткеру және су жағасында демалу үшін саяхаттайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаты 14, әсіресе кішкентай аралдық дамушы мемлекеттерде экологиялық жүйелердің қызметтерін тұрақты туризм үшін пайдалануды күшейтуге бағытталған міндеттерді де қамтиды.

Эстуарлық және жағалаулық экожүйелік қызметтер

Эстуарлық және теңіз жағалау экожүйелері – теңіз экожүйелері болып табылады. Бұл экожүйелер экожүйелік қызметтердің төрт санатын әртүрлі жолдармен атқарады: қамтамасыз ету қызметтеріне орман өнімдері, теңіз өнімдері, тұщы су, шикізат, биохимиялық және генетикалық ресурстар кіреді. Регуляциялық қызметтерге климатты реттеу, сондай-ақ қалдықтарды өңдеу, ауруларды реттеу және буферлік аймақтар жатады. Жағалау экожүйелерінің қолдау қызметтеріне – зат айналымы, биологиялық ортада тіршілік ету орындары және бастапқы өндіріс кіреді. Жағалау экожүйелерінің мәдени қызметтеріне – эстетикалық құндылық, рекреация және туризм, ғылым және білім беру жатады. Жағалаулар мен оларға жақын жатқан құрлық және теңіз аумақтары – жергілікті экожүйенің маңызды бөлігі болып табылады. Эстуарийлердегі тұщы және тұзды судың қосылуы теңіз жануарларына көптеген қоректік заттарды қамтамасыз етеді. Тұзды батпақтар, мангр тоғайлары және жағажайлар да азық тізбегі үшін өте маңызды өсімдіктердің, жануарлардың және жәндіктердің алуан түрлілігін қолдайды. Биологиялық әртүрліліктің жоғары деңгейі жоғары биологиялық белсенділікті тудырады, бұл мыңдаған жылдар бойы адамдардың қызметін қызықтырды. Жағалаулар организмдердің тіршілік етуіне қажетті материалдарды да жасайды, оның ішінде эстуарийлер, ылғалды жерлер, теңіз шөптері, коралл рифтері және мангр тоғайлары кіреді. Жағалаулар көшпенді құстарға, теңіз тасбақаларына, теңіз сүтқоректілеріне және коралл рифтеріне орталық береді.

Экономика

Экожүйелік қызметтердің экологиялық және экономикалық құндылықтарына қатысты сұрақтар туындайды. Кейбір адамдар қоршаған орта туралы және адамзаттың табиғатпен тығыз байланысы туралы хабардар болмауы мүмкін, бұл қате түсініктерге әкелуі ықтимал. Қазіргі заманда экологиялық сана сезімі күшейіп келеді, алайда экожүйе капиталы мен оның қызметтері әлі де толыққанды түсінілмейді, қауіп-қатерлер сақталып тұр және біз «жалпыға ортақ мүліктердің трагедиясы» деп аталатын жағдайға тап болып отырмыз. Шешім қабылдаушыларды ағымдағы және болашақ шығындар мен пайдалар туралы хабардар ету мақсатындағы көптеген күш-жігерлер ғылыми білімді экономикалық салада ұйымдастыруға және аударуға бағытталған, бұл біздің таңдауларымыздың адамның әл-ауқатына тигізетін әсерін салыстыруға болатын өлшемдермен бағалауға мүмкіндік береді. Бұл процестің ерекше қиындығы – бір кеңістік-уақыт шкаласында алынған экологиялық ақпаратты басқа шкалада қолдану міндетті емес; экожүйелік қызметтерге қатысты экологиялық процестердің динамикасын түсіну экономикалық шешімдерді қабылдауға көмектеседі. Қызметтің орны толтырылмайтындығы немесе бірнеше қызметтердің жиынтығы сияқты факторлар экономикалық құндылықты бөлуге және мақсатқа жетуді тиімді етуге мүмкіндік береді. Экожүйелік қызметтерді экономикалық тұрғыдан бағалауда әлеуметтік байланыс пен ақпарат алмасу да маңызды, бұл салаларда қиындықтар сақталып келеді және көптеген зерттеушілердің назарында. Жалпы алғанда, әрбір адамның әртүрлі себептермен шешім қабылдағанымен, тенденциялар қоғамның жиынтық қалауларын көрсетеді, олардан қызметтердің экономикалық құндылығын анықтауға және бағалауға болады. Экожүйелік қызметтерді ақшалай бағалаудың алты негізгі әдісі:
* Қосымша шығындардан сақтану: Қызметтер қоғамға осы қызметтер болмаған жағдайда туындайтын шығындардан сақтануға мүмкіндік береді (мысалы, ылғалды жерлердегі қалдықтарды өңдеу денсаулық сақтауға қатысты шығындарды азайтады).
* Орнын басу құны: Қызметтерді адам жасаған жүйелермен алмастыруға болады (мысалы, Кэтскилл су бассейнін қалпына келтіру су тазарту станциясын салудан арзанға түседі).
* Табыс факторы: Қызметтер табысты арттыруға мүмкіндік береді (мысалы, судың сапасының жақсаруы балық шаруашылығының коммерциялық табысын арттырады және балықшылардың табысын жақсартады).
* Саяхат құны: Қызметке деген сұраныс саяхатты талап етуі мүмкін, оның құны қызметтің шамамен бағасын көрсетеді (мысалы, экожүмыс саяхатының құны келушінің оған жету үшін төлеуге дайын бағасы).
* Бағалық белгілеу: Қызметке деген сұраныс адамдардың осы қызметке байланысты тауарлар үшін төлеуге дайын бағаларында көрінеді (мысалы, жағалаудағы үйлердің бағасы құрлықтағы үйлерден жоғары).
* Шартты бағалау: Қызметке деген сұранысты бағалау үшін гипотетикалық сценарийлер ұсынылады, онда баламаларды бағалау қарастырылады (мысалы, ұлттық саябақтарға қол жеткізуді арттыру үшін төлеуге дайын келушілер).

There are questions regarding the environmental and economic values of ecosystem services. Some people may be unaware of the environment in general and humanity's interrelatedness with the natural environment, which may cause misconceptions. Although environmental awareness is rapidly improving in our contemporary world, ecosystem capital and its flow are still poorly understood, threats continue to impose, and we suffer from the so called 'tragedy of the commons'. Many efforts to inform decision makers of current versus future costs and benefits now involve organizing and translating scientific knowledge to economics, which articulate the consequences of our choices in comparable units of impact on human well being. An especially challenging aspect of this process is that interpreting ecological information collected from one spatial temporal scale does not necessarily mean it can be applied at another; understanding the dynamics of ecological processes relative to ecosystem services is essential in aiding economic decisions. Weighting factors such as a service's irreplaceability or bundled services can also allocate economic value such that goal attainment becomes more efficient. The economic valuation of ecosystem services also involves social communication and information, areas that remain particularly challenging and are the focus of many researchers. In general, the idea is that although individuals make decisions for any variety of reasons, trends reveal the aggregated preferences of a society, from which the economic value of services can be inferred and assigned. The six major methods for valuing ecosystem services in monetary terms are:
Avoided cost: Services allow society to avoid costs that would have been incurred in the absence of those services (e. g. waste treatment by wetland habitats avoids health costs)
Replacement cost: Services could be replaced with human made systems (e. g. restoration of the Catskill Watershed cost less than the construction of a water purification plant)
Factor income: Services provide for the enhancement of incomes (e. g. improved water quality increases the commercial take of a fishery and improves the income of fishers)
Travel cost: Service demand may require travel, whose costs can reflect the implied value of the service (e. g. value of ecotourism experience is at least what a visitor is willing to pay to get there)
Hedonic pricing: Service demand may be reflected in the prices people will pay for associated goods (e. g. coastal housing prices exceed that of inland homes)
Contingent valuation: Service demand may be elicited by posing hypothetical scenarios that involve some valuation of alternatives (e. g. visitors willing to pay for increased access to national parks)

1997 жылы жарияланған тәуелсіз сарапшылар жүргізген зерттеуде әлемнің экожүйелік қызметтері мен табиғи капиталының құны жылына 16-54 триллион АҚШ доллары аралығында, ал орташа есебінде жылына 33 триллион АҚШ доллары деп бағаланған. Алайда, Саллес (2011) «Биологиялық әртүрліліктің жалпы құны шексіз, сондықтан табиғаттың жалпы құны туралы пікірталас жүргізудің мәні жоқ, өйткені біз онысыз өмір сүре алмаймыз» деп мәлімдеген. 2012 жылға қарай көптеген компаниялар экожүйелерге тәуелділіктерінің және оларға тигізетін әсерінің толық көлемін және оның салдарының мүмкін болатын ауқымын толыққанды түсінбеді. Сонымен қатар, қоршаған ортаны басқару жүйелері мен экологиялық сақтық құралдары ластану және табиғи ресурстарды тұтынудың «дәстүрлі» мәселелерін шешуге көбірек бейімделген. Көбінесе қоршаған ортаға тигізетін әсерге назар аударылады, ал тәуелділікке емес. Жеке секторға экожүйелік қызметтерді бағалауға және бағалауға көмектесетін бірнеше құралдар мен әдістемелер бар, соның ішінде «Біздің экожүйеміз», 2008 жылғы Корпоративтік экожүйелік қызметтерге шолу, 2007 жылдан бастап Қоршаған орта және тұрақтылық үшін жасанды интеллект (ARIES) жобасы, Табиғи құндылық бастамасы (2012) және InVEST (Экожүйелік қызметтердің интегралды бағалауы және компромистік шаралар, 2012).

Экономикалық шығындарды салыстыру үлгілері

АҚШ әскері Тынық мұхитының солтүстік-батыс ұлттық зертханасы арқылы зерттеулерді қаржыландырады. Зертхана Қорғаныс министрлігінің жерлері мен әскери орналасқан жерлері жергілікті қауымдастықтарға маңызды экожүйелік қызметтер ұсынатынын, оның ішінде көміртегі сақтауға, климат өзгеруге төзімділікке және сирек кездесетін түрлердің мекендеу орындарына пайда әкелетінін мәлімдейді. 2020 жылғы мәліметтерге сәйкес, Эглин әуе күштері базасы жылына 110 миллион долларлық экожүйелік қызметтер көрсетеді, бұл база болмаған жағдайда 40 миллион долларға көп.

Басқару және саясат

Экожүйелік қызметтерді бағалауда ақшалай баға белгілеу жалғасып жатса да, саясатты іске асыру және басқарудағы қиындықтар маңызды және елеулі. Ортақ пайдалану ресурстарын басқару кең ауқымды академиялық зерттеулердің нысаны болды. Проблемаларды анықтаудан бастап, практикалық және тұрақты түрде қолданылатын шешімдерді табуға дейін, еңсеруге тиіс көптеген мәселелер бар. Мүмкіндіктерді қарастырғанда, қазіргі және болашақ адам қажеттіліктері арасында тепе-теңдік болуы керек, ал шешім қабылдаушылар көбінесе дұрыс, бірақ толық емес ақпарат негізінде жұмыс істеуге мәжбүр. Қазіргі заңнамалық саясаттар көбінесе жеткіліксіз деп есептеледі, себебі олар әдетте экожүйелік денсаулықты және қызметтерді қорғау үшін қажетті құралдармен үйлеспейтін адам денсаулығына негізделген стандарттарға қатысты. 2000 жылы қолда бар ақпаратты жақсарту мақсатында Экожүйелік қызметтер аясын (ЭҚА) енгізу ұсынылды, ол қоршаған ортаны қорғаудың биофизикалық және әлеуметтік-экономикалық аспектілерін біріктіреді және институттарға көп салалы ақпарат пен терминология арқылы бағыт беруге, стратегиялық таңдауларды жасауға көмектеседі. 2005 жылдан бастап, жергілікті және аймақтық ұжымдық басқару шаралары егін тозаңдануы немесе су сияқты ресурстар үшін тиімді деп танылды. Атап айтқанда, орманға бай көптеген дамып келе жатқан елдерде орманды жою салдарынан орманға қатысты әртүрлі мүдделі тараптар арасында қақтығыстар туындайды. Мысалы, 2013 жылы моллюска шаруашылығы және оны қалпына келтіру арқылы қамтамасыз етілетін экожүйелік қызметтерді бағалауға қызығушылық танылды. Төменгі трофикалық деңгейдегі маңызды түрлерге жататын екі жақтан ашылатын моллюскалар, мысалы, устрицалар, түрлердің күрделі қауымдастығын қолдайды, олардың айналасындағы әртүрлі түрлерге қажетті көптеген функцияларды орындайды. Сондай-ақ, кейбір моллюска түрлері көптеген экологиялық процестерге әсер ететіні немесе оларды бақылайтыны туралы түсінік кеңейе түсуде, сондықтан олар "экожүйелік инженерлер" тізіміне енгізілген – бұл организмдер физикалық, биологиялық немесе химиялық жолмен қоршаған ортаны өзгертеді, бұл басқа организмдердің денсаулығына әсер етеді. Моллюскалар орындайтын немесе әсер ететін көптеген экологиялық функциялар мен процестер, уақыт өте келе бөлшектік материалдарды сүзіп, судың сапасын жақсарту және судағы артық қоректік заттарды бақылау арқылы адамның әл-ауқатын жақсартуға үлес қосады. 2018 жылға қарай, экожүйелік қызметтер тұжырымдамасы халықаралық және аймақтық заңнамаға толыққанды енгізілмеген. Дегенмен, Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаты 15 экожүйелік қызметтерді сақтауды, қалпына келтіруді және тұрақты пайдалануды қамтамасыз етуді көздейді. Экожүйелік қызметтердің барлығының экономикаға жыл сайын шамамен 125 триллионнан 140 триллион долларға дейін үлес қосатыны бағаланады. Алайда, осы қызметтердің көптегені климаттық және басқа да антропогендік факторлардың салдарынан қауіпке ұшырауда. Климаттың өзгеруіне байланысты биомдардың аумағындағы өзгерістер 2100 жылға қарай әлемдік деңгейде экожүйелік қызметтердің орташа есеппен 9%-ға төмендеуіне әкелуі күтілуде.

Although monetary pricing continues with respect to the valuation of ecosystem services, the challenges in policy implementation and management are significant and considerable. The administration of common pool resources has been a subject of extensive academic pursuit. From defining the problems to finding solutions that can be applied in practical and sustainable ways, there is much to overcome. Considering options must balance present and future human needs, and decision makers must frequently work from valid but incomplete information. Existing legal policies are often considered insufficient since they typically pertain to human health based standards that are mismatched with necessary means to protect ecosystem health and services. In 2000, to improve the information available, the implementation of an Ecosystem Services Framework has been suggested (ESF), which integrates the biophysical and socio economic dimensions of protecting the environment and is designed to guide institutions through multidisciplinary information and jargon, helping to direct strategic choices. As of 2005 Local to regional collective management efforts were considered appropriate for services like crop pollination or resources like water. In particular, many forest rich developing countries suffering deforestation experience conflict between different forest stakeholders. For example, as of 2013, there had been interest in the valuation of ecosystem services provided by shellfish production and restoration. A keystone species, low in the food chain, bivalve shellfish such as oysters support a complex community of species by performing a number of functions essential to the diverse array of species that surround them. There is also increasing recognition that some shellfish species may impact or control many ecological processes; so much so that they are included on the list of "ecosystem engineers"—organisms that physically, biologically or chemically modify the environment around them in ways that influence the health of other organisms. Many of the ecological functions and processes performed or affected by shellfish contribute to human well being by providing a stream of valuable ecosystem services over time by filtering out particulate materials and potentially mitigating water quality issues by controlling excess nutrients in the water. As of 2018, the concept of ecosystem services had not been properly implemented into international and regional legislation yet. Notwithstanding, the United Nations Sustainable Development Goal 15 has a target to ensure the conservation, restoration, and sustainable use of ecosystem services. An estimated $125 trillion to $140 trillion is added to the economy each year by all ecosystem services. However, many of these services are at risk due to climate and other anthropogenic impacts. Climate driven shifts in biome ranges is expected to cause a 9% decline in ecosystem services on average at global scale by 2100

Жер пайдалануды өзгерту туралы шешімдер

Экожүйелік қызметтерге қатысты шешімдер экология, технология, қоғам және экономиканың өзара қиылысында күрделі таңдау жасауды қажет етеді. Экожүйелік қызметтерге қатысты шешімдерді қабылдау процесінде көптеген түрлі ақпараттың өзара әрекеттесуін ескеру қажет, сондай-ақ реттеуші органдар, ұсыныс берушілер, шешім қабылдаушылар, тұрғындар, ҮЕҰ сияқты барлық мүдделі тараптардың пікірлерін құрметтеу және қиылыстың барлық төрт бөлігіне тиетін әсерді бағалау керек. Бұл шешімдер көбінесе кеңістіктік сипатқа ие, әрқашан көп мақсатты болады және деректердің, модельдердің және бағалаулардың белгісіздігіне негізделген. Көбінесе, ең жақсы ғылыми зерттеулердің нәтижелері мүдделі тараптардың құндылықтарымен, бағалауларымен және пікірлерімен бірігіп, процестің қозғаушы күшіне айналады. Бір талдаулық зерттеуде мүдделі тараптар Нью-Мексико штатының Орта Рио-Гранде бассейнінде су ресурстарын басқару шешімдерін қолдау үшін агенттер ретінде модельделді. Бұл зерттеу кеңістіктік шешімдерде мүдделі тараптардың үлесін модельдеуге назар аударды, бірақ белгісіздікті ескермеді. Тағы бір зерттеуде жер пайдаланудың өзгеруінің салдарына қатысты зерттеу үшін Монте-Карло әдістері жер иелерінің шешімдерінің эконометриялық модельдерін жүзеге асыру үшін қолданылды. Бұл жерде мүдделі тараптардың үлесі белгісіздікті көрсету үшін кездейсоқ әсерлер ретінде модельделді. Үшінші зерттеуде Байес желілеріндегі ғылыми ақпараттың белгісіздігін модельдеу және мүдделі тараптардан ақпарат жинау мен біріктіруге көмектесу үшін Байес шешімді қолдау жүйесі пайдаланылды. Бұл зерттеу Орегон жағалауында толқын энергиясын пайдалану құрылғыларын орналастыруға қатысты болды, бірақ шешім қабылдау ортасында белгісіз кеңістіктік ғылыми ақпаратты және мүдделі тараптардың ақпаратын басқарудың жалпы әдісін ұсынады. Қашықтан зондтау деректері мен талдаулары экожүйелік қызметтерді қамтамасыз ететін жер жамылу кластарының жағдайы мен аумағын бағалау үшін қолданылуы мүмкін, бұл жоспарлауға, басқаруға, мүдделі тараптардың іс-қимылдарын бақылауға және мүдделі тараптар арасындағы байланысқа көмектеседі. Балтық елдерінің ғалымдары, табиғатты қорғаушылар және жергілікті билік органдары шөптесін экожүйелері үшін кешенді жоспарлау тәсілін жүзеге асырып жатыр. Олар GIS (географиялық ақпараттық жүйе) технологиясына негізделген кешенді жоспарлау құралын әзірлеп, оны онлайн режимде орналастырып жатыр, ол жоспарлаушыларға нақты шөптесін үшін ең жақсы басқару шешімін таңдауға көмектеседі. Бұл құрал ауылдық жерлердегі процестерді тұтастай қарастырып, берілген жердің табиғи және әлеуметтік-экономикалық факторларын ескере отырып, шөптесін басқарудың ең тиімді шешімдерін табуға көмектеседі.

Ecosystem services decisions require making complex choices at the intersection of ecology, technology, society, and the economy. The process of making ecosystem services decisions must consider the interaction of many types of information, honor all stakeholder viewpoints, including regulatory agencies, proposal proponents, decision makers, residents, NGOs, and measure the impacts on all four parts of the intersection. These decisions are usually spatial, always multi objective, and based on uncertain data, models, and estimates. Often it is the combination of the best science combined with the stakeholder values, estimates and opinions that drive the process. One analytical study modeled the stakeholders as agents to support water resource management decisions in the Middle Rio Grande basin of New Mexico. This study focused on modeling the stakeholder inputs across a spatial decision, but ignored uncertainty. Another study used Monte Carlo methods to exercise econometric models of landowner decisions in a study of the effects of land use change. Here the stakeholder inputs were modeled as random effects to reflect the uncertainty. A third study used a Bayesian decision support system to both model the uncertainty in the scientific information Bayes Nets and to assist collecting and fusing the input from stakeholders. This study was about siting wave energy devices off the Oregon Coast, but presents a general method for managing uncertain spatial science and stakeholder information in a decision making environment. Remote sensing data and analyses can be used to assess the health and extent of land cover classes that provide ecosystem services, which aids in planning, management, monitoring of stakeholders' actions, and communication between stakeholders. In Baltic countries scientists, nature conservationists and local authorities are implementing integrated planning approach for grassland ecosystems. They are developing an integrated planning tool based on GIS (geographic information system) technology and put online that will help for planners to choose the best grassland management solution for concrete grassland. It will look holistically at the processes in the countryside and help to find best grassland management solutions by taking into account both natural and socioeconomic factors of the particular site.

Тарих

Адамның Жердің экожүйелеріне тәуелділігі туралы түсінік Хомо сапиенс пайда болғаннан бері келеді, ал «табиғи капитал» термині алғаш рет Э.Ф. Шумахер 1973 жылы жариялаған «Кішкентай – әдемі» атты кітабында қолданылды. Экожүйелердің адамзатқа күрделі қызметтер көрсету мүмкіндігі туралы түсінік кем дегенде Платонға (б.з.д. 400 ж.) дейін жетеді, ол орманды кесу топырақ эрозиясына және көздердің кебуіне әкелуі мүмкін екенін түсінген. Экожүйелік қызметтер туралы қазіргі заманғы идеялар, 1864 жылы Марш Жердің табиғи ресурстары шексіз деген пікірге қарсы шығып, Жерорта теңізіндегі топырақтың құнарлылығындағы өзгерістерге назар салған кезде қалыптасқан болуы мүмкін. Адамның қоршаған ортаға тәуелділігін мойындауға үш маңызды автор – Генри Фэрфилд Осборн кіші, Уильям Вогт және Алдо Леопольд – 1940 жылдардың соңында ғана шақырды. 1956 жылы Пол Сирс қалдықтарды өңдеу және қоректік заттарды қайта өңдеуде экожүйенің маңызды рөліне назар аударды. 1970 жылы Пол Эрлих пен Роза Вейгерт қоршаған ортаны зерттеу оқулығында «экологиялық жүйелерге» назар салып, адамның өмір сүруіне қауқарлы ең қауіпті угроза – адамның өзінің қызметі арқасында осы экологиялық жүйелердің жойылу мүмкіндігі туралы айтты. «Экологиялық қызметтер» термині 1970 жылы «Критиктік экологиялық проблемаларды зерттеу» есебінде пайда болды, онда жәндіктердің тозаңдануы, балық шаруашылығы, климатты реттеу және су тасқынын бақылау сияқты қызметтер тізілген. Келесі жылдары терминнің түрлі нұсқалары қолданылды, бірақ ақырында «экожүйелік қызметтер» ғылыми әдебиеттерде стандартқа айналды. Экожүйелік қызметтер концепциясы кеңейіп, әлеуметтік-экономикалық және табиғатты қорғау мақсаттарын қамтиды.